Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Спрэчкі пра братэрства ці небратэрства беларускага, ўкраінскага і расейскага народаў ідуць спрадвеку і скончацца, напэўна, няхутка. Цяперашні канфлікт паміж Украінай і Расеяй надаў ім нечуваную дагэтуль вастрыню. Вось нядаўна на прасторах украінскага і расейскага інтэрнэту віраваў вялікі халівар, спароджаны постам расейскай актывісткі Вольгі Раманавай, якая, пакаштаваўшы ўкраінскай кілбасы, расчулілася і напісала «Мы ўсё ж адзіны народ». Ну і панеслася.

Але хай даруюць мне ўдзельнікі гэтых гарачых спрэчак з абодвух бакоў, мне яны падаюцца трохі бессэнсоўнымі. Бессэнсоўнымі таму, што абодва бакі дзіўным чынам па змоўчаньні зыходзяць з, мякка кажучы, старамоднага, а менш мякка — прымітыўнага ўяўленьня пра нацыі.

Ну, па-першае, пра мэтафорыку. Што азначаюць абароты «адзіны народ», «народы-браты»? Які жа адзіны, калі прынамсі значнай сваёй часткай гаворыць на іншай мове, якія такія браты — а хто тата, а хто маці? Калі адкінуць паэтычнасьць, гэта азначае ўсяго толькі тое, што народы вельмі блізкія.

Дзіўным чынам абодва бакі спрэчкі разглядаюць людзей, як пароды быдла. Калі расейцы, скажам, «каровы» і ўкраінцы — «каровы», то ім абодвум наканавана і справядліва жыць у адным «хляву», пасьвіцца ў адным «статку».

Зразумела, што спрэчка — не пра акадэмічную антрапалёгію, а менавіта пра гэтыя аднолькавыя палітычныя высновы, якія робяць дыспутанты з абодвух бакоў. Мы блізкія (адзін народ, браты) — гавораць расейцы, маючы на ўвазе выснову, што і жыць павінны ў адной дзяржаве. Ніякія мы ня блізкія, ніколі ня будзем братамі — адказваюць украінцы, не жадаючы губляць сваю дзяржаўнасьць, бо па сутнасьці пагаджаюцца з лёгікай: блізкія народы — адна дзяржава.

Між тым людзі — ня быдла, і нацыі — не хлявы і ня статкі.

Летась споўнілася 240 гадоў з пачатку амэрыканскай вайны за незалежнасьць. Вайна пачалася ў 1775 годзе, цягнулася 8 гадоў, забрала дзясяткі тысячаў жыцьцяў, што вельмі шмат, асабліва для тагачасных амэрыканскіх калёніяў, дзе тады жыло ўсяго 3 мільёны пасяленцаў.

З пункту гледжаньня ангельцаў канца XVIII стагодзьдзя паўстанцы былі проста такімі ж ангельцамі, як яны, чые продкі проста некалі пераплылі акіян.

Але хто тады паўстаў супраць каго? Брытанская калянізацыя Паўночнай Амэрыкі адлічваецца ад рэйсу карабля «Мэйфлаўэр», які адплыў ад ангельскіх берагоў у 1620 годзе. Ад пачатку калянізацыі да паўстаньня прайшло ўсяго 155 гадоў. Зусім няшмат пакаленьняў аддзяляла салдатаў паўстанцкай арміі Джорджа Вашынгтона ад іх англійскіх продкаў. З пункту гледжаньня ангельцаў канца XVIII стагодзьдзя паўстанцы былі проста такімі ж ангельцамі, як яны, чые продкі проста некалі пераплылі акіян.

Мова і ў гэтых, і ў тых была адна, канфэсіі, да якіх яны належалі — аднолькавыя ці вельмі падобныя. Культура? Ну палітычная журналістыка, газэты, разьвіваліся ў амэрыканскіх калёніях даволі бурна, але слава Ўітмэна і По, Фолкнэра і Хэмінгуэя была яшчэ далёка наперадзе. Што пераважна сялянская супольнасьць пасяленцаў магла ў сэнсе высокай культуры супрацьпаставіць магутнай традыцыі Шэксьпіра і Сьвіфта? Ды тады нічога асабліва. Ды і не супрацьпастаўляла — гэта была і іх культура.

Напэўна, самы зацяты адэпт тэорыі трыадзінства беларусаў, украінцаў і расейцаў пагадзіцца з тым, што паміж тагачаснымі амэрыканцамі і англічанамі адрозьненьняў было яшчэ менш, чым паміж трыма ўсходнеславянскімі народамі.

Напэўна, самы зацяты адэпт тэорыі трыадзінства беларусаў, украінцаў і расейцаў пагадзіцца з тым, што паміж тагачаснымі амэрыканцамі і англічанамі адрозьненьняў было яшчэ менш, чым паміж трыма ўсходнеславянскімі народамі. Амэрыканцы былі бясспрэчнымі нашчадкамі ангельцаў, мова была адна, вера адна, да пачатку паўстаньня 1775 году амэрыканцы ніводнага дня не жылі не пад ўладай Лёндану, культура мэтраполіі тады была ў паўночнаамэрыканскіх калёніях даміноўнай.

Дык адзін быў народ? Ну так, у нейкім сэнсе і так можна сказаць, паводле пазначаных крытэраў блізкасьці. Браты былі? Калі гэтая мэтафара мае нейкі рацыянальны сэнс, то так — браты.

Ну і што? А нічога. Паднялі паўстаньне, атрымалі падтрымку ад варожых Вялікабрытаніі Францыі і Гішпаніі, ваявалі 8 гадоў, нарэшце, Лёндан прызнаў відавочнае — новая дзяржава «братоў» адбылася, і падпісаў мір і яе прызнаньне.

Потым у 1812 годзе яшчэ паваявалі, англічане нават спалілі новую сталіцу ЗША Вашынгтон, але гэта ўжо быў канфлікт паміж сувэрэннымі дзяржавамі.

Ну а далей... Шмат чаго было далей, але ніякіх памкненьняў аднавіць дзяржаўнае адзінства сапраўды блізкіх народаў не назіралася. І блізкасьць тая праз колькі гадоў і праявілася, цяперашнія ЗША і Вялікабрытанія — найбліжэйшыя саюзьнікі, і гэтая палітычная і эканамічная блізкасьць грунтуецца не ў апошнюю чаргу і на культурнай, этнічнай і моўнай блізкасьці, якая ёсьць цяпер і якая была і ў гады вайны за незалежнасьць, калі амэрыканскія паўстанцы і ангельскія салдаты сыходзіліся ў сьмяротнай схватцы.

Гэта не адзіны прыклад, кал блізкія народы ішлі рознымі дзяржаўнымі шляхамі. Хто быў ударнай сілай паўстаньняў гішпанскіх калёніяў супраць улады Мадрыду? Крэолы, нашчадкі гішпанцаў, якія пераплылі акіян. Адзін народ, словам, браты. І жывуць неяк асобна іх нашчадкі ўжо прынамсі два стагодзьдзя, пад крыло матухны-Гішпаніі не просяцца.

Выбралі жыхары колішніх амэрыканскіх калёніяў асобны ад Вялікабрытаніі лёс — і ніякая блізкасьць, рэальная, сапраўдная блізкасьць, іх адзінства з англічанамі не ўтрымала.

Клясык нацыялёгіі Эрнст Рэнан пісаў, што нацыя — гэта не агульная мова, не агульная кроў, нават не агульная культура — гэта агульны супольны лёс. Выбралі жыхары колішніх амэрыканскіх калёніяў асобны ад Вялікабрытаніі лёс — і ніякая блізкасьць, рэальная, сапраўдная блізкасьць, іх адзінства з англічанамі не ўтрымала.

Гэтак і ў спрэчках пра беларусаў і расейцаў, украінцаў і расейцаў мне асабіста недарэчным падаецца ўпарта адмаўляць блізкасьць, хаця на кожную праяву блізкасьці набярэцца добры стос і адрозьненьняў. Куды больш разумным і гістарычна абгрунтаваным выглядае адказ — ну так, блізкія, і што з гэтага вынікае? А ў дзяржаўным сэнсе з гэтага не вынікае нічога.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

«Капкан папулізму, ці чаму шкодна пытацца народ пра рэформы» — гэтак азагалоўлены тэкст аглядальніка TUT.BY Арцёма Шрайбмана, прысьвечаны палітыцы беларускіх уладаў у пытаньні павышэньня пэнсійнага ўзросту.

Чаму ж з нагоды павышэньня пэнсійнага ўзросту раптам вырашылі спытаць ці зрабілі выгляд, што вырашылі спытаць?

Шмат у чым з крытыкай аўтара можна пагадзіцца: і праўда, улада, якая пытаецца думкі народу з кожнай нагоды і на кожным кроку, ніводнага кроку і ня будзе здольная зрабіць. Да таго ж апэляцыі цяперашняй беларускай улады да меркаваньня народу менавіта цяпер выглядаюць крыху дзіўна — у краіне прайшлі выбары, падчас выбарчай кампаніі Аляксандр Лукашэнка казаў, што ён — за павышэньне пэнсійнага ўзросту. І з такім сваім публічна выяўленым меркаваньнем на гэты конт дзейная ўлада была пераабраная. Пакінем за дужкамі меркаваньне тых, хто ў гэтым не ўпэўнены ці ўпэўнены ў адваротным, сама ўлада дэманструе ў гэтым ўпэўненасьць. І пры гэтым кажа — хацелася б даведацца меркаваньне народу. А хіба на выбарах не даведаліся? А для чаго яны ўвогуле былі?

Аднак пазыцыя аглядальніка TUT.BY мне ўяўляецца спрэчнай і ў пазытыўным, і ў нарматыўным пляне: і ў тым сэнсе, што цяперашняя беларуская ўлада мае даволі важкія падставы дэманстраваць (або імітаваць) гатоўнасьць пытацца народ наконт павышэньня пэнсійнага ўзросту, і ў тым сэнсе, ці варта наагул пытацца цёмны і адсталы народ, які ня разумее свайго шчасьця, пра рэформы, якія яму тое шчасьце і прынясуць.

Калі казаць фармальна, то беларуская ўлада шырока карыстаецца рэцэптам Арцёма Шрайбмана: рашэньне аб будаўніцтве АЭС, адмена ільготаў, закон аб дармаедзтве — аб усіх гэтых і многіх іншых спрэчных кроках народ як раз і не пыталіся. Чаму ж з нагоды павышэньня пэнсійнага ўзросту раптам вырашылі спытаць ці зрабілі выгляд, што вырашылі спытаць?

На мой погляд, па дзьвюх прычынах. Па-першае, з-за нэгатыўнага эканамічнага фону. Ільготы адбіралі тады, калі эканоміка расла, даходы расьлі, пэрспэктывы выглядалі калі не натхняльна, то і не занадта змрочна. Нешта адабралі, чаго шкада, але нешта і далі, заробак вось вырас, можна жыць, можна пацярпець. А тут і так заробкі падаюць, дык і яшчэ і пэнсійную «столь» зьбіраюцца падвышаць.

А, па-другое, з-за «мэтавай» групы, якая найбольш адчуе сябе пацярпелай ад павышэньня пэнсійнага ўзросту. Паводле апошняга апытаньня НІСЭПД, моладзь і старыя ставяцца да пэрспэктывы выходзіць на пэнсію пазьней умерана нэгатыўна. А найбольшы пратэст падобныя пляны выклікаюць у тых, каму 40-49 гадоў. Старыя ўжо на пэнсіі, іх гэтыя навацыі не закрануць, для моладзі гэта занадта далёкая пэрспэктыва, а вось для беларусаў сярэдняга ўзросту — блізкая. І неабходнасьць працаваць на некалькі гадоў больш, чым меркавалася, і чым працавалі бацькі і дзяды, моцна не радуе.


Патэнцыйны пратэст саракагадовых мужыкоў-рабацяг — справа больш сур’ёзная, чым гіпатэтычны пратэст «дармаедаў», ушчэмленых адпаведным дэкрэтам, або шматдзетных маці, у якіх зрэзалі льготы.
Пэнсійны ўзрост падвышалі ва ўсіх краінах Эўропы, але пры гэтым у некаторых, скажам, у Францыі, гэта суправаджалася масавымі акцыямі пратэсту. Французы перакрывалі дарогі, ладзілі блякаду прадпрыемстваў, словам, там адпаведнае рашэньне спарадзіла такі своеасаблівы Майдан.

Патэнцыйны пратэст саракагадовых мужыкоў-рабацяг — справа больш сур’ёзная, чым гіпатэтычны пратэст «дармаедаў»

Ну, у французаў рэвалюцыі — нацыянальны спорт, беларусы ў гэтым сэнсе народ куды больш асьцярожны. Але спалучэньне нэгатыўнага эканамічнага фону і ўшчамленьня інтарэсаў «станавога хрыбта» грамадзтва можа даць нечаканы эфэкт, якога ўлада не без падстаў баіцца. У выпадку чаго не Арцёму Шрайбману прыйдзецца душыць пратэсты пры дапамозе АМАПу, які як раз у гэтым выпадку будзе не чужы думкі, што пратэстоўцы маюць рацыю.

Зрэшты, гэта ўсё — хутчэй разгорнутае выкладаньне матываў і асьцярог цяперашняй улады, якія паважаны калега як раз і не прымае. Яго падыход — народ заграз у патрыярхальных забабонах, моцна спадзяецца на дзяржаву, таму ўладзе (ну можа не існай, але ідэальнай уладзе) варта на гэтыя забабоны і звычкі не зважаць, а жорстка праводзіць сваю лінію, рабіць тое, што яна лічыць неабходным.
Такая лёгіка прагрэсараў з раманаў Стругацкіх — мы людзі з будучыні, мы ведаем, як трэба, тубыльцы гэтага не разумеюць, значыць, для іх жа дабра іх трэба весьці да сьветлай будучыні цьвёрдай рукой.

Паважаны аглядальнік TUT. BY спасылаецца на досьвед Літвы, на словы тамтэйшага былога прэм’ера Андруса Кубілюса, які казаў пра тое, што яго кабінэт, так бы мовіць, спаліў сваю папулярнасьць на алтары рэформаў, аднак зрабіў зьмены ў літоўскім грамадзтве незваротнымі.

На жаль, уяўляецца, што не занадта ўдалы расейскі вопыт — прынамсі ня менш важны ўрок для Беларусі, чым больш ўдалы літоўскі.

Прыклад пераканаўчы, на жаль, існуюць і контрпрыклады. Каманда Ягора Гайдара таксама была камандай такіх прагрэсараў — мы ведаем, як трэба, а народ хай слухаецца і прывыкае жыць па-новаму, так, як мы скажам. Аднак наступствы не вычэрпваліся тым, што некаторыя рэфарматары ў Расеі былі адхіленыя ад улады. Расея ў 1993 годзе апынулася на мяжы грамадзянскай вайны, рэформы захлынуліся, шмат у чым адбыўся адкат, ну а ў палітычным пляне нежаданьне рускіх лібэралаў лічыцца з меркаваньнем народу стала адной з цаглінак, зь якіх будаваўся сучасны расійскі аўтарытарызм. З меркаваньнем народа з нагоды рэформаў не варта лічыцца? А навошта наогул з ім лічыцца? — задалі рытарычнае пытаньне позьні Ельцын і Пуцін. Адказ мы маем асалоду назіраць у натуры.


На жаль, уяўляецца, што не занадта ўдалы расейскі вопыт — прынамсі ня менш важны ўрок для Беларусі, чым больш ўдалы літоўскі.
Літоўскае грамадзтва мела магутную масавую матывацыю — вырвацца з абдымкаў Расеі, вярнуцца ў Эўропу. У расейскага грамадзтва ў 90-х такой матывацыі не было, яно было, ды і цяпер, мабыць, застаецца больш прыхільным калектывізму і патрэбе ў клопаце дзяржавы, чым літоўскае ў тых жа 90-х. Словам, як беларускае грамадзтва зараз. З нагоды чаго справядліва пераймаецца Арцём Шрайбман. Але што з гэтай канстатацыі вынікае? Ці тое, што асаблівасьці сучаснага беларускага грамадзтва, інтарэсы значнай яго часткі варта ўлічваць менш, чым спадар Кубілюс ўлічваў ў свой час асаблівасьці літоўскага грамадзтва? Як пісаў Альбер Камю «кожны інтэлігент марыць быць гангстэрам і панаваць над грамадзтвам толькі з дапамогаю грубага гвалту». Зрэшты, як ён жа адзначаў, гэта не гэтак лёгка, як уяўляецца пры інтэлектуальных занятках.


І тут варта зьвярнуцца да меркаваньня чалавека, які, пры вельмі розным да яго стаўленьні, у пытаньні практычнага кіраваньня даволі дасьведчаны.

У словах прэзыдэнта Лукашэнкі, якія працытаваў Арцём Шрайбман, ёсьць другі сэнс: «Мы павінны параіцца зь імі (з людзьмі — ЮД), будзем іх пераконваць, прасіць іх згоды. Мы папросім у іх падтрымкі. Пагодзяцца — правядзем зьмены. Не — значыць, няма».


З гэтых слоў не вынікае, што высьвятленьне народнай думкі і просьба ў народа згоды бачыцца кіраўніку дзяржавы як працэс аднамомантавы. Тут хутчэй як у анэкдоце, які цытаваў знакаміты левы філёзаф Славай Жыжак.

 Ты хочаш на мне ажаніцца?
 Не!
 Хопіць увільваць ад пытаньня! Адказвай наўпрост!

Пытаюцца да таго часу, пакуль не атрымаюць адказ «так».

Аднак ключавое слова тут — пераконваць. Грамадзяне нават з адсталымі, патэрналісцкімі поглядамі — яны, між іншым, людзі, Боскае падабенства, так бы мовіць. У якіх ёсьць пачуцьцё ўласнай годнасьці, якіх кранае пыха, ад каго б яна ні зыходзіла — ці ад улады, ці ад таленавітых лібэральных публіцыстаў. І калі яны па сваёй адсталасьці незадаволеныя нейкімі прагрэсіўнымі (ці не вельмі) мерапрыемствамі, то заслугоўваюць калі не задавальненьня іх нязгоды, то, як мінімум, павагі і спагады.

Ім не падабаецца, калі ў іх нешта адбіраюць. Але калі адбіраюць і пры гэтым кажуць, што яны ніхто і клікаць іх ніяк, то незадавальненьне моцна ўзрастае. Мяркуючы па ўсім, беларуская ўлада, вырашыўшы для сябе, што пэнсійны ўзрост падвышаць давядзецца, менавіта гэты другі кампанэнт незадавальненьня значнай часткі насельніцтва спрабуе максымальна нэўтралізаваць, не прыняць, але пашанаваць меркаваньне незадаволеных, паспачуваць ім, папрасіць іх.

Цяперашняя ўлада не вечная, уяўляецца, што і цяперашняй сацыяльна-эканамічнай сыстэме сапраўды прыйдзецца зьведаць значныя зьмены

І не тое, каб перакананьне і ўгаворы так ужо паўплываюць на пункт гледжаньня тых, хто на павышэньне пэнсійнага ўзросту не згодны. На некага, дарэчы, і паўплываюць, грамадзкі інтарэс беларусам зусім не чужы. Але і тыя, хто застанецца нязгодным, будуць задаволеныя хаця б тым, што з імі размаўлялі, нават тым, што спрабавалі абхітрыць, а не проста сказалі, што іх адсталае меркаваньне не мае значэньня.

Наш спрэчка з Арцёмам Шрайбманом значна шырэй, чым шляхі вырашэньня канкрэтнага пытаньня аб павышэньні пэнсійнага ўзросту. Цяперашняя ўлада не вечная, уяўляецца, што і цяперашняй сацыяльна-эканамічнай сыстэме сапраўды прыйдзецца зьведаць значныя зьмены. Тое ж пытаньне безумоўна ўзьнікне яшчэ не раз, магчыма, у самы бліжэйшы час.

І ігнараваньне думкі значнай часткі грамадзтва — наўрад ці аптымальны шлях пераўтварэньняў, якіх асабіста я хацеў бы Беларусі не менш, чым Арцём Шрайбман. Яно, гэтае меркаваньне, не абавязкова павінна рабіцца вызначальным, але людзей варта паважаць і з імі варта размаўляць. Не толькі з гуманітарных і дэмакратычных меркаваньняў, але нават з практычнага жаданьня посьпеху сваёй справы ў нашых вельмі своеасаблівых краях. «Адкаты» ў такіх краях бываюць вельмі сумнымі для рэфарматараў.

Перадрук з парталу TUT.BY

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG