Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

На нарадзе з кіраўніцтвам Віцебскай вобласьці Аляксандар Лукашэнка казаў такое, што немагчыма было пачуць зь ягоных вуснаў яшчэ некалькі ня тое што гадоў, а нават і месяцаў таму:


“Мы павінны разьняволіць чалавека, лібэралізаваць нашае жыцьцё, зрабіць яго больш свабодным для чалавека...

... Неабходна забясьпечыць прастору ў эканоміцы, каб людзі маглі больш апэратыўна і свабодна дзейнічаць, каб іх нічога ня стрымлівала ... Абараняць правы людзей на годны заробак, на тое, каб свабодна жыць і гаварыць тое, што чалавек думае – вось галоўная задача прэзыдэнта”.

Што азначаюць гэтыя дзіўныя заявы? Ну, па-першае, магчыма, што кіраўнік дзяржавы прыйшоў да высновы (сам ці з чыейсьці парады – няважна), што рыторыка часам больш важная, чым рэальныя справы, і можа нават замяняць іх. Раздражненьне Захаду і айчыннай прагрэсіўнай грамадзкасьці выклікалі ня толькі і можа ня столькі справы (у якіх Лукашэнка зусім не самотны) , а выразны пастсавецкі антураж рэжыму. Скажа ён, як ў свой час пры адкрыцьці нацыянальнай бібліятэкі, што “Ленін і Сталін – сымбалі нашага народу”, дык адразу і на Захадзе і ва многіх ў Беларусі – адпаведная ідэалягічная стойка. А навошта так дражніць? Вось расейскі калега Дзьмітры Мядзьведзеў кажа :”Свабода лепш чым несвабода”, і хаця практычныя справы гаспадара Крамля не зусім, мякка кажучы, адпавядаюць гэтай максіме, ўсе ламаюць галаву наконт плянаў і намераў Мядзьведзева, а некаторыя і дагэтуль запісваюць яго ў лібэралы. Карысны досьвед, чаму б не скарыстаць?

Нельга зрабіць эканоміку вольнай, не пашырыўшы прастору свабоды чалавека, не абмежаваўшы магчымасьці дзяржавы ўплішчвацца ў справы сваіх грамадзянаў. Магчыма, гэта і меў на ўвазе Лукашэнка, прамаўляючы свой віцебскі маніфэст свабоды
Але, па-другое, сказанае Лукашэнкам у Віцебску – неабавязкова толькі і выключна рыторыка. Напрыканцы кастрычніка кіраўнік дзяржавы паабяцаў істотную лібэралізацыю нацыянальнай эканомікі. Гледзячы па ўсім, гэтага вымагае і яе цяперашні стан, і гэтага ж патрабуе Эўропа. Магчыма, менавіта гэта, а не дэмакратызацыя, зьяўляюцца сапраўднымі чыньнікамі, якімі Эўропа абумоўлівае нармалізацыю адносінаў. Аднак лібэралізацыя эканомікі вымагае і пэўнага пашырэньня грамадзянскіх (аднак не палітычных) свабодаў. Нельга зрабіць эканоміку вольнай, не пашырыўшы прастору свабоды чалавека, не абмежаваўшы магчымасьці дзяржавы ўплішчвацца ў справы сваіх грамадзянаў. Магчыма, гэта і меў на ўвазе Лукашэнка, прамаўляючы свой віцебскі маніфэст свабоды.
Дарэчы, такая мадэль – мінімум ці адсутнасьць палітычных свабодаў, але даволі шырокія грамадзянскія, асабістыя правы – не такая ўжо і рэдкасьць у сьвеце. Найбольш вядомы прыклад: Чылі часоў Піначэту, можна прыгадаць і досьвед Сынгапуру, Тайваню, у пэўным сэнсе – сучаснага Кітаю. Гэтая мадэль эканамічна даволі эфэктыўная, а палітычна – дастаткова стабільная. Па ідэі на пэўным этапе яна вядзе і да палітычнай лібэралізацыі, але не абавязкова вядзе і, як правіла, ня хутка.

Некаторыя камэнтатары кажуць наконт лібэралізацыйных крокаў і заяваў улады, што гэта, маўляў, падман і ня мае нічога агульнага з сапраўднай свабодай. Але гэта – спроба ўламіцца ў адчыненыя дзьверы. Пры аўтарытарнай сыстэме сапраўднай свабоды ня можа быць паводле вызначэньня. Пры аўтарытарнай сыстэме магчымая толькі ласка ўлады – яна можа ціснуць, а можа і ня ціснуць. Магчымае таксама будаўніцтва больш ці менш прыгожых “пацемкінскіх вёсак” , муляжоў свабоды.

Гэта брыдка і няшчыра? Ну пэўна ж так. Свабода і сапраўды лепш за несвабоду. Але ж людзі жывуць у сваім жыцьці, а не ў гісторыі. Лепш, калі іх не саджаюць у турмы, лепш, калі газэты легальна выдаюцца ў краіне, а не дастаўляюцца і распаўсюджваюцца, як ленінская “Іскра”. Да таго ж ласка – гэта пэўнае пары. А раптам наступствы яе будуць значна большымі, чым уяўляе сабе ўлада? У рэшце рэшт ласка з цягам часу можа і ператварыцца ў свабоду, па меншай меры, ў нешта такое, што неяк няёмка, немагчыма адабраць пры чарговай зьмене настрою.

Існуе, зразумела, і меркаваньне, што чым горш - тым лепш, што пачварны, непрыкрыты твар аўтарытарызму робіць сытуацыю маральна больш яснай, што ў такіх умовах народ хутчэй усьвядоміць сваё становішча і ўзьнімецца на “апошні і вырашальны бой”, кажучы словамі “Інтэрнацыяналу”. Ну а калі ня ўзьнімецца? Ну а калі ўзьнімецца, то чаго такі гвалтоўны пераварот будзе каштаваць грамадзтву?

А што да свабоды, то трэба разумець, што яе заваяваньне – справа выключна свайго народу. Бессэнсоўна папракаць замежнікаў тым, што яны з прычыны іх амаральнасьці і цынізму ня робяць беларусам такую “невялічкую” паслугу, як вызваленьне іх ад дыктатуры. Максымум, чаго могуць дамагчыся замежнікі ад рэжыму, гэта менавіта ласкі.

што да свабоды, то трэба разумець, што яе заваяваньне – справа выключна свайго народу
Англійскі кароль Джон Беззямельны падпісаў у 1215 годзе Вялікую Хартыю вольнасьцяў – першую ў сьвеце дэклярацыю правоў (праўда, толькі дваранства) не таму, што гэта было адным з 12-ці ўмоваў тагачаснага Эўразьвязу. Не было тады ні Зьвязу, ні яго ўмоваў, а былі англійскія жа бароны, якія літаральна прыставілі манарху меч да горла: “Падпісвай, інакш...”. Праўда, наступным годам кароль яе і скасаваў (гэта нічога не нагадвае?), аднак сеё-тое зь яе выконвалася і Янам, і ягонымі нашчадкамі. Меч на горле - адчуваньне запамінальнае.

Некалькі соцень маладзёнаў на плошчы спараджаюць адчуваньні менш моцныя. Тады толькі і застаецца, што разьлічваць на ласку. І спадзявацца, што грамадзтва выйграе пары з уладай.

Вяртаньне праз 20 гадоў
Сярэдні ўзрост міністра ў Эстоніі – 35 гадоў. І гэта не выпадковасьць, а сьвядомая палітыка – ставіць на ключавыя пасады ў дзяржаве людзей, якія ня маюць савецкага досьведу, а маюць дыплёмы заходніх унівэрсытэтаў.
Гэтаму сярэдняму эстонскаму міністру было ўсяго 15 гадоў, калі я апошні раз быў у Таліне. Тады горад гудзеў ад мітынгаў Народнага Фронту, на вуліцах зьбіралі подпісы за вызваленьне палітвязьняў, на знакаміты мітынг на Сьпеўным полі ў Таліне сабралася ледзь не траціна насельніцтва рэспублікі. З Эстоніяй, ня надта блізкай тады, а яшчэ больш далёкай зараз, зьвязаны паваротны момант ва ўласнай біяграфіі. Мой брат Алег Манаеў быў знаёмы з эстонскімі сацыёлягамі, у тым ліку і з адной са стваральніц НФЭ Мар’ю Лаўрысьцін. У 1988 годзе ён з камандзіроўкі прывёз дзіва – газэты Народнага Фронту Эстоніі, праграмы, улёткі. Ну, і загарэліся: а як бы тое ў нас? Ну, не адны мы загарэліся, уласную ролю ва ўсясьветных падзеях ня варта перабольшваць, але вось такое збліжэньне лёсаў і краінаў. Дарэчы, спадарыня Лаўрысьцін потым была дэпутатам парлямэнту незалежнай Эстоніі, балятавалася на прэзыдэнта, а пазьней вярнулася ў навуку, выкладае сацыялёгію ў Талінскім унівэрсытэце.
Па-свойму сымбалічны лёс. І самы Талін сёньня – ціхі сярэднеэўрапейскі горад. Праўда, вельмі прыгожы і стыльны. Не пакідае адчуваньне, што ён нібыта ўвесь пабудаваны адным архітэктарам, неяк спалучаецца сівізна сярэднявечча і сучасныя шкляныя гмахі.
Ну, а як нас туды занесла цяпер, на мінулым тыдні? За гэта дзякуй фонду “Адкрытая Эстонія”, супольнасьці “Трэці шлях” і беларуска-эстонскаму таварыству «Valgevene uus tee». Менавіта ім надумалася запрасіць мяне і выдаўца БДГ Пятра Марцава распавесьці эстонцам, як жыве, чым дыхае Беларусь, і чаго ад яе варта чакаць. Ну, і распавялі: за пару дзён паўдзясятка інтэрвію радыё, ТБ, газэтам, агульная прэсавая канфэрэнцыя, сустрэча ў парлямэнце. Мы з Пятром далі сабе вызначэньне: “трупа бадзягаў-аналітыкаў”. Так шмат распавядалі пра Беларусь, што нават самі, здаецца, нешта зразумелі.
Навошта эстонцам Беларусь?
У тым ліку і паспрабавалі зразумець, чым Беларусь цікавая эстонцам? Усё ж адносіны саміх беларусаў да балтыйскіх краінаў вельмі выразна ранжыраваныя: больш за ўсё цікавыя літоўцы, браты, можна сказаць, значна меней – латышы, ну, а эстонцы – гэта ўжо зусім неяк далёка. Тое самае і ў эканоміцы. Многія ведаюць пра ціхае спаборніцтва за беларускі транзыт паміж Клайпедай і Вэнтспілсам, Талін у гэтым спаборніцтве ня ўдзельнічае.
Тым ня менш, адзін з чыньнікаў эстонскага зацікаўленьня – якраз эканоміка. У першыя гады адноўленай незалежнасьці эстонская эканоміка рэзка рванула наперад, дзякуючы жорсткім рынкавым рэформам і надзвычай удалай валютнай палітыцы. На некалькі гадоў краіна стала вітрынай рэформаў. Ну, а зараз ня тое каб вялікія праблемы, але пэўнае запавольваньне росту назіраецца. Да таго дадалося і далучэньне да Эўразьвязу – разам з шэрагам розных дабротаў адкрытыя межы працуюць як насос, высмоктваючы працоўную сілу. Тым больш што побач блізкая ва ўсіх сэнсах Фінляндыя. А што там у Беларусі, якія магчымасьці? Гэта эстонскіх бізнэсоўцаў раптам стала цікавіць. Не разьлік на панацэю, але ўжо нейкі інтарэс.
Але эканамічны інтарэс спалучаецца зь інтарэсам больш шырокім, які абумоўлены паваротам у палітыцы ўсяго Эўразьвязу адносна Беларусі, сэнсацыйным прыпыненьнем санкцый адносна “апошняй дыктатуры Эўропы”. Якія гэта дае шанцы на перамены ў Беларусі, якія магчымасьці адкрывае для Эўропы – гэтыя пытаньні цікавілі і журналістаў, і асабліва палітыкаў. Гэтым разам пытаньне: “Чым мы можам дапамагчы?” – якое традыцыйна задаецца падчас такіх размоваў, тычылася ня толькі праваабароны і дапамогі грамадзянскай супольнасьці , але і стасункаў з краінай у цэлым, таму, як маленькая краіна, але паўнапраўны сябра эўрапейскай супольнасьці можа паўплываць на новы парадак дня Эўропы адносна Беларусі.
Дзьве грамады – дзьве Эстоніі?
Распавядаючы пра Эстонію, нельга абмінуць праблему, якую так любяць беларускія і расейскія афіцыйныя мэдыі – адносіны паміж эстонскай і расейскамоўнай грамадой. Сказаць, што за пару дзён атрымалася ўсё зразумець – дык не. Атрымалася зразумець складанасьць праблемы і адначасна недарэчнасьць крайніх ацэнак. Першае ўражаньне – гэта даволі разнастайны спэктар расейскамоўных мэдыяў, якія выглядаюць даволі жыцьцяздольнымі. Прычым, паводле нашых суразмоўцаў, пераважная частка зь іх маюць выразную прарасейскую арыентацыю. “Чаму вашых апазыцыянэраў так любіць эстонскі друк, і так ня любіць расейскамоўны друк Эстоніі?” – спыталі мяне падчас аднаго інтэрвію. Давялося адказаць, што гэта больш характарызуе друк Эстоніі, чым беларускіх апазыцыянэраў.
Дарэчы, цікавая дэталь. Пасьля беларускай Плошчы ў сакавіку 2006 году эстонскі ўрад выдзяліў грошы на навучаньне 12 беларускіх студэнтаў, выключаных з ВНУ паводле палітычных матываў. Хлопцы і дзяўчаты ўжо ўладкаваліся, многія няблага вывучылі эстонскую мову, некаторыя вучацца па-расейску. Нядаўна беларускія студэнты склалі зварот да новай палаты прадстаўнікоў нацыянальнага сходу Беларусі з просьбай не прызнаваць незалежнасьць Паўднёвай Абхазіі і Асэтыі. Зварот падпісалі некаторыя эстонскія дзеячы. Беларускія студэнты з гонарам распавядалі, як расейскамоўны друк абрынуўся на іх, ахрысьціўшы здраднікамі. Тут цікавы і тон выданьняў і маштаб – як жа спакойна павінна жыць краіна, калі бяскрыўдная актыўнасьць тузіна замежных студэнтаў робіцца прадметам увагі мэдыяў.
Яшчэ цікавы момант – палітычная інтэграцыя. Расейскамоўная грамада Эстоніі даволі вялікая, немалая яе частка зьяўляюцца і грамадзянамі Эстоніі, у некаторых рэгіёнах расейскамоўныя складаюць больш за 90% насельніцтва, але ніякіх рускіх партый у краіне няма. Эстонскія партыі, прычым амаль ва ўсім спэктры, інтэгруюць палітычна актыўных расейскамоўных у свае шэрагі, уключаючы іх у палітычны працэс як грамадзянаў, а не прадстаўнікоў пэўнай этнічнай ці моўнай групы.
Праўда, ад расейскамоўных можна пачуць і менш аптымістычны погляд: і пра тое, якім шокам для грамады быў канфлікт вакол “Бронзавага салдата”, і што расейскамоўным, нават зь веданьнем эстонскай, надзвычай цяжка патрапіць на дзяржаўныя пасады, і пра тое, што грамады жывуць фактычна паасобку з даўняга часу – нават у савецкія часы былі прадпрыемствы “эстонскія”, дзе працавалі амаль адны эстонцы, і прадпрыемствы “рускія”, дзе эстонцаў амаль не было. Каб стаць сваім для эстонцаў – казалі мае суразмоўцы – мала ведаць мову, трэба паводзіць сябе, як эстонец, думаць, як эстонец.
Словам, усё ў Эстоніі складаней, чым здаецца. Падумался, што і Беларусі гэта тычыцца.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG