Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Шэраг мэдыяў паведаміў пра галоўныя вынікі апошняга апытаньня НІСЭПД пад такім ці падобнымі да гэтага загалоўкамі, прычым без пытальніка. Пра сэнсацыю напісалі “Партызан”, “БелМы”, “Эўрарадыё”, “Імпэрыя”.

Вось ужо і паважаны канадзкі дасьледчык Дэйвід Марплз называе гэта галоўным вынікам дасьледаваньня і выводзіць зь яго далекасяжныя высновы наконт сцэнару выбарчай кампаніі. Але ці ёсьць тая сэнсацыя наагул і ці вынікае з дасьледаваньня выснова, растыражаваная мэдыямі?

Што стала падставай? Лічба – калі б выбары прайшлі заўтра, то за Лукашэнку выказалі гатовасьць галасаваць 45.6% апытаных. Але супастаўленьне гэтай лічбы з трэндам сьведчыць пра тое, што насамрэч у чэрвені з рэйтынгам дзейнага прэзыдэнта не адбылося нічога неардынарнага

Табліца 1. Дынаміка адказаў на пытаньне “Калі б заўтра адбыліся выбары прэзыдэнта Беларусі, за каго б вы прагаласавалі?", % (адкрытае пытаньне)

Варыянт адказу 04'0609'0812'0803'0906'0909'0912'0903'10
А.Лукашэнка60.342.540.239.240.939.442.542.7

Карціна, наадварот, уражвае нудлівай (а для кагосьці натхняльнай) аднастайнасьцю. Акрамя пікавага значэньня падчас выбараў, рэйтынг Лукашэнкі ўвесь час вагаецца прыблізна каля значэньня 40%. Калі гэта і сэнсацыя, то такая, якая паўтараецца з рэгулярнасьцю правядзеньня апытаньняў.

Не зусім аналягічныя, але падобныя дадзеныя – у апытаньнях лябараторыі НОВАК, выкананых у рамках міжнароднага дасьледаваньня “Эўразійскі манітор”.

Табліца 2. Дынаміка долі рэспандэнтаў, якія ўхваляюць палітыку прэзыдэнта Беларусі, %

04'0409'0404'0510'0504'0611'0605'0710'0705'0811'0805'0911'09
375253646975615750504854

Так, пік 2006 году застаўся ў мінулым, але і напрыканцы 2009 году лічбы станоўчых ацэнак палітыкі прэзыдэнта зусім ня сьведчылі пра нейкае істотнае падзеньне ягонай папулярнасьці.

Успамін пра 2006 год

А вось як выглядала паводле НІСЭПД сытуацыя з электаральнымі рэйтынгамі за 4 месяцы да папярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў.

Тая ж карціна – з канца 2004 году прэзыдэнцкі рэйтынг Лукашэнкі вагаецца ў межах усё тых жа 40%. Потым, ужо зусім напярэдадні выбараў і падчас іх – рывок уверх.

Рывок часткова зроблены штучна, часткова – натуральна. Пад штучнасьцю ў дадзеным выпадку разумеецца не электаральная альхімія лябараторыі Лідзіі Ярмошынай, а рэчы часткова нетаемныя – шчодрая сацыяльная палітыка, падвышэньне заробкаў і пэнсіяў ды праца на поўную моц прапагандысцкай машыны. Другі складнік рыўка – мэханізмы, якія дзейнічаюць у любой краіне, хоць дыктатарскай, хоць дэмакратычнай. Напярэдадні выбараў у любой краіне адбываецца палітычная мабілізацыя, людзі, якія паміж выбарамі наагул ня думаюць пра палітыку, так ці інакш вызначаюцца. Хтосьці вызначаецца інакш (за кошт чаго ўзьнімаюцца рэйтынгі аўтсайдэраў), а хтосьці так. А калі ў спаборніцтве ёсьць выразны лідэр, то на ягоную карысьць вызначаецца значная, калі ня большая доля. Наконт таго, хто гэты лідэр ва ўяўленьні беларусаў, прынамсі хто быў ім на працягу некалькіх апошніх гадоў – табліца 5.

Гэтыя ўсе чыньнікі на піку выбарчай кампаніі дадаюць лідэру яшчэ 10-15 працэнтных пунктаў. Гэта ўсё – наконт сэнсацыі, якой не было.

45.6% – перамога ці не?

А зараз наконт самой высновы, ці азначаюць 45.6%, што перамогі ў першым туры ў Лукашэнкі няма. Ізноў жа не азначаюць.

Працэнт гэты – ад усіх апытаных, якія прадстаўляюць усё насельніцтва. А вынікі выбараў падлічваюцца ад тых, хто прыйшоў да выбарчых скрыняў. Калі да іх прыйшло 50% ад тых, што маюць права голасу, і 90% зь іх прагаласавала за нейкага кандыдата (што сапраўды пераканаўчая перамога), то ад усяго насельніцтва гэта тыя самыя 45%, у якіх паважаныя выданьні і адмыслоўцы ўбачылі інтрыгу. Праўда, наагул кажучы, на выбары могуць не пайсьці як праціўнікі, гэтак і прыхільнікі Лукашэнкі, апошняе можа крыху паменшыць колькасьць галасоў, пададзеных за яго падчас галасаваньня. Але гэта наагул кажучы. А на практыцы найбольш актыўна ідуць да выбарчых скрыняў якраз тыя катэгорыі насельніцтва, сярод якіх гатовасьць галасаваць за Лукашэнку дасягае завоблачных лічбаў – людзі сталага веку, сяляне і жыхары малых гарадоў, асобы з нізкай адукацыяй. Тыя, хто за Лукашэнку, будуць прыведзеныя на выбары і самі прыйдуць на іх па старой звычцы ў пераважнай большасьці. А сярод моладзі, адукаваных і менчукоў схільнасьць хадзіць на выбары – мінімальная сярод ўсіх сацыяльна-дэмаграфічных групаў.

З улікам гэтага з прыгаданай лічбы неабходнасьць другога туру сама мала не вынікае.

Можна, зразумела, сказаць, што ўсе гэтыя апытаньні – суцэльная лухта, што разумныя людзі лепш ведаюць, што яно да чаго і што народ думае насамрэч. Гэта дапушчальны падыход, але тады варта прытрымлівацца яго пасьлядоўна, проста забыўшы пра апытаньні як такія, і не вычэпліваць зь іх нешта, што падаецца палітычна карысным, да таго ж у непісьменнай інтэрпрэтацыі. Зразумела, сьветам кіруюць вера і надзея, а не бяздушныя лічбы. Да таго ж выбары – ня заўтра, сёе-тое, а можа і ўсё, можа памяняцца. Але падаецца, што ў любым выпадку наўрад ці варта блытаць надзеі з ілюзіямі.

Неўзабаве пасьля здабыцьця Беларусьсю незалежнасьці ў 1991 годзе Алесь Адамовіч сказаў з горкай іроніяй, што беларускае начальства камуністычныя парадкі хоць сёньня б аднавіла, адзінае, што стрымлівае – далажыць няма каму.

З тых часоў, калі прагучала гэтая думка, прайшло амаль 20 гадоў, беларуская ўлада цяпер сварыцца з Масквой, якой калісьці дакладалі, хіба ня больш упарта і зацята, чым зь іншымі замежнымі “ворагамі”. Аднак заўвага Адамовіча можа раптам аказацца надзвычай актуальнай у цяперашняй беларускай сытуацыі.

Да апошняга часу пры ўсіх сварках паміж Менскам і Масквой Расея ўсё ж разглядала Беларусь і пэрсанальна Лукашэнку, як свайго саюзьніка, і акрамя разнастайнай матэрыяльнай падтрымкі заўсёды прызнавала права беларускага кіраўніка на ўладу. Паколькі гэтае прызнаньне было абсалютна бясспрэчным і безумоўным, то і незразумела было і ёсьць – у якой ступені ўлада беларускага правадыра на гэтым прызнаньні грунтуецца. Але ня выключана, што наступныя прэзыдэнцкія выбары стануць праверкай гэтага.

Масква і пацук генэрала Сухарэнкі


У спрэчках і развагах пра тое, як будзе паводзіць сябе Масква на гэтых выбарах, часам выказваецца меркаваньне, што незразумела, як яна практычна можа на іх паўплываць. Важкай альтэрнатывы, прынамсі адначасна важкай і прымальнай для Масквы, неяк не праглядаецца, уся сыстэма ўлады жорстка кантраляваная дзейным прэзыдэнтам, бунтоўныя настроі і суцэльная галадуха не назіраюцца таксама.

Зразумела, няма браку змоўніцкіх сцэнараў з чамаданамі расейскіх грошай, якія не даюць спакойна спаць “добразычліўцам” “Гавары праўду”, “пятай калёнай” Масквы ў сілавых структурах, нават з рускімі снайпэрамі і спэцаддзеламі ГРУ, якія праточваюцца ў Беларусь і аказваюцца ў патрэбны час у патрэбным месцы. Але такое ўяўленьне пра палітыку, як пра спэцапэрацыю, цешыць адно рыцараў кампутарнай “клавы”, якія начыталіся шпіёнскіх раманаў, ды айчынных чэкістаў. Першым абмеркаваньне падобных змоўніцкіх сцэнароў прыносіць чыстае задавальненьне і ўпэўненасьць у сваёй інтэлектуальнай моцы, другім – яшчэ і зоркі на пагоны, калі ў сваіх аналітыках начальству яны выкладаюць пляны нэўтралізацыі гэтых жахаў. Словам, пацук Сьцяпана Сухарэнкі жыве і перамагае.

Насамрэч усё прасьцей. І складаней. І адпаведная лінія, сцэнар быў агучаны і абмяркоўваецца як у апазыцыйных, гэтак і ва ўладных колах. Ня будзе ні дывэрсантаў, ні “пятай калёны”, ні іншых змоўніцкіх “страшылак”. Са змовай, дарэчы, тыя чэкісты прынамсі ведаюць, як змагацца. Ну сказаць, што ня будзе грошай, не выпадае, але ня ў іх у межах гэтага сцэнару шчасьце. А будзе проста маўчаньне Масквы пасьля выбараў. І на наступны дзень, і яшчэ праз дзень. І праз тыдзень. І што? А можа і ўсё.

Рэпэтыцыя: Зімоўскі супраць Пяткевіч


Справа ў тым, што выбары ў Беларусі – гэта даволі дзіўны інстытут. Для праціўнікаў улады – гэта суцэльны фарс і фальсыфікацыя, але і для яе прыхільнікаў – гэта рытуал зацьвярджэньня права ўлады (якая насамрэч толькі адна) і надалей быць уладай. Павінны быць нейкія абяцаньні і справаздачы, выбарчыя ўчасткі, хаджэньне на іх, кіданьне бюлетэняў у скрыні, выніковая справаздача Лідзіі Ярмошынай. А можа і яшчэ штосьці?

Цікавай рэпэтыцыяй, мадэльлю таго, што можа адбыцца, стала публічная сварка паміж старшынём Белтэлерадыёкампаніі Аляксандрам Зімоўскім і першай намесьніцай кіраўніка адміністрацыі прэзыдэнта Натальляй Пяткевіч. Зімоўскі ў сваім блогу ў “Беларускіх навінах” і ў іншых публікацыях, не называючы імёнаў, канстатаваў, што ідэалягічная праца – у поўным правале і некаторыя прэзыдэнцкія паплечнікі сваімі глупствамі падводзяць боса пад манастыр. Тлумачыць, што гэта сварка азначае і як яе разумець, Лукашэнку давялося нават ў штогадовым пасланьні. Чаму? А таму што гэтая дысфункцыя сыстэмы стала шокам для яе элемэнтаў – чынавенства па ўсё краіне чухала патыліцу і гадала, што тут да чаго, і за кім Лукашэнка і каго наагул трэба слухацца. Шок маленькі, лякальны, але ілюстрацыя, як працуе мэханізм гэтага шоку.

Гучнае маўчаньне Масквы


І вось выбары. Плошча. Не абавязкова, дарэчы, надта вялікая. І маўчаньне Масквы. І куды больш роспачнае, чым падчас сваркі Зімоўскага зь Пяткевіч, чуханьне патыліцаў дзесяткамі тысяч чыноўнікаў (без пагонаў і ў пагонах, дарэчы), што гэта такое і як гэта трэба разумець. Выбары... Ну які дурань успрымае іх менавіта як выбары? Гэта рытуал. А ў гэтай сытуацыі ён акажацца парушаным. І сумнеў, страх, што “цар несапраўдны”, паселіцца ў галовах не апазыцыі, зь ёй справіцца няма праблемы, а зусім у іншых галовах. Можна выкрыць і нэўтралізаваць любую патаемную змову, а як змагацца з публічнай змовай, са змовай, у якой удзельнічаюць усе? І голас нават нешматлюднай плошчы, што цар-такі несапараўдны, могуць раптам пачуць занадта многія. Пачуць, таму што пачуць па-свойму і пра сваё.

І моц плошчы вырасьце ў дзесяткі, сотні разоў, жывячыся гэтымі страхамі і сумневамі. І ніякіх снайпэраў, пацукоў у вядры і таму падобнай дураты.

Ужо даводзілася аднойчы пісаць пра канцэпцыю камбінаторнай зброі, якая зьнішчае не наўпроставым узьдзеяньнем, а запускаючы самаразбуральныя працэсы ў самім аб’екце атакі. Праўда, у гэтай сытуацыі плошча аказваецца часткай гэтага мэханізму, які запусьціць Масква. Ну так. Тут вось некаторыя чытачы абураліся пастаноўкай пытаньня ў маёй нядаўняй перадачы “За Лукашэнку ці за Маскву”, маўляў, трэба быць за Беларусь. Ну так, хто б спрачаўся. Таксама значна лепш быць здаровым і багатым, чым бедным і хворым.

А можа і ня будзе нічога такога. Загадзя насамрэч гэта немагчыма высьветліць. Сутнасьць – у характарыстыцы беларускай уладнай эліты, дадзенай шмат гадоў таму Адамовічам. Такая яна ці іншая? Калі такая, то адпаведны сцэнар – прынамсі ня мроя і не страшылка. Прынамсі тое, што няма каму далажыць, стрымліваць ня будзе. Ужо знойдзецца каму.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG