Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Парк высокіх тэхналёгій у Менску

Заява, якую апублікаваў прадпрымальнік Віктар Пракапеня ў сваім фэйсбуку з нагоды блякаваньня «Хартыі-97» — паказьнік цікавых працэсаў, якія адбываюцца ў беларускай уладзе. Кажу — ва ўладзе, бо Пракапеня — не «канапны» актывіст, не штатны аглядальнік незалежнага СМІ, не знаны блогер і нават ня проста вельмі багаты бізнэсовец.

Блакіроўка інфармацыйных сайтаў псуе рэнамэ беларускай улады на Захадзе, гэтая мера — удар па пэрспэктывах ІТ-краіны, яна распужае інвэстараў, якіх хочуць прыцягнуць — усе гэта агульныя месцы, банальнасьці, якія пасьля атакі на «Хартыю» не выказваў, напэўна, толькі лянівы.

У выпаду з дэмаршам Пракапені цікава і важна ня тое, што гаворыцца, а хто гаворыць. Пры гэтым няважна нават, ці мае рацыю бізнэсовец ва ўсіх сваіх ацэнках наступстваў блякаваньня «Хартыі». Мяркую, што не ва ўсіх мае. Зразумела, абысьці блякіроўку — ня вельмі складаная задача. Але досьвед паказвае, што далёка ня ўсе здольныя і схільныя карыстацца гэтымі абыходамі.

Сытуацыя не аналягічная, але ў нечым падобная — заблякаваныя ва Ўкраіне "Вконтакте" і "Однокласснікі" тамтэйшыя аматары гэтых сацыяльных сетак таксама навучыліся лёгка абыходзіць. Але ў выніку аўдыторыя Вконтакте ва Ўкраіне пасьля блякіроўкі зьменшылася на 60%.

Не да нуля, сродкі абыходу і праўда даволі эфэктыўныя, але і блякіроўка дае заўважальны эфэкт. Баюся, што і адносна «Хартыі» пэўны эфэкт яна будзе мець.

Віктар Пракапеня
Віктар Пракапеня

Ідэалы і інтарэсы

Аднак, гледзячы па ўсім, Пракапеню найбольш стурбавала ў рашэньні мінінфарму яго наступствы не ўнутры краіны наўпрост, а ўплыў на бізнэс, на замежных партнэраў.

Пра чуйнасьць прадпрымальніка да міжнароднага розгаласу сьведчыць сумнавядомы «Пракапенягейт», калі ён і яго паплечнікі дамагаліся, каб СМІ выдалілі паведамленьні пра яго колішняе ўтрыманьне за кратамі. Тыя паведамленьні наўпрост закраналі яго інтарэсы. Паведамленьні пра блякіроўку «Хартыі» ня выдаліш, існыя і патэнцыйныя партнэры Пракапені і ІТ-галіны Беларусі іх прачытаюць. І гэта таксама, і ў значна большай ступені, закранае інтарэсы прадпрымальніка і яго калегаў.

А за свае інтарэсы людзі часам здольныя змагацца, што Пракапеня і зрабіў сваёй заявай. Самы цікавы момант у яго дэмаршы — прамое абвінавачваньне на адрас неназванага ведамства, якое, паводле яго, было арганізатарам і натхняльнікам блякіроўкі інфармацыйных сайтаў.

Дарэчы, можна ўбачыць пэўную сымэтрыю сытуацыяў. Летась Пракапеня са сваімі аднадумцамі, паплечнікамі і партнэрамі, у тым ліку і ва ўладзе, пралябіравалі ІТ-дэкрэт. Цяпер людзі з таго самага неназванага ведамства зрабілі тое самае, палябіяваўшы блякіроўку «Беларускага партызана» і «Хартыі».

Неабавязкова ў адказ на ІТ-дэкрэт, хаця і гэта не выключана, прынамсі, ускосна. Наўпрост ІТ-дэкрэт ня надта закранае інтарэсы сілавікоў. Але месца вакол «цела» абмежаванае. Калі яго пачынаюць займаць яйкагаловые рыцары прадуктовага праграмаваньня і майнінгу, то людзі ў пагонах наносяць удар у адказ, каб аднавіць status quo.

Зразумела, абодва бакі апэлююць да інтарэсаў грамадзтва і краіны, як яны іх разумеюць: блякіроўшчыкі «Хартыі» — да стабільнасьці, Пракапеня і яго аднадумцы — да эканамічнага росту. І гэта неабавязкова толькі рыторыка, суб’ектыўна яны хутчэй за ўсё і сапраўды лічыць, што сваімі дзеяньнямі дбаюць пра бацькаўшчыну. Але проста трэба мець на ўвазе, што за гэтымі рознымі бачаньнямі — рэальныя практычныя інтарэсы.

Натальля Радзіна на форуме праваабаронцаў у Літве
Натальля Радзіна на форуме праваабаронцаў у Літве

Хто абіраў кардынала Рышэльё?

Часам у Беларусі вядуцца глыбокадумныя абмеркаваньні, ці ёсьць у краіне палітыка. Якая палітыка, калі выбараў няма? Але палітыка значна старэйшая за дэмакратыю. Скажам, у часы, апісаныя Дзюма ў «Трох мушкецёрах», народ не абіраў ані кардынала Рышельё, ані каралеву Ганну. Аднак сказаць, што палітыкі тады ў Францыі не было, неяк не выпадае — менавіта яна і апісаная ў знакамітым рамане.

Ну дык вось і ў сучаснай Беларусі яна прыкладна такога ж кшталту, уладныя і каляўладныя эліты змагаюцца за свае інтарэсы, за ўплывы, за месца каля «трону». Зразумела, гэтая барацьба не паміж чыстымі прынцыпамі. А калі і паміж прынцыпамі, то ўвасобленымі ў інтарэсах адпаведных групаў.

Пракапеня — не самаахвярны змагар за свабоду слова. Той жа «Пракапенягейт» сьведчыць, што прадпрымальнік знаходзіўся з гэтым сьвятым і чыстым прынцыпам у складаных адносінах. Ды і палажэньні ІТ-дэкрэту зусім невідавочна вядуць наўпрост да суцэльнага шчасьця ўсяго беларускага народу.

Але ў дадзеным выпадку канкурэнты ў пагонах замахнуліся ня толькі на прынцыпы, а на кроўныя інтарэсы тых, каго прадстаўляе Пракапеня. Якія ў дадзеным выпадку супалі з прынцыпамі.

Цікава адзначыць, што многія камэнтатары, асуджаючы блякаваньне «Хартыі», паміналі партал ня надта добрым словам. Хіба не найбольш яскравае вызначэньне — «памыйка», дадзенае блогерам Антонам Матолькам. Варта адзначыць, што лябіст ІТ-дэкрэту аказаўся значна бліжэй да чысьціні прынцыпу, чым, скажам, Матолька, для Пракапені проста ня мае значэньня, чым ёсьць кантэнт «Хартыі» — памыйкай ці травеньскай ружай. Блякаваць грамадзка-палітычныя сайты нельга. Кропка. Гэта шкодзіць інтарэсам.

У заяве Пракапені супярэчнасьці паміж групамі каля «трону» вырваліся на паверхню.


Усё жыцьцё — тэатар?


Можна, зразумела, прапанаваць і кансьпіралягічную вэрсію зьяўленьня дэмаршу Пракапені, маўляў, усё гэта зрэжыссавана, узгоднена. КДБ робіць сваю працу па вярхоўным загадзе, а бізнэсовец адбельвае гэтую самую вярхоўную ўладу, звальваючы віну на людзей у пагонах. Тэарэтычна гэта магчыма, хаця ня варта перабольшваць здольнасьць сыстэмы да шматхадовак. А самае галоўнае, чаму такая кансьпіралёгія ўяўляецца недарэчнай — таму што ніякага адбельваньня не адбываецца. Заходнім інвэстарам абсалютна абыякава, парушаюць правілы ў нейкай далёкай экзатычнай краіне на загад вярхоўнай улады ці гэта самадзейнасьць уплывовых каляўладных кланаў. Правілы парушаюцца, значыць, трэба прынамсі лішні раз падумаць, ці варта туды ўкладаць грошы. Зьмяніць гэтую лёгіку ня ў стане ніякія шчыраваньні Віктара Пракапені.

Таму ўяўляецца ўсё ж больш праўдападобным, што няма ніякіх шматхадовак і імітацыяў, а ёсьць банальная рэч, уласьцівая людзям з часоў, калі яны зьлезьлі з дрэваў — палітыка, барацьба за інтарэсы, рэсурсы і ўплыў.

Якім будзе вынік гэтага раўнду барацьбы, сказаць складана. Гэта не сутыкненьне грамадзянскай супольнасьці і ўладнага «бэтону», гэта канфлікт, прычым канфлікт, які стаў публічным, унутры «бэтону», які, як высьвятляецца, не такі ўжо і маналітны.

Мяркую, што адказ мы даведаемся ў хуткім часе. Палітыка мае свае законы. І таму самым малаімаверным уяўляецца, што сытуацыя неяк сама рассмокчацца. У гэтым канфлікце нехта выйграе, а нехта, адпаведна, прайграе, нехта ўмацуе сваё месца каля «трону», а некага адціснуць.

І гэта не апошні раўнд барацьбы, проста гэтым разам яна хіба не ўпершыню стала здабыткам галоснасьці. Аднак падаецца, што зьмены ў Беларусі, калі яны адбудуцца, стануць вынікам не нейкіх майданаў ці адно толькі майданаў, а менавіта такой барацьбы моцных людзей сыстэмы паміж сабой.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Юры Дракахруст

Просты адказ — таму што дакладна гэтак жа рабіла і раней.

Хроніка беларускіх «супраць»

Першы раз — неўзабаве пасьля анэксіі, 27 сакавіка 2014 году, калі генэральнай асамблеі ААН была прапанаваная рэзалюцыя, якая пацьвярджала сувэрэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасьць Украіны ў яе міжнародна прызнаных межах і не прызнавала законнасьці якой бы то ні было зьмены статусу Крыму і Севастопалю. Тады за рэзалюцыю прагаласавалі 100 дзяржаваў, супраць — 11 (у тым ліку і Беларусь), 58 дзяржаваў устрымаліся, 24 — не ўдзельнічалі ў галасаваньні.

Другое галасаваньне адбылося роўна год таму, 19 сьнежня 2016 году. Генасамблеі была прапанаваная рэзалюцыя з асуджэньнем парушэньняў правоў чалавека ў Крыме і заклікам да Расеі дапусьціць на паўвостраў міжнародных назіральнікаў. За тады рэзалюцыю галасавалі 70 дзяржаваў, 26 — супраць (у тым ліку і Беларусь), 77 — устрымаліся.

Леташняя сытуацыя паўтарылася, як пад капірку. Таксама 19 сьнежня, таксама рэзалюцыя аб правах чалавека ў Крыме, лік — амаль такі ж, як і летась: 70 — за, 26 — супраць, 76 — устрымаліся.

Супраць рэзалюцыі 19 сьнежня 2017 году галасавалі ўсе саюзьнікі Расеі па АДКБ і Эўразійскім эканамічным саюзе: Армэнія, Казахстан, Кіргізстан, Таджыкістан. Беларусь у гэтым сэнсе паводзіла сябе дакладна гэтак жа, як і іншыя саюзьнікі Расеі.

Хаця, скажам, Армэнія нядаўна падпісала з ЭЗ пагадненьне аб пашыраным супрацоўніцтве, аднак на галасаваньне на генэральнай асамблеі ААН гэта не паўплывала.

Колькі каштуе аднабаковасьць?

Які матыў быў у Беларусі галасаваць інакш, скажам, устрымацца ці не ўдзельнічаць у галасаваньні? Безумоўна, статус пляцоўкі перамоваў па Ўкраіне, пастаўніка добрых паслугаў у канфлікце на Данбасе. Па ідэі, нават пастаўнік добрых паслугаў павінен быць да пэўнай ступені нэўтральны, ня быць ангажаваным тым ці іншым бокам.

Пры гэтым са статусу Менску як перамоўнай пляцоўкі беларускія ўлады атрымалі даволі шмат разнастайных палітычных дывідэндаў, пачынаючы са скасаваньня эўрапейскіх санкцыяў. Губляць такі статус ня хочацца, але вырашылі, што галасаваньне ў ААН разам з Расеяй наконт Крыму гэты статус не падарве.

Мяркую, што Ўкраіна была б больш чым задаволеная, калі б Беларусь учора ў ААН устрымалася ці не галасавала, і такія паводзіны афіцыйнага Менску сапраўды адпавядалі б яго ролі пляцоўкі перамоваў паміж варагуючымі бакамі.

Зараз у Кіеве гучаць галасы аб тым, што галасаваньне Беларусі 19 сьнежня сёлета ў ААН вымагае зьмены месца перамоваў па Ўкраіне, правядзеньня іх у краіне, чыя пазыцыя менш аднабаковая, чым у Беларусі. Праўда, галасы палітыкаў хоць і ўплывовых, але не найвышэйшага ўзроўню. Ані прэзыдэнт Парашэнка, ані міністар замежных справаў Клімкін падобных думак не выказваюць.

Сёлета — як летась?

Бо варта сказаць, што аналягічная сытуацыя была і летась. Менскія пагадненьні былі заключаныя ў лютым 2015 году, з таго часу Менск і стаў месцам сталых перамоваў паміж Украінай, Расеяй і АБСЭ з удзелам прадстаўнікоў сэпаратыстаў. Амаль праз два гады пасьля пачатку гэтага менскага працэсу, 19 сьнежня 2016 году, Беларусь галасавала ў ААН супраць рэзалюцыі аб правах чалавека ў Крыме.

Калі такія паводзіны перакрэсьліваюць яе статус пляцоўкі для перамоваў, то яны перакрэсьлівалі яго і год таму ў той жа ступені, у якой і зараз. Год таму яны гэты статус не перакрэсьлілі. Перамовы дагэтуль вядуцца менавіта ў Менску, хаця і са сьціплым посьпехам.

Трэба заўважыць, што ангажаванасьць Менску не павінная была быць сюрпрызам для Кіеву ад пачатку. У лютым 2015 году, калі Алянд, Мэркэль, Парашэнка і Пуцін ехалі ў Менск на перамовы, ні для каго зь іх, прынамсі, для Парашэнкі, не было сакрэтам, што Беларусь уваходзіць і ў «саюзную дзяржаву» з РФ, і ў Эўразійскі саюз, і ў АДКБ, наўрад ці нехта тады забыў, як беларуская дэлегацыя галасавала ў ААН па першай крымскай рэзалюцыі ў сакавіку 2014 году. Словам, як кажа ўкраінская прымаўка, «бачили очі, що купували».

Аднак калі летась беларускае галасаваньне не выклікала па сутнасьці ніякіх наступстваў, гэта ня значыць, што яно ня выкліча і сёлета. Хай нават і не само па сабе, а, як той казаў, «па сукупнасьці заслугаў».

Летась украінскіх грамадзянаў ФСБ з тэрыторыі Беларусі не выкрадала (сёлета гэта адбылося — справа Паўла Грыба), летась украінскіх журналістаў у Беларусі не арыштоўвалі за шпіянаж )сёлета — справа Паўла Шаройкі).

Галасаваньне ў ААН 19 сьнежня адбылося ў пэўным кантэксьце двухбаковых адносінаў, а кантэкст гэты даволі неспрыяльны. І гэтае галасаваньне можа стаць той самай саломінай, якая зламала хрыбет вярблюду.

Перамовы топчуцца на месцы не з прычыны месца

Да таго ж ва Ўкраіне робіцца ўсё больш моцным расчараваньне вынікамі менскіх перамоваў як такіх, а не адно з прычыны месца іх правядзеньня. У лютым 2015 году Менскія пагадненьні спынілі шырокамаштабныя баявыя дзеяньні, гібель штодзень соцень людзей. З тае пары шырокамаштабных баяў там і няма, Ілавайск, Данецкі аэрапорт і Дэбальцава, дзякаваць Богу, не паўтараліся.

Але Ўкраіна хоча палітычнага ўрэгуляваньня, да якога зараз гэтак жа далёка, як і ў лютым 2015 году. Не атрымліваецца кардынальна вырашыць нават такія больш практычныя і вузкія праблемы, як абмен палоннымі. І жаданьне большага плёну спараджае жаданьне памяняць фармат перамоваў.

Аднак пакуль ніякіх кардынальных ідэяў у гэтым рэчышчы няма. Не, ідэяў як раз шмат, скажам, а давайце мы прыцягнем да перамоваў ЗША. Ну яны і зараз у іх так ці інакш удзельнічаюць, дыялёг Волкер-Суркоў адбываецца. Але кардынальных ідэяў неяк не праглядаецца, ня існуе нават эскізу новага пагадненьня, якое б падтрымалі і Ўкраіна, і Расея, і Захад.

А калі няма нават ідэі, то проста мяняць Менск як месца перамоваў на нейкі іншы горад вялікага сэнсу няма. Не таму, што Менск такі ўжо аптымальны, а таму што ён не настолькі кепскі, і перамовы топчуцца на месцы не з прычыны гэтага самага месца.

Таму, уласна, летась, пасьля галасаваньня ў ААН месца перамоваў і не было зьмененае. І пасьля сёлетняга галасаваньня наўрад ці будзе.

Галасаваньне ў ААН і ўспамін пра будучыню

Хаця з гледзішча гістарычнай пэрспэктывы лепш бы Беларусь не галасавала супраць крымскіх рэзалюцыяў ААН. Жыцьцё доўгае. Сёньня сытуацыя ў сьвеце такая, заўтра ці празь некалькі гадоў можа быць істотна іншай. І тое, што Беларусь ў 2014-2017 годзе галасавала супраць інтарэсаў Украіны, не забудзецца. І статус перамоўнай пляцоўкі дае ёй маральнае і палітычнае права ўстрымацца ці не галасаваць нават з улікам усіх саюзьніцкіх абавязацельстваў перад Расеяй.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG