Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Юры Дракахруст

Тое, што лідэр Аб’яднанай грамадзянскай партыі і ўдзельнікі кампаніі «Народны рэфэрэндум» ня знойдуць агульнай мовы ў пытаньні вылучэньня адзінага кандыдата ў прэзыдэнты, можна было прадбачыць. Падчас парлямэнцкіх выбараў АГП зацята адстойвала ідэю байкоту, рух «За свабоду» і кампанія «Гавары праўду» выступала за ўдзел у іх. У двух блёках, пра стварэньне якіх было абвешчана пасьля тых выбараў (праўда, хто зараз пра іх памятае?), удзельнікі сёньняшняй спрэчкі аказаліся не разам.

У сваю чаргу партыі, якія зараз апынуліся ўпяцёх супраць Анатоля Лябедзькі, даволі стрымана паставіліся да ініцыятывы «Выбары без Лукашэнкі», прапанаванай старшынём АГП некалькі гадоў таму. А ён даволі крытычна выказаўся пра ідэю «народнага рэфэрэндуму» адразу ж, як толькі яна была абвешчаная БНФ, «Гавары праўду» і «За свабоду».

Аб’яднаньне «Талака», кіраванае спадаром Лябедзькам, паводле задумы, павінна было стаць ідэйнай і арганізацыйнай альтэрнатывай «народнаму рэфэрэндуму» у межах апазыцыі.

Зразумела, хто толькі і калі толькі ў беларускай апазыцыі не разыходзіўся і ня быў разам. Сёньня разам — заўтра не, і наадварот: такое бывала шмат разоў. Тым ня менш хроніка нязгодаў, якую я прывёў, робіць цяперашнюю нязгоду больш чаканай і вытлумачальнай.

Умовы правядзеньня выбараў у Беларусі вядомыя. Цяпер ўлада нават не абцяжарвае сябе намёкамі на тое, што можа неяк гэтыя ўмовы скарэктаваць. Дык які сэнс у іх удзельнічаць?

Удзел у выбарах, якія выбарамі не зьяўляюцца, тлумачыцца двума чыньнікамі. Першы — той, што ўлада — гэта не Госпад Бог. Яна, зразумела, плянуе правесьці чарговыя выбары гэтак жа «элегантна», як і папярэднія. Але гэтак не заўсёды атрымліваецца. Прыкладаў «цудоўных выбараў», электаральных рэвалюцый існуе ў сьвеце безьліч, пра гэта шмат сказана і, відаць, ня варта паўтарацца.

Як той казаў, урадам пагражае не апазыцыя, а падзеі. А падзеі маюць звычку здарацца. Чаму б ім ня здарыцца і ў лістападзе наступнага году?

Ня ў сэнсе, што апазыцыя гэтыя падзеі сплянуе. Пляны рэвалюцыяў, справа, зразумела, выдатная, але рэвалюцыя, якая робіцца паводле дакладнага пляну — гэта супярэчнасьць у вызначэньні. У гадавіну чэхаславацкай «аксамітнай» рэвалюцыі патрапілі на вочы ўспаміны Вацлава Гаўла. Паводле яго, у тыя лістападаўскія дні 1989 году чэхаславацкія дысыдэнты зусім не спадзяваліся на перамогу. Цікавая дэталь: паводле Гаўла ў лістападзе, калі на вуліцы Прагі ўжо выходзілі тысячы людзей, дысыдэнты думалі пра тое, як яны правядуць чарговую вулічную акцыю на дзень правоў чалавека 10 сьнежня. У рэальнасьці ў гэты час яны ўжо былі ўладай Чэхаславаччыны.

Сплянаваць можна ваенны пераварот, як і любую ваенную апэрацыю, ды і тое толькі ўласна ваенную частку. А як адрэагуе грамадзтва, пэўныя ўплывовыя групы насельніцтва, войска, паліцыя і спэцслужбы — гэта ў прынцыпе невядома. У працэсе высьвятляецца.

Тое, што выбары — і ня выбары зусім, не азначае, што ў грамадзка-палітычным сэнсе іх грамадзка-палітычным вынікам ёсьць гарантаваны круглы нуль. Часам зьмены, не чаканыя ані ўладай, ані апазыцыяй.

Другі чыньнік, які робіць удзел у выбарах-невыбарах справай, не пазбаўленай сэнсу, зьвязаны з асаблівасьцямі палітыкі, як прафэсіі. Так, агітаваць народ за сябе, прапагандаваць сваю пазыцыю можна ўсе пяць гадоў паміж выбарамі, і чым такім адрозная дата галасаваньня, калі яго фактычна няма? Але адрозная насамрэч. Паводле знакамітага выслоўя гуру навукі аб камунікацыі Маршала Маклюэна the medium is the message — сродак камунікацыі і ёсьць пасланьне.

Для прасунутай публікі выбараў няма, для іншых — яны ёсьць ці ў горшым выпадку яны — важны, прызнаны дзяржавай рытуал, які мае, прынамсі, нейкае дачыненьне да ўлады. І словы, сказаныя ў гэтым антуражы, ў межах гэтай формы, гучаць больш важка і ўспрымаюцца больш сур’ёзна, чым ў межах любой іншай.
Гэтая ўяўленьне пацьвярджаецца і масавымі ацэнкамі. Каго, якіх палітыкаў беларусы ведаюць, за каго выказваюць гатоўнасьць (хай і сьціплую) галасаваць? А за тых, хто некалі ўдзельнічаў у выбарах.

Ёсьць выбары ці няма, той, хто ў іх удзельнічае (асабліва ў прэзыдэнцкіх), атрымлівае сваю долю народнай вядомасьці і любові. Прычым, такую, якая застаецца надоўга, на гады.

Існуе ўяўленьне, што палітыкі — асобы, якія ў сваіх дзеяньнях павінны кіравацца выключна народным дабром. Ну, яны ў межах свайго разуменьня гэтага дабра такім меркаваньнем і кіруюцца, але для таго, каб яго тварыць, яны павінны мець уладу. А шлях да ўлады — вядомасьць, папулярнасьць і народная любоў. Хто папракне актора прагай папулярнасьці? Ну а чым палітык адрозны? Ён таксама — шукальнік народнай любові. Калі выбары (і «нявыбары» ў тым ліку) — найлепшае месца, дзе яе можна здабыць, то дзіўна выглядае той палітык, які ў іх не ўдзельнічае.

Ну а зараз, пасьля гэтага невялічкага адступленьня, вернемся да цяперашняга расколу ў апазыцыі. Анатоль Лябедзька мае істотныя супярэчнасьці з калегамі па апазыцыі, ён небеспадстаўна лічыць, што ў выпадку вылучэньня адзіным іншага палітыка месца ў супольнай камандзе яму будзе прапанаванае больш чым сьціплае. Дарэчы, пры такіх супярэчнасьцях (і асабовых, і ідэйных) ён таксама мае падставы меркаваць, што калі адзіным стане ён, калегі будуць удзельнічаць у ягонай кампаніі без асаблівага імпэту (ёсьць досьвед удзелу каманды Домаша ў кампаніі Ганчарыка ў 2001 годзе). Старшыня АГП дагэтуль трымае крыўду на тое, што ў 2006 годзе адзіным стаў ня ён, пры гэтым, на ягоны погляд, ня стаў несправядліва. Нарэшце, спадар Лябедзька — ўжо далёка не юнак, ў сваім цяперашнім стане старшыні ўплывовай, але адной са шматлікіх партый ён дасягнуў палітычнай столі.

Ну а статус экс-кандыдата ў прэзыдэнты адкрые перад ім зусім іншыя пэрспэктывы. Да таго ж, чым чорт не жартуе — а калі ў лістападзе 2015 годзе адбудзецца збой наладжанай сыстэмы «элегантных» выбараў, то хто ў выніку збою акажацца наверсе, як не ўдзельнікі працэсу?

Так што зьдзіўляецца трэба не таму, што «адзіных» паводле папярэдняй прыкідцы будзе два і адным зь іх будзе Анатоль Лябедзька, а таму, што іх ня будзе больш.

Асноўны папрок на адрас палітыка палягае ў тым, што ён сваімі амбіцыямі расколвае апазыцыйнае адзінства. Але адзінства дзеля чаго? Калі б у беларускім грамадзтве назіраўся відавочны пад’ём (як у часы перабудовы, як ва Ўкраіне летась, як у арабскім сьвеце ў 2011 годзе), то тады адзінства апазыцыі было б калі не сынонімам рэальнай перамогі, то рэччу, блізкай да таго. Ну а ў цяперашняй сытуацыі? Што дае адзінства? Прынамсі, спадар Лябедзька можа задаваць гэтае пытаньне і сабе, і калегам па апазыцыі і адказ на яго невідавочны.

Асьцярогі, што ў Данбасе вось-вось, з сёньня на заўтра, адновяцца маштабныя баявыя дзеяньні, гучаць кожны тыдзень і ці ледзь не кожны дзень.

Дні і тыдні праходзяць, у Данбасе страляюць, аднак колькасьць ахвяраў — каля дзясятка ў дзень, а не сотняў, як гэта было да менскіх пагадненьняў. Аднак, як у вядомай казцы, калі пастушок занадта часта крычыць «воўк, воўк», гэта не значыць, што воўк не прыйдзе ніколі. Больш за тое, мноства фактаў сьведчаць аб тым, што можа прыйсьці, і ў самы бліжэйшы час.

На першы погляд, патрабаваньне Кіева зьмяніць фармат міжнародных перамоў па Ўкраіне з менскага на жэнэўскі выглядае працэдурнымі тонкасьцямі. Але на самой справе гэта кардынальная зьмена пазыцыі, дакладней, вяртаньне да ранейшай пазыцыі. Асабліва яскрава гэтую зьмену ілюструюць заявы прэм’ера Ўкраіны Арсеня Яцанюка. Ён сказаў, што Ўкраіна аддае перавагу перамовам «на нэўтральнай тэрыторыі». Як патлумачыла яго заяву іспанская El Pais, «бо Беларусь — саюзьніца Расеі». Так, а ў верасьні, калі заключалі менскія пагадненьні, гэта было страшнай таямніцай для Кіева і Брусэля?

Прэм’ер Яцанюк таксама сказаў, што Кіеў не жадае весьці перамовы з «бандытамі і тэрарыстамі», аднак пры гэтым запатрабаваў, каб менскія пагадненьні выконваліся ў поўным аб’ёме. Так, а з кім жа заключаліся менскія пагадненьні, хіба пад імі не стаяць подпісы «бандытаў і тэрарыстаў» з ДНР і ЛНР?

Ну так, стаяць, ну так, ведалі, што Беларусь — не Швайцарыя. Тады вялі перамовы з сэпаратыстамі, а зараз не будуць, тады Менск як пляцоўка перамоваў быў прымальны, а цяпер перастаў быць такім. Чаму? Прычын шмат.

Прэм’ер Яцанюк першапачаткова ацэньваў карысьць ад перамоваў значна больш скептычна, чым прэзыдэнт Пятро Парашэнка. Але тады, у верасьні, калі ў Менску заключаліся дамовы, прэзыдэнт Украіны меў поўную электаральную легітымнасьць, а кіраўнік урада — рэвалюцыйную, так бы мовіць. Пасьля парлямэнцкіх выбараў якасьць легітымнасьцяў зраўнялася, Яцанюк і яго калегі па блёку атрымалі народны мандат.

Доўгія перамовы аб складзе ўрада сьведчаць аб тым, што адносіны паміж пераможцамі выбараў — блёкам прэзыдэнта і блёкам прэм’ера — далёкія ад ідылічных. І прычына ня толькі ў барацьбе самалюбстваў, але, магчыма, і ў розным бачаньні шляхоў вырашэньня крызісу. А ў такім канфлікце роўных памяркоўны бок часьцей за ўсё прайграе, Парашэнка відавочна ня хоча ўвайсьці ў гісторыю лідэрам, якія аддаў Данбас.

ведалі, што Беларусь — не Швайцарыя. Тады вялі перамовы з сэпаратыстамі, а зараз не будуць, тады Менск як пляцоўка перамоваў быў прымальны, а цяпер перастаў быць такім

Зьмяніўся і міжнародны кантэкст. Перамога на парлямэнцкіх выбарах у ЗША рэспубліканцаў, якія востра крытыкуюць прэзыдэнта Барака Абаму за нерашучую, на іх погляд, пазыцыю па Украіне, ледзяной прыём, аказаны заходнімі лідэрамі Ўладзімеру Пуціну на саміце G20, жорсткая пазыцыя, сфармуляваная канцлерам Нямеччыны Ангелай Мэркель — усе гэтыя фактары маглі схіліць кіраўніцтва Ўкраіны да думкі, што зараз міжнародныя пазыцыі Кіева мацней, чым калі-небудзь раней, і што ў выпадку пераходу канфлікту з цяперашняй цёплай стадыі ў гарачую Ўкраіна атрымае падтрымку і дапамогу ў значна большым аб’ёме, чым атрымлівала раней.

Адмова Кіева ад сацыяльных выплат насельніцтву, якое пражывае на тэрыторыі, кантраляванай сэпаратыстамі, — таксама вельмі яснае пасланьне, што цяперашняе двухсэнсоўнае становішча Ўкраіна трываць не зьбіраецца. Сэнс пасланьня — не ў тым, што Ўкраіна разьвіталася з гэтай зямлёй, а ў тым, што фінансаваньне будзе, калі гэтыя тэрыторыі зноў вернуцца пад кантроль цэнтральнага ўрада.

Яшчэ адным, ці не галоўным фактарам, які падштурхнуў Кіеў да таго, каб заняць больш жорсткую пазыцыю, сталі выбары ў ДНР і ЛНР, праведзеныя па-за рамкамі ўкраінскага заканадаўства. Можна гадаць, як разьвівалася б сытуацыя, калі б сэпаратысты правялі выбары фармальна ў адпаведнасьці з украінскім законам. Але правёўшы іх па-свойму, яны кінулі Кіеву выклік, зрабілі немагчымым для яго проста не зьвяртаць увагі на рухі цела сэпаратыстаў.

Справа ў тым, што і сэпаратысцкі і расейскі бакі (прычым, усё роўна, адзін гэта бок або не зусім) таксама не задавальняла палітычная няпэўнасьць менскіх пагадненьняў. Ператварыць кантраляваныя сэпаратыстамі тэрыторыі ў «залатую акцыю» ўкраінскай палітыкі ў Крамля не атрымалася, прапанова Пуціна Захаду заключыць вялікую геапалітычную зьдзелку на капыл Венскага або Вэрсальскага кангрэсаў была Захадам адкінутая. Вялікіх мэтаў дасягнуць не ўдалося, прапагандысцкая напампоўка грамадзкай думкі робіць цяжкім, калі не немагчымым, банальнае закрыцьцё праекта «Наваросія». Пры гэтым эканамічны стан ДНР і ЛНР, як сьведчыць аналіз, які лёг на стол Пуціна, катастрафічны, да таго ж, як адзначыў нават галоўнакамандуючы сіламі НАТА ў Эўропе генэрал Філіп Брыдлаў, геаграфічная канфігурацыя кантраляваных сэпаратыстамі тэрыторый робіць гэтае ўтварэньне эканамічна нежыцьцяздольным. Адсюль вынікае, што яно павінна або зьнікнуць або... зьмяніць канфігурацыю. Апошняе азначае вайну. Якая, як вядома, усё сьпісвае.

Справа менавіта ў нявырашанасьці палітычных пытаньняў, а не ў тым, што нехта парушаў і парушае менскія пагадненьні. Былі размовы аб сакрэтных мапах, дадатках да гэтых пагадненьняў, якія бакі інтэрпрэтавалі па-рознаму і спрабавалі замацаваць сваю інтэрпрэтацыю сілай зброі, але галоўнае — у тым, што менскія пагадненьні не вырашылі палітычныя пытаньні. Агонь тады, у верасьні, спынілі, але да таго яго вялі не з любові да страляніны, а для дасягненьня пэўных мэтаў. Аказалася, што без агню яны недасягальныя.

Зараз гаворыцца, што Менск як пляцоўка для перамоваў аказаўся кепскім таму, што пагадненьні, заключаныя там, не выконваюцца. Але перамовы, якія вяліся ў красавіку ў Жэнэве з удзелам ЗША і без удзелу прадстаўнікоў сэпаратыстаў, наогул не прывялі ні да якіх вынікаў, у прыватнасьці, яны не прывялі да зьніжэньня інтэнсіўнасьці канфлікту, што ўсё ж адбылося ў выніку перамоваў у «кепскім» Менску.

Зрэшты, калі бакі канфлікту лічаць, што на полі бою яны дасягнуць большага, чым за сталом перамоваў, узьнікаюць невырашальныя супярэчнасьці нават з нагоды формы «стала» і яшчэ ўчора прымальныя пасярэднікі і партнэры па перамовах аказваюцца непрымальнымі сёньня.

І гэта мае прамыя наступствы для Беларусі, што яскрава праілюстравалі абставіны візыту ў Менск кіраўніка расійскай дыпляматыі Сяргея Лаўрова. Беларусь і раней не рабіла дзеяньняў, якія ішлі насуперак пазыцыі Расеі, але раней гаварыліся ўсялякія словы, напрыклад, пра шкоднасьць для Ўкраіны фэдэралізацыі, зусім нядаўна — пра тое, што без расейскай падтрымкі ДНР і ЛНР пратрымаліся б нядоўга. Ды шмат чаго гаварылася. Цяпер у гутарках з Лаўровым і прэзыдэнт Аляксандр Лукашэнка, і міністар Уладзімер Макей ад падобных сьмелых выказваньняў ўстрымліваліся. І наўрад ці толькі з меркаваньняў гасьціннасьці.

Вядома, можна адзначыць, што і зараз беларускія прадстаўнікі не ўжывалі, скажам, слова «Наваросія» і нічым, дарэчы, не папракалі наўпрост Кіеў, больш налягаючы на праклёны на адрас Захаду. Але справа нават не ў словах і фармулёўках, а ў аб’ектыўнай сытуацыі. Абвастрэньне канфлікту, падвышэньне рызыкі пераходу яго ў гарачую фазу моцна памяншае не тое што магчымасьць быць па-над схваткай, але нават магчымасьць пазьбегнуць ўцягваньня ў канфлікт на адным з бакоў. У сытуацыі Беларусі — зразумела, на якім. Акрамя таго, адмова Кіева (пакуль толькі Кіева) ад менскага фармату перамоваў зьніжае каштоўнасьць пазыцыі Менску, якая ўсё ж не ва ўсім супадае з пазыцыяй Масквы, для астатніх гульцоў — той жа Ўкраіны і Захаду. У сытуацыі вайны адценьні фармулёвак маюць другараднае значэньне.

А сытуацыя такая, што калі не будзе знойдзены нейкі дыпляматычны ход, не будзе дасягнутая нейкая зьдзелка, то аднаўленьне поўнамаштабных баявых дзеяньняў уяўляецца хіба не непазьбежным. А тады, хоць і менш непазьбежным, але вельмі верагодным уяўляецца, што вір вайны можа ў той ці іншай форме ўцягнуць у сябе і Беларусь.

І тады можа нечаканым чынам ізноў апынуцца прымальным хоць бы і менскі фармат мірных перамоваў. Калі толькі Беларусь не ўцягне ў вір вайны

Не таму, што беларускае кіраўніцтва гэтага хоча. Яно відавочна гэтага не хоча. Больш за тое, у ранейшы пэрыяд баявых дзеяньняў яно здолела прадухіліць прамое ўцягваньне сваёй краіны ў канфлікт. Але не факт, што гэта атрымаецца зараз. І Масква можа аказаць большы, больш магутны, чым раней, ціск на Менск, падахвочваючы яго «ўстаць ў шыхт», і Захад можа праявіць большую, чым тады, абыякавасьць да нюансаў беларускай пазыцыі: саюзьнік Расеі так саюзьнік, невялікая дабаўка да войска і флёту, перафразуючы формулу Аляксандра ІІІ.

Па меншай меры Кіеў такую абыякавасьць ўжо дэманструе. Варта ўзгадаць, што з усіх кіраўнікоў СНД в. а. прэзыдэнта Ўкраіны Аляксандр Турчынаў сустракаўся толькі з Лукашэнкам, што менскі фармат перамоваў быў прапанаваны украінскім прэзыдэнтам таму ж Лукашэнку. Тады для Кіева адценьні беларускай пазыцыі мелі важнае значэньне, цяпер перасталі.

Праўда, сусьветны вопыт падобных канфліктаў паказвае, што вельмі часта ў іх ваенная фаза зьмяняе перамоўную і наадварот шмат разоў. Колькі разоў ваявалі ізраільцы і палестынцы, колькі разоў Ізраіль называў сваіх праціўнікаў тэрарыстамі (і не без падстаў). А потым дамаўляліся. Хоць бы аб спыненьні агню. А потым ізноў ваявалі.

Так і на ўсходзе Ўкраіны: нават калі цяперашняя цёплая фаза канфлікту перарасьце ў гарачую, то цалкам верагодна — да наступнага ваеннага пату. Тады, дарэчы, і вынікі сэпаратысцкіх выбараў, не прызнаныя афіцыйна, могуць апынуцца карыснымі у тым ліку і для Кіева — лепш мець справу з хоць бы і вельмі непрыемнымі суб’ектамі, якія ўсё ж нешта кантралююць, чым з натоўпам палявых камандзіраў. І тады можа нечаканым чынам ізноў апынуцца прымальным хоць бы і менскі фармат мірных перамоваў. Калі толькі Беларусь не ўцягне ў вір вайны.

Перадрук з парталу tut.by

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG