Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Юры Дракахруст.

Як напісаў калісьці расейскі паэт Яўген Еўтушэнка, «паэт у Расеі большы, чым паэт». А ў Беларусі? А адзначаны найвышэйшай ў сьвеце літаратурнай узнагародай? Зь іншага боку, здаецца, ужо ва ўсім сьвеце прайшлі тыя часы, калі літаратары былі ўладарамі думак, па ўплыву параўнальнымі з ўладарамі дзяржаваў.

Так, Нобэль Алексіевіч выклікаў шчырую і бурную радасьць. Але публічна выказвалі яе не мільёны і нават ня сотні тысяч. А як да гэтай падзеі паставіліся мільёны?

Пытаньне аб адносінах да Нобэлеўскай прэміі, атрыманай іх суайчыньніцай, задавалася рэспандэнтам падчас сьнежаньскага 2015 году апытаньня НІСЭПД. На закрытае пытаньне, у які прапаноўваліся тры варыянты адказу, адказы разьмеркаваліся наступным чынам: «Гэта прадмет гонару для беларусаў, сусьветнае прызнаньне таленту С. Алексіевіч» — 57%, «Гэта нязначная зьява, адна замежная прэмія сярод іншых» — 20%, «гэта спроба Захаду нашкодзіць Беларусі і Расеі» — 10%, ухіліліся ад адказу — 13%.

57% ад усяго дарослага насельніцтва — гэта не супольнасьць у Фэйсбуку «Сьвяткуем Нобэля разам», ня вузкае кола аматараў прыгожага пісьменства, гэта без малога 4 мільёны беларусаў.

Праўда, калі гаворка заходзіць пра такія масавыя праявы эмоцый, заўсёды можна спытаць, а ці ведаюць людзі што-небудзь аб прадмеце свайго гонару. Мае месца такая рэч, як нацыянальная салідарнасьць. Беларусы — гістарычна наогул нацыя не занадта расьпешчаная перамогамі, а тут перамога. Вось Дар’я Домрачава хутчэй за іншых бегала на лыжах, дакладней за іншых страляла, і перамагла. Ура! Наша перамагла. Алексіевіч пісала пісала і прэмію атрымала. Ура! Наша перамагла. А што яна там пісала...

Дадзеных па Беларусі ня бачыў, па Расеі Левада-цэнтар пасьля паведамленьня аб узнагароджаньні Алексіевіч прэміяй правёў апытаньне і высьветліў, што прыкладна дзьве траціны расейцаў наогул нічога ня ведаюць пра беларускую пісьменьніцу, а яшчэ 17% чулі пра яе, але не чыталі яе кніг. Прама экстрапаляваць вынік на Беларусь складана

дзьве траціны расейцаў наогул нічога ня ведаюць пра беларускую пісьменьніцу, а яшчэ 17% чулі пра яе, але не чыталі яе кніг

з прычыны рознаскіраваных «але». З аднаго боку, пісьменьніца ўсё ж беларуская, свае пра сваіх ведаюць больш. Зь іншага боку, ужо шмат гадоў Алексіевіч наогул не выдаюць у Беларусі, затое выдаюць у Расеі, беларускаму чытачу яе кнігі трапляюць або з Расеі або празь Інтэрнэт. З трэцяга боку, Расея вялікая і з таго, што яе выдаюць у Маскве, не вынікае, што яе кнігі ёсьць дзе-небудзь у вёсцы пад Чалябінскам.

Але можна і экстрапаляваць і прызнаць, што для многіх беларусаў і беларусак гонар за Нобэля Алексіевіч — гэта проста гонар за посьпех суайчыньніцы. Аднак растлумачыць усё толькі гэтым мэханізмам не дазваляюць некаторыя асаблівасьці сытуацыі.

Пра Домрачаву расейскія СМІ не пісалі, што яна русофобка, ды і не спартоўка на самай справе, а мэдалі ёй далі, каб насаліць Пуціну. А пра Алексіевіч пісалі. І вуснамі сваіх прапагандыстаў, і вуснамі сваіх далёка не апошніх пісьменьнікаў — З. Прылепіна, Э. Лімонава, Т. Талстой. Ну вядома, з кампаніяй цкаваньня, якая разгарнулася пасьля Нобэля Пастэрнака і Салжаніцына, не параўнаць, але падобныя галасы ў Расеі гучалі, бадай, гучней, чым супрацьлеглыя меркаваньні. Але на ацэнкі беларусаў маскоўскае «фэ» ніяк не паўплывала.

Варта таксама прыгадаць шчырую публічную радасьць прэзыдэнта Аляксандра Лукашэнкі з нагоды перамогаў Домрачавай. У дачыненьні да ляўрэаткі ён быў, мякка кажучы, значна больш стрыманы, рэакцыя вар’іравалася ад добразычлівай канстатацыі факту атрыманьня прэміі да заўвагі ў адрас ляўрэаткі, што не да твару ёй паліваць брудам сваю Бацькаўшчыну. А меркаваньне прэзыдэнта для многіх беларусаў нешта і нават многае значыць. Для многіх. Значыць. А тут не спрацавала.

Калі паглядзець на спрэчкі, якія вяліся ў Байнэце вакол ўзнагароджаньня Алексіевіч, то ў іх галоўнай лініяй палярызацыі была чыста палітычная. Была і яшчэ адна, так бы мовіць, з нагоды нацыянальнай ідэнтычнасьці, але мэйнстрымам было — ты за белых ці за чырвоных, груба кажучы

Калі паглядзець на спрэчкі, якія вяліся ў Байнэце вакол ўзнагароджаньня Алексіевіч, то ў іх галоўнай лініяй палярызацыі была чыста палітычная. Была і яшчэ адна, так бы мовіць, з нагоды нацыянальнай ідэнтычнасьці, але мэйнстрымам было — ты за белых ці за чырвоных, груба кажучы. Аўтар пэнталёгіі аб «чырвоным чалавеку» — яна як бы супраць «чырвоных», ну і пайшла сеча паміж «белымі» і «чырвонымі», паміж тымі, хто за Захад, і тымі, хто за Расею.

Між тым, на шчасьце, Байнэт — гэта ня ўся Беларусь. І ня толькі ў тым сэнсе, што ўся значна больш, а і ў тым, што ўся яна ўладкаваная інакш, яна думае і ацэньвае інакш, чым насельнікі Байнэту.

Гэта пацьвярджаюць нават ужо сацыяльна-дэмаграфічныя парамэтры групы тых, хто выказаў гонар прэміяй Алексіевіч, адказваючы на пытаньне НІСЭПД. Тое, што жанчыны ганарацца прэміяй больш (63%), чым мужчыны (50%), зразумела — ня толькі ж суайчыньніца перамагла, але і свая сястра-жанчына. А вось з узростам — ужо менш зразумела. Самы высокі адсотак тых, хто ганарыцца Нобэлем Алексіевіч — сярод старых, 60 гадоў і старэй, самы нізкі (53%) — сярод моладзі (18-29 гадоў). Дык старыя — гэта як бы той самы «чырвоны чалавек» і ёсьць. Ну вось неяк так. Для кагосьці зь іх яна, магчыма, савецкі пісьменьнік, пісьменьнік іх юнацтва. Хай нават і антысавецкі, але савецкі. А можа ўмудроныя і бітыя жыцьцём людзі проста лепш здольныя зразумець страшныя кнігі Алексіевіч.

Яшчэ адзін парадокс — сувязь з адукацыяй. Найвышэйшая ступень гонару — сярод рэспандэнтаў з пачатковай адукацыяй (61%) і з вышэйшай адукацыяй (63%). Апынуліся разам самыя простыя і самыя няпростыя, так бы мовіць. Простыя недастаткова адукаваныя, каб прымаць у разьлік нападкі на пісьменьніцу, уладальнікі унівэрсытэцкіх дыплёмаў досыць адукаваныя, каб крытычна ставіцца да гэтых нападак.

Яшчэ адзін парадокс — сувязь з адукацыяй. Найвышэйшая ступень гонару — сярод рэспандэнтаў з пачатковай адукацыяй (61%) і з вышэйшай адукацыяй (63%)

Ну а пры вывучэньні залежнасьці адносінаў да Нобэля Алексіевіч ад палітычных установак парадоксы робяцца яшчэ больш дзіўнымі. Вы за інтэграцыю з Расеяй ці з Эўразьвязам? З тых беларусаў, хто за Расею — ганарацца прэміяй Алексіевіч 59%, з тых, хто за ЭЗ — 54%. Гэта як? У Інтэрнэце ж усё па-іншаму, і наадварот, і круцей. А тут розьніцы амаль няма, а калі і ёсьць, то прыхільнікі інтэграцыі з РФ нават больш ганарацца «русофобкой», чым адэпты эўраінтэграцыі.

А гэта не Інтэрнэт, гэта грамадзтва.

Або вось сакрамэнтальнае расейскае пытаньне апошніх двух гадоў — «Крым наш»? Сярод тых, хто лічыць далучэньне паўвострава да РФ імпэрыялістычным захопам, ганарацца прэміяй Алексіевіч — 61%, сярод тых, хто трактуе гэта, як справядлівае вяртаньне рускіх земляў — 57%. Ну тут адрозьненьні прынамсі лягічныя, але зусім нязначныя па параўнаньні з чаканымі, у тым ліку і з улікам асабістай пазыцыі пісьменьніцы па гэтай вострай праблеме. «Крымнаш» (у сэнсе іх, рускіх), а Алексіевіч — наш гонар — такое меркаваньне прынамсі паловы айчынных «крымнашыстов».

Ну і нарэшце, прэзыдэнт, які сказаў сваё важкае слова. Сярод тых, хто давярае яму, ганарацца прэміяй Алексіевіч — 55%, сярод тых, хто не давярае — 59%. Ды што ж за народ такі, даруй Госпадзе, мы ж тут у сацыяльных сетках і на форумах мяшкамі віртуальную кроў льём на віртуальных барыкадах, а яны... Мірком ды ладком. Прычым, у абодва бакі. Тыя, хто за Эўропу, за Захад, яны ж пагалоўна павінны ганарыцца прэміяй, якую Захад і даў. Неа, не пагалоўна ганарацца. І наадварот, як чалавек, якія душой за Расею, можа ганарыцца «паклёпнікам Расеі»? Можа. Можа, не лічыць паклёпнікам, можа па іншай прычыне.

сярод прыхільнікаў разьмяшчэньня ў Беларусі расейскай авіябазы ганарыцца пісьменьніцай 51%, сярод праціўнікаў — 69%

Зрэшты, некаторыя палітычныя пытаньні на стаўленьне да Нобэля Алексіевіч ўсё ж ўплываюць. Скажам, сярод прыхільнікаў разьмяшчэньня ў Беларусі расейскай авіябазы ганарыцца пісьменьніцай 51%, сярод праціўнікаў — 69%. Уплывае на ацэнкі і стаўленьне да інфармацыі расейскіх тэлеканалаў. Але і тут сувязь парадаксальная. Сярод тых, хто лічаць інфармацыю навінных расейскіх тэлеканалаў зусім аб’ектыўнай, ганарацца пісьменьніцай 45% (што таксама нямала). Сярод тых, хто мяркуе, што гэтая інфармацыя «па большай частцы аб’ектыўная», ганарацца Алексіевіч 62%, сярод тых, хто лічыць РоссТВ «па большай частцы неаб’ектыўным», ганарацца Нобэлем 58%, а сярод тых, хто зусім ня верыць у аб’ектыўнасьць расейскіх тэлеканалаў, ганарацца суайчыньніцай 60%. Фактычна пра ўплыў, і то вельмі адносны, можна казаць толькі ў дачыненьні да першай групы, сьвята веруючых у слова Масквы. А далей — і не вельмі веруючыя, і зусім не веруючыя ў сваім стаўленьні да ляўрэаткі зусім аднолькавыя.

Усе гэтыя парадоксы маюць патрэбу ў тлумачэньні. Было б натуральным, калі б гонар за Алексіевіч быў немалым і сярод прыхільнікаў Лукашэнкі, і сярод тых, хто за Расею ў якім заўгодна сэнсе (хоць бы з прычыны згаданага вышэй мэханізму нацыянальнай салідарнасьці — наша перамагла), але сярод празаходняй часткі беларускага грамадзтва гэты гонар быў бы яшчэ вышэй. Усё ж уяўляецца натуральным, што агульныя палітычныя погляды зь пісьменьнікам схіляюць, пры іншых роўных, да большых сымпатыяў і да яго творчасьці, і да яго посьпеху.

Усё ж уяўляецца натуральным, што агульныя палітычныя погляды зь пісьменьнікам схіляюць, пры іншых роўных, да большых сымпатыяў і да яго творчасьці, і да яго посьпеху

Чаму ж гэтага не адбываецца, чаму паказчыкі гонару практычна супадаюць у палітычных антаганістаў? Справа, мяркуючы па ўсім, у дадатковых фактарах проціходу, у фактарах, якія адварочваюць частка «эўрабеларусаў» ад ляўрэаткі і прыцягваюць да яе частку «белароссаў».

Для часткі тых, для каго Захад — сьвяты Грааль, а нашыя палестыны, асабліва ў іх савецкім выглядзе — суцэльны беспрасьветны жах, Алексіевіч — занадта савецкая, яна сама той самы «чырвоны чалавек», якога яна і праклінае, і любіць. А яны — толькі праклінаюць. Дык чым тут, на іх погляд, ганарыцца? «Саўковай» экзотыкай? Менавіта такое бачаньне пісьменьніцы, яе творчасьці, яе сьветапогляду адбірае ў яе частку «галасоў» празаходняй Беларусі. А з іншага боку падобны ж мэханізм — дадае. «Чырвоны чалавек» адчувае, што яна ж яго і любіць. Ну так, пра палітыку яна, зь яго пункту гледжаньня, нешта ня тое кажа, але наагул жа наш чалавек. Ну і ня любіць нас, і праклінае, а хіба мы самі сябе любім і не праклінаем?

Вынік сустрэчнага дзеяньня гэтых рознаскіраваных палітыка-псыхалягічных мэханізмаў прыводзіць да таго, што антаганісты ў сваім стаўленьні да Алексіевіч сустракаюцца ў адным пункце.

Зрэшты, можна ўгледзець у сытуацыі больш глыбокі сэнс. Грамадзтва, літаратура — гэта не сыстэма СПА «свой-чужы». І сапраўдны пісьменьнік, вялікі пісьменьнік складаней ўласнай палітычнай пазыцыі і зусім да яе ня зводзіцца. І народ у ацэнках сваіх пісьменьнікаў, сваіх пераможцаў кіруецца ня толькі палітычнай «злобай дня» і нават ня столькі ёю.

А можа гэта менавіта з Алексіевіч так? Што яна аб’ядноўвае людзей па-над палітычнымі бар’ерамі, па-над барыкадай. Яе Нобэль проста высьвеціў гэта, зрабіў відавочным. А можа гэта цяперашняе адзінства і далей неяк захаваецца. Усё ж, відаць, у нашых краях і праўда «паэт большы чым паэт».

Перадрук з парталу TUT.BY

Юры Дракахруст

Скандалу на сустрэчы Аляксандра Лукашэнкі і Ўладзіміра Пуціна не адбылося. Хоць чакаць яго былі важкія падставы.

Ужо адмена ўзгодненага візыту беларускага лідэра ў Маскву ў канцы лістапада выглядала загадкава і выклікала шэраг пытаньняў. Далейшае разьвіцьцё падзеяў пытаньні толькі памножыла. У разгар вострага канфлікту паміж Расеяй і Турэччынай Менск наведаў найбліжэйшы саюзьнік Турэччыны прэзыдэнт Азэрбайджану Ільхам Аліеў. Потым беларускі лідэр накіраваўся з візытамі ў Віетнам і Туркмэністан, парушыўшы шматгадовую няпісаную традыцыю: першая замежная паездка пасьля перавыбраньня — у Маскву.

Прысутная на канфэрэнцыі сьпікер Савету Фэдэрацыі РФ Валянціна Матвіенка фактычна ўступіла ў спрэчку з беларускім саюзьнікам.

Пры гэтым у Ашхабадзе Лукашэнка, выступаючы на канфэрэнцыі з удзелам лідэраў многіх краінаў і кажучы пра канфлікт паміж Анкарой і Масквой, фактычна паўтарыў пазыцыю МЗС Беларусі, заклікаўшы «нашу Расею» і «дружалюбную Турэччыну» да прымірэньня. Прысутная на канфэрэнцыі сьпікер Савету Фэдэрацыі РФ Валянціна Матвіенка фактычна ўступіла ў спрэчку з беларускім саюзьнікам, патлумачыўшы, што Турэччына ўчыніла ваеннае злачынства, акт агрэсіі, і што Масква чакае ад Анкары прабачэньняў. На чый-небудзь бок у канфлікце з высокапастаўленых удзельнікаў ашхабадзкай канфэрэнцыі не станавіўся ніхто, да прымірэньня заклікалі ўсё, так што Матвіенка пярэчыла не аднаму Лукашэнку. Але і яму таксама.

Ну а на больш нізкім узроўні канфрантацыя была яшчэ больш жорсткай. Беларуская дзяржаўная газэта апублікавала аналіз эксперта, які аспрэчваў расейскія абвінавачваньні Турэччыны ў куплі нафты ў «Ісламскай дзяржавы». Расейскі напаўафіцыйны экспэрт абвінаваціў Беларусь у продажы зброі тэрарыстам на Блізкім Усходзе.

Прозьвішчы гэтых экспэртаў — не Лукашэнка і не Пуцін, палітра меркаваньняў і ацэнак у абедзьвюх краінах шматкаляровая, але вопыт падказвае, што меркаваньні, якія зусім ужо супярэчаць думцы начальства, у афіцыйных СМІ і з вуснаў афіцыйных людзей гучаць нячаста як у Беларусі, гэтак і ў Расеі.

З чаго можна зрабіць выснову, што адносіны паміж адпаведнымі начальствамі вельмі далёкія ад бясхмарных.

А тут і Эўразійскі банк разьвіцьця даў зразумець, што Беларусі ня варта разьлічваць на крэдыт ад банку, якога яна чакала. То бок, ня тое, каб зусім не варта, але яго атрыманьне будзе спалучанае з большымі цяжкасьцямі, чым гэта меркавалі ў Менску.

Ну і ня варта забывацца аб праблеме расейскай авіябазы, якая, як Дамоклаў меч, вісіць над двухбаковымі адносінамі.

Словам, гаручага матэрыялу ў гэтых адносінах назапасілася больш чым досыць, і можна было меркаваць, што 15 сьнежня ў Маскве адбудзецца выбух.

А нічога не адбылося. Добрыя словы на адрас адзін аднаго, запэўніваньні ва ўзаемнай вернасьці, заявы аб паглыбленьні, збліжэньні і пашырэньні ўсяго, што трэба.

Праўда, пару паказальных дэталяў усё ж варта адзначыць. Па выніках сустрэчы расейскі лідэр адзначыў «блізкасьць пазыцыяў нашых краінаў па такіх актуальных тэмах, як ўрэгуляваньне ўкраінскага крызісу і барацьба з міжнародным тэрарызмам у Сырыі».

На дыпляматычнай мове «блізкасьць пазыцый» Расея канстатуе звычайна з краінамі хоць і дружалюбнымі, але зусім не з саюзьнікамі.

Ну на дыпляматычнай мове «блізкасьць пазыцый» Расея канстатуе звычайна з краінамі хоць і дружалюбнымі, але зусім не з саюзьнікамі. Скажам, па выніках сустрэчы расейскага лідэра з прэзыдэнтам, скажам, Бразыліі або Індыі заява аб «блізкасьці пазыцый» гучала б натуральна. Але пасьля сустрэчы з найбліжэйшым саюзьнікам звычайна кажуць аб поўным адзінстве пазыцыяў, нават калі яны ня надта блізкія. Але калі яны ўжо зусім няблізкія... Тады так, як 15 сьнежня ў Маскве.

Зрэшты, варта заўважыць, што беларускі госьць, згадаўшы тыя ж сюжэты — Украіну і Блізкі Усход, адзначыў, што «разыходжаньняў у нас з прэзыдэнтам Расеі абсалютна няма па гэтых праблемах». Зь яго пункту гледжаньня — няма, з пункту гледжаньня Пуціна — у наяўнасьці толькі «блізкасьць пазыцыяў».

І гэта вытлумачальна з улікам таго, што ў публічных заявах двух лідэраў наогул не прагучала. Ніяк не прагучала тэма канфлікту Расеі з Турэччынай, а па словах прэс-сакратара Крамля Дзьмітрыя Пяскова, тэма стварэньня расейскай авіябазы ў Беларусі ў ходзе перамоваў не абмяркоўвалася.

Напэўна, толькі знаўцы крамлёўскага інсайду могуць ведаць, ці абмяркоўваліся на самай справе гэтыя вострыя пытаньні. Аднак важна на самай справе тое, што ніякай згоды па гэтых пытаньнях дасягнута не было.

Калі б Пуцін угаварыў, прымусіў, падкупіў Лукашэнку даць згоду на базу — няўжо два прэзыдэнты не апавясьцілі б свае краіны і сьвет пра гэтую важную падзею? А калі і каму было б пра гэта апавяшчаць?

Або калі б Лукашэнка пагадзіўся б з аргумэнтамі Крамля наконт Турэччыны і зьмяніў бы сваю пазыцыю ў дачыненьні да канфлікту паміж Масквой і Анкарой — няўжо ён, стоячы побач з Пуціным, ня паведаміў бы пра гэта urbi et orbi?

Але не апавясьцілі і не паведамілі. Значыць, згоды не дасягнулі. Магчыма, і не спрабавалі.

Аднак хіба не самы паказальны эпізод сустрэчы — словы, сказаныя Пуціным госьцю ў самым пачатку: «Як мы і дамаўляліся, пасьля выбараў Вы прыяжджаеце з першым візытам у сталіцу Расеі...»

То бок, гэта як? Лукашэнка ж перад гэтым наведаў Ханой і Ашхабад. Якія-ніякія, але таксама ж сталіцы.

Прыгадваецца стары савецкі анэкдот.

Брэжнеў прыяжджае з візытам у Англію. Яго сустракае Тэтчэр. Госьць апранае акуляры, дастае паперку, пачынае прывітальную прамову: «Дарагая Індзіра Гандзі!»

— Леанід Ільліч, гэта Маргарэт Тэтчэр — шэпча перапалоханы рэфэрэнт.

— Я сам бачу, што гэта Тэтчэр. Але ў мяне напісана — «Дарагая Індзіра Гандзі!»

Хутчэй за ўсё, проста нашкодзілі зьлёгку клеркі з МЗС РФ. Прамову Пуціну падрыхтавалі да таго візыту Лукашэнкі, які павінен быў адбыцца ў канцы лістапада і які сапраўды быў бы першым яго замежным візытам пасьля выбараў. Ну а потым памяняць забыліся. А Пуцін і зачытаў.

Зрэшты, такая банальная і рэалістычная інтэрпрэтацыя — ня адзіна магчымая. Але калі ў рэальнасьці яно так і было, у гэтай агаворцы ёсьць пэўны сымбалізм.

А на халеру рускаму чалавеку памятаць і назіраць, куды там Лукашэнка гойсае па сваіх маленькіх справунках?

А на халеру рускаму чалавеку памятаць і назіраць, куды там Лукашэнка гойсае па сваіх маленькіх справунках? Тут у Крамлі глябальныя праблемы вырашаюць — Украіна, Сырыя, «Ісламская дзяржава», Турэччына, Джон Кэры вось у Маскву прыехаў лёсы сьвету абмяркоўваць. Не, калі б беларускі кіраўнік, не патрапіўшы ў лістападзе ў Маскву, у Вашынгтон б паехаў, у Бэрлін або Пэкін — тады і на Смаленскай плошчы, і ў Крамлі заўважылі б. А так...

Аднак у практычнай плоскасьці высьветлілася, што такі погляд не зусім адэкватны. Як сказаў Лукашэнка ў пачатку сустрэчы «мы выдатна ведаем, чаго хоча Расея ад Беларусі. Упэўнены, што Расея абсалютна ведае, што трэба Беларусі ад Расеі ». Ці быў скандал за зачыненымі дзьвярыма сустрэчы двух лідэраў ці не, у любым выпадку Расея ані ціскам, ні шчодрасьцю не атрымала многае з таго, чаго хацела б ад Беларусі. Зрэшты, і наадварот. Наконт дамоўленасьці аб доступе беларускіх тавараў на расейскі рынак гаварыў па выніках сустрэчы адзін Лукашэнка, што таксама не сьведчыць аб дасягненьні згоды. І абяцаньняў даць крэдыт праз Эўразійскі банк разьвіцьця з вуснаў Пуціна таксама не прагучала.

Гэта ня значыць, што надалей спробы і ня будуць рабіцца. Наадварот, можна з упэўненасьцю сказаць, што будуць. Але спроба, зробленая 15 сьнежня, скончылася безвынікова.

Перадрук з парталу TUT.BY

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG