Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Сэнсацыя — Аляксандар Лукашэнка падчас візыту ў Вэнэсуэлу намякнуў, што разглядае свайго малодшага сына Мікалая як пераемніка на прэзыдэнцкай пасадзе. На самой справе ніякай сэнсацыі няма, ці, дакладней, гэтай сэнсацыі гадоў так пяць.

У красавіку 2007 году на вялікай прэсавай канфэрэнцыі кіраўнік дзяржавы, адказваючы на пытаньне рэдактара «Народнай волі» Іосіфа Сярэдзіча, сказаў:

«Самага малодшага буду рыхтаваць у пераемнікі. Унікальны чалавек. Можа, мы не дачакаемся, але іншыя пакаленьні беларусаў дачакаюцца».

І праз год Лукашэнка паўтарыў, што прэзыдэнтам Беларусі стане яго малодшы сын.

І што новага ў параўнаньні з тымі заявамі было сказана ў Каракасе? Нічога. Тады было сказана нават больш пэўна.

Праўда, казаў і іншае, у пэўным сэнсе адваротнае. Напрыклад, 3 гады таму, у ліпені 2009 году ў інтэрвію аўстрыйскай Die Presse на пытаньне пра Колю-пераемніка Лукашэнка адказаў:

«У нас гэта немагчыма. І калі я гаварыў пра свайго малыша, то гэта быў звычайны жарт. Але журналісты гэта ўспрынялі чамусьці сур’ёзна».

Прасьцей за ўсё сказаць, што шчыры быў, калі казаў пра пераемніка ўсур’ёз, а аўстрыйцу проста дурыў галаву, кажучы тое, што замежнік хацеў пачуць. Але неабавязкова так.

Хутчэй за ўсё гэтыя супярэчлівыя заявы — такія пробныя шары і адначасна вынік унутраных супярэчнасьцяў кіраўніка Беларусі.

Праблема пераемнасьці, спадкаемства — самая складаная і балючая для аўтарытарнай неманархічнай улады. У манархіі прасьцей — мэханізм перадачы ўлады асьвечаны стагодзьдзямі, «кароль памёр, хай жыве кароль». Хаця і там, калі мэханізм псуецца, часам ліюцца рэкі крыві, як тое было, напрыклад, падчас вайны Чырвонай і Белай Ружаў у сярэднявечнай Англіі.

Ну дык, здаецца, у чым праблема? Мянялі Канстытуцыю колькі разоў, хіба складана памяняць на манархію? Праблема ў тым, што моц манархіі — у яе традыцыйнасьці, у масавай сьвядомасьці — адвечнасьці: гэта так, бо гэта было так заўсёды. А не ў хутка, ad hoc, прынятай паперцы.

З другога боку, тое, што думка ўсіх аўтарытарных уладароў схіляецца да перадачы ўлады менавіта сынам, радні, зусім невыпадкова. Гэтыя ўладары ўпарта выпустошваюць ня толькі палітычную, але і грамадзянскую прастору. У выніку ў грамадзтве зьнікаюць ці робяцца вельмі слабымі так званыя «даўгія» сувязі, людзі не давяраюць адно аднаму, пакладаючыся толькі на сваіх, на вузкае кола сяброў і сваяцтва.

Але ж уладары — ня толькі архітэктары, але і частка свайго грамадзтва, яны ж такія самыя. Яны таксама лічаць, што нікому нельга давяраць, што нож у сьпіну ўсадзіць самы блізкі, каму ты паверыў. Сябры? Ну на ўладным Алімпе з гэтым і пры дэмакратыі праблематычна, а ўжо пры дыктатуры... Застаецца адно: сваё семя, свая кроў. Таксама могуць здрадзіць бацьку і ягонай справе, але ня можа чалавек ужо нікому ня верыць. І вось бачым ужо трэцяга правадыра з дынастыі Кімаў у Паўночнай Карэі, Ілхама Аліева ў Азербайджане, Башара Асада ў Сырыі і многіх іншых. І развагі іх калегаў — Назарбаева, Карымава і г. д. Пра адно: каму зь людзей сваёй крыві перадаць уладу? Прычым, перадаць, каб трывала, каб ня скінулі празь месяц ці праз паўгода. Бо ж сапраўднай манархічнай шматвяковай легітымнасьці няма.

Так што Лукашэнка ў сваіх развагах зусім не ўнікальны ні ў кепскім ні ў добрым сэнсе, звычайны дэспат, заклапочаны звычайнай для дэспатаў праблемай.
Абцяжаранай яшчэ і асаблівасьцямі грамадзтва, якім давялося кіраваць. Памятаеце фразу з інтэрвію Die Presse: «У нас гэта немагчыма». Ня тое, што неканстытуцыйна, недэмакратычна ці што ён сам гэтага ня хоча. Дарэчы, ў верасьні 2007 году падчас апытаньня НІСЭПД у рэспандэнтаў высьвятлялі, як яны ставяцца да таго, каб пераемнікам А. Лукашэнкі на пасадзе прэзыдэнта праз пэўны час стаў ягоны сын. Станоўча адказалі 16%, адмоўна — 68%, больш за дзьве траціны. Пры гэтым электаральны рэйтынг самога А. Лукашэнкі ў тым годзе складаў паводле апытаньня НІСЭПД 46%. Гэта значыць, што нават сярод яго прыхільнікаў ідэю перадачы ўлады ад іх куміра ягонаму сыну падтрымліваў толькі прыблізна кожны трэці. Малавата будзе. Праз год, у 2008-м, пытаньне было паўторанае, а лічбы атрымаліся, як укапаныя: за — 16%, супраць 67%.

Ну так, пярэчаньні вядомыя — апытаньні лухта, Лукашэнка ўсім кіруе, усім загадае і ўсё будзе так, як ён хоча. З такім вычвараным абагаўленьнем цяжка пагадзіцца і цяпер. Але ж размова не пра цяпер. А пра потым, калі яго ня будзе. А народны настрой — будзе. І прычым вось такі. І настрой ўладнай эліты будзе.

Усё ж пляны азіяцкіх уладароў перадаць уладу дзецям маюць больш трывалы грунт у тамтэйшых культурах. Мяне ўразіў нядаўні расповед грузінскага калегі, як сын кіраўніцы нацыянальнага цэнтру іспытаў праваліўся на іспыце ў магістратуру. Дык прэзыдэнт Саакашвілі яе запрасіў і сказаў на ўсю краіну: «Вы кепская маці, але выдатны чыноўнік — прыклад для ўсіх». Зьвярніце ўвагу на першую частку ўхвалы, крыху іранічную. А крыху і не. Не ўяўляю, дарэчы, такую ўхвалу ў вуснах беларускага прэзыдэнта. Не Лукашэнкі асабіста, а любога. Прэзыдэнт, хай ён будзе сто разоў рэфарматар, як ні шчыра жадаў бы ён зламаць народныя забабоны і традыцыі, усё роўна іх дзіця.

Там гэта натуральна, як паветра і шчодрая грузінская зямля: ну зразумела ж, што трэба цягнуць радню, што радня — гэта сьвятое. Іншых паводзінаў людзі не зразумеюць. Дырэктар базы гародніны думае, як перадаць пасаду радні, ну а прэзыдэнт... Як атрымаецца, зразумела, але памкненьне ператварыць уладу ў спадчынную ўспрымаецца публікай арганічна.

На думку многіх расейскіх экспэртаў прычынай тамтэйшага выбуху пратэсту сталі нават ня вынікі студзеньскіх думскіх выбараў (ну так — фальсыфікаваных, але што за дзіва і навіна), а публічнае нахабнае «вяртаньне ўлады» Мядзьведзевым Пуціну на зьезьдзе «Единой России». А здавалася б чаму? Улада і яе перадача — гэта ж справа ўлады, а вы, быдла, тут пры чым і што вам да таго? А вось аказалася пры чым і да таго.

Так што неабавязкова Лукашэнка быў зусім ужо няшчырым з аўстрыйскім журналістам, калі казаў «у нас гэта немагчыма». Але і інакш, зь яго пункту гледжаньня, немагчыма. Вось і пакутуе, небарака, над гэтай невырашальнай дылемай.

Так што, мяркую, яшчэ не адзін раз пачуем і намёкі на Колю-пераемніка, і тлумачэньні, што гэта жарт. «Кергуду, бамбарбія... шутка» — як казаў герой «Каўкаскай паланянкі».
Андрэй Пачобут
Арышт журналіста, інкрымінаванае яму абвінавачаньне ўражваюць ня толькі сваёй жорсткасьцю і неадпаведнасьцю ўчынкам, але і нейкай бессэнсоўнасьцю.

Ну вось дзеля чаго? Ну не напіша ён на «Хартыю» і «Партызан», дык напішуць іншыя. Запалохаць людзей, журналістаў? А тое яны не запалоханыя. Ніякіх «гронак гневу» ня бачаць самыя пільныя назіральнікі, з парлямэнцкімі выбарамі ўсё збольшага ясна. Зь іншага боку, арышт журналіста, карэспандэнта ўплывовай польскай газэты – гэта гарантаванае пагаршэньне стасункаў з суседам, меркаваньне якога да таго ж мае пэўную вагу пра прыняцьці і агульнаэўрапейскіх рашэньняў. Дык навошта?

Уяўляюцца дзьве магчымыя вэрсіі. Першая – самадзейнасьць сілавікоў, можа нават і мясцовых. Іх задача – дэманстраваць пільнасьць, «выпальваць крамолу», гэта і пакліканьне, і прафэсія. А тое, што вынікам іх пільнасьці могуць стаць сур'ёзныя наступствы для дзяржавы як такой, і нават для сыстэмы, часткай якой яны зьяўляюцца – дык гэта не па іх ведамстве. Пры пэўнай схільнасьці да кансьпіралёгіі можна ўбачыць і пэўны стратэгічны разьлік – чым горш стасункі афіцыйнага Менску з Захадам, тым большая патрэба ў паслугах сілавікоў і адпаведна – большы прэстыж і падзяка за іх нястомную барацьбу з «агрэсіяй Захаду» і яго «пятай калёнай». Хаця хутчэй гэта, як той казаў, «надта складана для нашага цырку», ёсьць рэфлекс, трэба дэманстраваць пільнасьць і вынік працы, а астатняе – ня іх клопат.

Ёсьць тут і такая ксэнафобская подбіўка: Андрэй – этнічны паляк, а яшчэ з царскіх часоў вядомая формула: «враг внутренний – жиды, скубенты и поляки». Вось у адну з катэгорыяў спадар Пачобут і патрапляе.

Але гэта калі разважаць у межах вэрсіі «Сілавікі».

Аднак мае права на існаваньне і зусім іншая, у пэўным сэнсе адваротная вэрсія. Што арышт журналіста – камбінацыя вышэйшай улады, што менавіта прагназаваную рэакцыю Варшавы і Брусэлю гэтым крокам і мелі намер выклікаць.

Неўзабаве Рада Эўразьвязу будзе разглядаць пытаньне санкцыяў адносна Беларусі. Не выклікае сумневаў, што арышт Пачобута будзе важкім аргумэнтам на карысьць пашырэньня санкцый, можна меркаваць, што польская дыпляматыя пра гэта парупіцца. А можа менавіта ў дадзены момант гэта для афіцыйнага Менску ня так ужо і кепска? А можа нават і добра? Магчыма, Лукашэнка сьвядома не пакідае выбару эўрапейскім і польскім партнэрам.

У Польшчы палітычны спэктар даволі разнастайны, далёка ня ўсе палітыкі лічаць лёс замежнай Палёніі такой ужо першачарговай праблемай. Але ёсьць грамадзкая думка, якая рэагуе на праблемы Палёніі надзвычай востра. І ніводзін палітык ня можа з гэтым не лічыцца. Ня ўсімі, але многімі, асабліва людзьмі «простымі і някніжнымі», падзея ў Горадні будзе трактавацца не як «у Беларусі пасадзілі апазыцыянэра», а «беларусы пасадзілі паляка». І гэты настрой пакіне польскай палітычнай эліце вельмі вузкі калідор магчымасьцяў, Менск зманіпулюе польскай уладнай клясай. Навошта? А на тое, што ў Беларусі ёсьць і іншыя суседзі, у якіх таксама ёсьць свае палітыка-псыхалягічныя ўстаноўкі.

Лінія Пуціна на супрацьстаяньне Захаду пакуль працягваецца, Беларусі ў межах гэтай палітыкі адводзіцца пэўная роля: расейскі прэзыдэнт нядаўна рабіў каштоўныя падарункі Лукашэнку не з асабістай любові да яго, ды і міністар Лаўроў кідаўся на абарону саюзьніка ня з гэтай прычыны. А тут непазьбежная польская рэакцыя на арышт Пачобута. Якая ў Расеі многімі простымі, ды і няпростымі людзьмі будзе інтэрпрэтавацца не як «Польшча пратэстуе супраць парушэньняў правоў чалавека ў Беларусі», а як «Польшча нападае на беларусаў». Што псыхалягічна накладзецца на сутычкі падчас маршу расейскіх заўзятараў па Варшаве, на кадры, дзе польскія заўзятары скандуюць: «ruskie kurwy». Ах, курвы, рускіх б'юць, а зараз на беларусаў наяжджаюць... Ну мы ўжо...

А што ўжо? Ну калі польскае абурэньне выльецца ў нейкія рашэньні ці то Варшавы ці то Брусэлю, то палітыка-псыхалягічная пастка не пакіне Маскве ніякіх іншых варыянтаў, як кінуцца на абарону «беларускіх братоў». І ня толькі грознымі заявамі, але і... Ну вы разумееце: грошы, грошы, грошы, любой цаной, любыя страты Беларусі пакрыць з расейскай казны. І нікуды ня дзенуцца – справа гонару. Як і для палякаў. Стэрэатыпы нацыянальных рэакцый і паводзінаў – вялікая рэч.

Атрымаць грошы ад Захаду за вызваленьне вязьняў – гэта руціна, ды ня надта і атрымліваецца. А вось атрымаць грошы ад Расеі фактычна за зьяўленьне вязьняў – гэта вышэйшая кляса цынічнага палітычнага базару.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG