Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Юры Дракахруст

Паводле распаўсюджаных меркаваньняў палітыка — гэта альбо парлямэнцкія жарсьці альбо народ на плошчы, які штурмуе прэзыдэнцкі палац, альбо, у самым горшым выпадку — пераварот у тым самым палацы. Нічога гэтага ў цяперашні момант у Беларусі няма і блізка. Але гэта не азначае, што няма палітыкі.

Дэмакратыі ў яе сучасным разуменьні — недзе так гадоў 200. Між тым чалавецтва жыве тысячагодзьдзі і палітыкай людзі займаліся задоўга да зьяўленьня дэмакратыі. Калі спрошчана, то гэта сутыкненьне інтарэсаў вялікіх групаў насельніцтва. І зараз у Беларусі мы гэтае сутыкненьне назіраем. Размова ідзе аб пошуку адказу на расейскі эканамічны крызіс, які сьціснуты ў адно слова — дэвальвацыя. Так ці не.

У айчыннай аналітыцы існуе традыцыя саентызацыі, навукавізацыі падобных праблемаў. Маўляў, ёсьць эканамічная навука, правільныя рэцэпты якой вядомыя гуру — жрацам гэтай навукі, і недаступныя прафанам — простаму люду, журналістам з гуманітарнай адукацыяй, ну і тупой, неадукаванай уладзе. Між тым мае права на існаваньне пункт гледжаньня, што гэта залішне спрошчаны погляд.

Як казаў у свой час Томас Гобс, калі б аксіёмы геамэтрыі закраналі інтарэсы людзей, за іх вяліся б войны. Аксіёмы і тэарэмы эканамічнай навукі закранаюць, і вельмі істотна. Спасылкі на навукова правільны адказ па змоўчваньні прадугледжвае, што ў выніку яго выкананьня будзе лепш. Каму? Калі? А вось з адказамі на гэтыя пытаньні складана і ў навуцы. Безумоўна, існуюць рашэньні, дурныя зь любога пункту, ад якіх кепска робіцца ўсім. Але, як правіла, кожнае рашэньне ў падобнай сытуацыі зробіць бяднейшымі адных, і захавае дабрабыт, а то і ўзбагаціць іншых. Навідавоку сутыкненьне інтарэсаў, сутыкненьне спосабаў раскласьці цяжар крызісу на плечы адных ці іншых групаў насельніцтва. Адно са сьледзтваў гэтага — вядомая журналісцкая формула пра меры, якія неабходныя з эканамічнага пункту гледжаньня, але якія немагчыма рэалізаваць з палітычных меркаваньняў. Гэта азначае, што інтарэсы пэўных групаў насельніцтва меры закрануць настолькі моцна, што яны могуць кінуць ўладзе сілавы выклік. У рэшце рэшт любая, нават самая дыктатарская ўлада трымаецца на гатоўнасьці людзей ёй падпарадкоўвацца. А калі гэтая гатоўнасьць зьнікае...

Зараз беларуская ўлада знаходзіцца пад ціскам як падобных перасьцярогаў, гэтак і ціску лабістаў групавых інтарэсаў. З-пад маналіту беларускай улады чутныя сыгналы жорсткай барацьбы — кланы, фінансава-ўладныя групы прыйшлі ў рух і вядуць барацьбу за свае інтарэсы. І гэта ня сотні ці нават тысячы апазыцыйных пратэстоўцаў на Плошчы, гэта рэальная эліта беларускага грамадзтва, якую не разгоніш АМАПам, не пасадзіш і нават не загадаеш заткнуцца са сваімі дурнымі парадамі. Можна пасадзіць некалькіх дырэктараў ці чыноўнікаў, нельга пасадзіць дырэктарскі і чынавенскі корпус як сацыяльную групу. І немагчыма забараніць ім адстойваць іх кроўныя інтарэсы. Калі яны пачынаюць гэта рабіць, гэта, уласна, і ёсьць палітыка.

Вызначэньне «кляны», «лабісцкія групы» не азначае, што пажаданьні гэтых утварэньняў абавязкова кепскія, эгаістычныя, што яны супярэчаць ўяўленьню пра агульнае дабро. Дырэктар прадпрыемства, якое працуе на Расею, патрабуючы дэвальвацыі, дбае ня толькі пра сваю кішэню, але і пра сваю справу, пра заробкі сваіх работнікаў, пра бюджэт краіны ў рэшце рэшт, які не напоўніш, калі гандаль спыняецца. Гэтак і людзі зь нізкімі даходамі, якія баяцца дэвальвацыі, найперш дбаюць пра свой дабрабыт. Хаця дабрабыт іх ўсіх і складае агульнае дабро. Аднак разам з дабрабытам і прыгаданага дырэктара, і ягоных работнікаў. Тут нават інтарэсы аднаго чалавека могуць супярэчыць адзін аднаму ў яго розных сацыяльных ролях. Расейская дэвальвацыя пры адсутнасьці беларускай агулам выгадная беларусам як спажыўцам, але нявыгадная як вытворцам. Абвешчанае сёньня рашэньне кіраўніка Беларусі, што дэвальвацыі ня будзе, грунтуецца не ў апошнюю чаргу на пэўных разьліках і чаканьнях: а калі «адскок у плюс», пра які казаў сёньня Пуцін, адбудзецца не праз два гады, а раней, калі цяперашні скок расейскага рубля — панічная адмашка ківача, і курс вернецца да больш разумнага значэньня, а калі ў рэшце рэшт расейская інфляцыя ў хуткім часе «дагоніць» дэвальвацыю? Ва ўсіх гэтых выпадках беларускі экспарт у Расею ўздыхне з палёгкай, дык чаго ж раней за час мітусіцца і рабіць неабарачальныя крокі? Дэвальвацыю назад не павернеш.

Але апроч гэтых разьлікаў, ёсьць і выкананьне «сацыяльнай замовы», ўвасабленьне інтарэсаў пэўных колаў, слаёў беларускага грамадзтва. Людзям зь нізкімі даходамі, супрацоўнікам прадпрыемстваў, якія працуюць на ўнутраны рынак, будзе ад дэвальвацыі кепска і толькі кепска. Лукашэнка выбірае іх, іх інтарэсы.

Гэтак і экспэрты, якія ледзь не ў адзін голас кажуць пра неабходнасьць і непазьбежнасьць дэвальвацыі, можа нават і неўсьвядомлена для сябе, адстойваюць інтарэсы іншых групаў — бізнэсу, экспартаарыентаваных прадпрыемстваў.

Як яно правільна, хто для Беларусі больш карысны, чые інтарэсы важнейшыя? Залежыць ад ідэалягічнай пазыцыі, занятай ад пачатку. Гэта не вырашаецца ў межах навукі, гэта вырашаецца ў працэсе палітычнай барацьбы, у беларускім выпадку — пад коўдрай, якую мы зараз і назіраем. Іншая справа, што разьлік (як аднаго, гэтак і другога боку) можа быць проста няслушным. Як быў няслушным разьлік уладаў у 2011 годзе, калі нежаданьне дэвальваваць беларускі рубель, прадыктаванае прынамсі падобнымі ж палітычнымі разьлікамі, нарэшце зрабіла шкоду нават тым групам насельніцтва, якія імкнуліся такім чынам абараніць. Дэвальвацыю ў верасьні давялося рабіць у горшых умовах, чым калі б яна была праведзеная ў сакавіку-красавіку. Але і тады гэта была ня толькі эканамічная навуковая калькуляцыя, гэта быў вынік сутыкненьня інтарэсаў тых, хто выйграваў, і тых, хто прайграваў ад дэвальвацыі, вынік «бойкі бульдогаў пад коўдрай», якая была выражэньнем гэтага сутыкненьня. Дарэчы, тагачасны напад Лукашэнкі на «радыкальных рыначнікаў» Мясьніковіча і Румаса быў адгалоскам гэтай «бойкі». Мясьніковіч, як бачым, дагэтуль застаўся на сваёй пасадзе, Румас, пасьля непрацяглай «ссылкі», ізноў на высокай урадавай пасадзе. Выразьнікаў інтарэсаў, якія яны адстойваюць, не разгоніш АМАПам, як і было сказана.

З гэтага пункту гледжаньня можна меркаваць, што абвешчанае сёньня рашэньне Лукашэнкі — неабавязкова апошняе. І зьмяніцца яно можа ня толькі таму, што «эканоміка запатрабуе». Яна сама па сабе нічога не патрабуе. А вось эканамічныя інтарэсы пэўных групаў — патрабуюць і, часам, настолькі пераканаўча, што да іх вымушаныя прыслухоўвацца нават ўладары, якія здаюцца ўсеўладнымі.

Юры Дракахруст

Тое, што лідэр Аб’яднанай грамадзянскай партыі і ўдзельнікі кампаніі «Народны рэфэрэндум» ня знойдуць агульнай мовы ў пытаньні вылучэньня адзінага кандыдата ў прэзыдэнты, можна было прадбачыць. Падчас парлямэнцкіх выбараў АГП зацята адстойвала ідэю байкоту, рух «За свабоду» і кампанія «Гавары праўду» выступала за ўдзел у іх. У двух блёках, пра стварэньне якіх было абвешчана пасьля тых выбараў (праўда, хто зараз пра іх памятае?), удзельнікі сёньняшняй спрэчкі аказаліся не разам.

У сваю чаргу партыі, якія зараз апынуліся ўпяцёх супраць Анатоля Лябедзькі, даволі стрымана паставіліся да ініцыятывы «Выбары без Лукашэнкі», прапанаванай старшынём АГП некалькі гадоў таму. А ён даволі крытычна выказаўся пра ідэю «народнага рэфэрэндуму» адразу ж, як толькі яна была абвешчаная БНФ, «Гавары праўду» і «За свабоду».

Аб’яднаньне «Талака», кіраванае спадаром Лябедзькам, паводле задумы, павінна было стаць ідэйнай і арганізацыйнай альтэрнатывай «народнаму рэфэрэндуму» у межах апазыцыі.

Зразумела, хто толькі і калі толькі ў беларускай апазыцыі не разыходзіўся і ня быў разам. Сёньня разам — заўтра не, і наадварот: такое бывала шмат разоў. Тым ня менш хроніка нязгодаў, якую я прывёў, робіць цяперашнюю нязгоду больш чаканай і вытлумачальнай.

Умовы правядзеньня выбараў у Беларусі вядомыя. Цяпер ўлада нават не абцяжарвае сябе намёкамі на тое, што можа неяк гэтыя ўмовы скарэктаваць. Дык які сэнс у іх удзельнічаць?

Удзел у выбарах, якія выбарамі не зьяўляюцца, тлумачыцца двума чыньнікамі. Першы — той, што ўлада — гэта не Госпад Бог. Яна, зразумела, плянуе правесьці чарговыя выбары гэтак жа «элегантна», як і папярэднія. Але гэтак не заўсёды атрымліваецца. Прыкладаў «цудоўных выбараў», электаральных рэвалюцый існуе ў сьвеце безьліч, пра гэта шмат сказана і, відаць, ня варта паўтарацца.

Як той казаў, урадам пагражае не апазыцыя, а падзеі. А падзеі маюць звычку здарацца. Чаму б ім ня здарыцца і ў лістападзе наступнага году?

Ня ў сэнсе, што апазыцыя гэтыя падзеі сплянуе. Пляны рэвалюцыяў, справа, зразумела, выдатная, але рэвалюцыя, якая робіцца паводле дакладнага пляну — гэта супярэчнасьць у вызначэньні. У гадавіну чэхаславацкай «аксамітнай» рэвалюцыі патрапілі на вочы ўспаміны Вацлава Гаўла. Паводле яго, у тыя лістападаўскія дні 1989 году чэхаславацкія дысыдэнты зусім не спадзяваліся на перамогу. Цікавая дэталь: паводле Гаўла ў лістападзе, калі на вуліцы Прагі ўжо выходзілі тысячы людзей, дысыдэнты думалі пра тое, як яны правядуць чарговую вулічную акцыю на дзень правоў чалавека 10 сьнежня. У рэальнасьці ў гэты час яны ўжо былі ўладай Чэхаславаччыны.

Сплянаваць можна ваенны пераварот, як і любую ваенную апэрацыю, ды і тое толькі ўласна ваенную частку. А як адрэагуе грамадзтва, пэўныя ўплывовыя групы насельніцтва, войска, паліцыя і спэцслужбы — гэта ў прынцыпе невядома. У працэсе высьвятляецца.

Тое, што выбары — і ня выбары зусім, не азначае, што ў грамадзка-палітычным сэнсе іх грамадзка-палітычным вынікам ёсьць гарантаваны круглы нуль. Часам зьмены, не чаканыя ані ўладай, ані апазыцыяй.

Другі чыньнік, які робіць удзел у выбарах-невыбарах справай, не пазбаўленай сэнсу, зьвязаны з асаблівасьцямі палітыкі, як прафэсіі. Так, агітаваць народ за сябе, прапагандаваць сваю пазыцыю можна ўсе пяць гадоў паміж выбарамі, і чым такім адрозная дата галасаваньня, калі яго фактычна няма? Але адрозная насамрэч. Паводле знакамітага выслоўя гуру навукі аб камунікацыі Маршала Маклюэна the medium is the message — сродак камунікацыі і ёсьць пасланьне.

Для прасунутай публікі выбараў няма, для іншых — яны ёсьць ці ў горшым выпадку яны — важны, прызнаны дзяржавай рытуал, які мае, прынамсі, нейкае дачыненьне да ўлады. І словы, сказаныя ў гэтым антуражы, ў межах гэтай формы, гучаць больш важка і ўспрымаюцца больш сур’ёзна, чым ў межах любой іншай.
Гэтая ўяўленьне пацьвярджаецца і масавымі ацэнкамі. Каго, якіх палітыкаў беларусы ведаюць, за каго выказваюць гатоўнасьць (хай і сьціплую) галасаваць? А за тых, хто некалі ўдзельнічаў у выбарах.

Ёсьць выбары ці няма, той, хто ў іх удзельнічае (асабліва ў прэзыдэнцкіх), атрымлівае сваю долю народнай вядомасьці і любові. Прычым, такую, якая застаецца надоўга, на гады.

Існуе ўяўленьне, што палітыкі — асобы, якія ў сваіх дзеяньнях павінны кіравацца выключна народным дабром. Ну, яны ў межах свайго разуменьня гэтага дабра такім меркаваньнем і кіруюцца, але для таго, каб яго тварыць, яны павінны мець уладу. А шлях да ўлады — вядомасьць, папулярнасьць і народная любоў. Хто папракне актора прагай папулярнасьці? Ну а чым палітык адрозны? Ён таксама — шукальнік народнай любові. Калі выбары (і «нявыбары» ў тым ліку) — найлепшае месца, дзе яе можна здабыць, то дзіўна выглядае той палітык, які ў іх не ўдзельнічае.

Ну а зараз, пасьля гэтага невялічкага адступленьня, вернемся да цяперашняга расколу ў апазыцыі. Анатоль Лябедзька мае істотныя супярэчнасьці з калегамі па апазыцыі, ён небеспадстаўна лічыць, што ў выпадку вылучэньня адзіным іншага палітыка месца ў супольнай камандзе яму будзе прапанаванае больш чым сьціплае. Дарэчы, пры такіх супярэчнасьцях (і асабовых, і ідэйных) ён таксама мае падставы меркаваць, што калі адзіным стане ён, калегі будуць удзельнічаць у ягонай кампаніі без асаблівага імпэту (ёсьць досьвед удзелу каманды Домаша ў кампаніі Ганчарыка ў 2001 годзе). Старшыня АГП дагэтуль трымае крыўду на тое, што ў 2006 годзе адзіным стаў ня ён, пры гэтым, на ягоны погляд, ня стаў несправядліва. Нарэшце, спадар Лябедзька — ўжо далёка не юнак, ў сваім цяперашнім стане старшыні ўплывовай, але адной са шматлікіх партый ён дасягнуў палітычнай столі.

Ну а статус экс-кандыдата ў прэзыдэнты адкрые перад ім зусім іншыя пэрспэктывы. Да таго ж, чым чорт не жартуе — а калі ў лістападзе 2015 годзе адбудзецца збой наладжанай сыстэмы «элегантных» выбараў, то хто ў выніку збою акажацца наверсе, як не ўдзельнікі працэсу?

Так што зьдзіўляецца трэба не таму, што «адзіных» паводле папярэдняй прыкідцы будзе два і адным зь іх будзе Анатоль Лябедзька, а таму, што іх ня будзе больш.

Асноўны папрок на адрас палітыка палягае ў тым, што ён сваімі амбіцыямі расколвае апазыцыйнае адзінства. Але адзінства дзеля чаго? Калі б у беларускім грамадзтве назіраўся відавочны пад’ём (як у часы перабудовы, як ва Ўкраіне летась, як у арабскім сьвеце ў 2011 годзе), то тады адзінства апазыцыі было б калі не сынонімам рэальнай перамогі, то рэччу, блізкай да таго. Ну а ў цяперашняй сытуацыі? Што дае адзінства? Прынамсі, спадар Лябедзька можа задаваць гэтае пытаньне і сабе, і калегам па апазыцыі і адказ на яго невідавочны.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG