Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Віктар Марціновіч

аўторак 21 студзень 2020

Архіў
студзень 2020
пан аўт сер чац пят суб няд
30 31 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 1 2
Віктар Марціновіч

На мінулым тыдні асноўным героем палітызаванай часткі Сеціва стаў філёзаф і мэтадоляг Уладзімер Мацкевіч.

Пасьля канфэрэнцыі Нацыянальнай плятформы ён даў некалькі інтэрвію, у якіх паўставаў нацыянальным лідэрам. Удакладнім: «лідэрызацыя» Мацкевіча была хутчэй мэдыйнай, чым тэхналягічнай ці структурнай зьявай, менавіта ў мэдыях ён агучваў тэзы, якія кулялі на вушы ўвесь Інтэрнэт. Сеціва паставілася да новага лідэра агрэсіўна. Пры тым, што тэзы і камэнтары Мацкевіча аб асобных дзейных палітыках і сытуацыі гучаць цалкам разумна і сугучна, так бы мовіць, рэаліям. Аднак і рэдактары, і карыстальнікі «Фэйсбуку», і камэнтатары на форумах пачалі Мацкевіча апантана троліць. Згадваецца прыўкрасны загаловак, пастаўлены «Партызанам» да мацкевічавага інтэрвію: «Я – твар лідзіруючай групы». «У наступным інтэрвію буду пазьбягаць словаў «твар», «лідэр» – зрабіў выснову ў сваім «Фэйсбуку» Мацкевіч. Анатоль Лябедзька тым часам зазначаў: «Хартыю і АГП стварыў Мацкевіч. Бацюшкі! І ланцугі амапаўскія ён ірваў! І партыю некуды спрабаваў накіроўваць. Столькі новага і цікавага!» Андрэй Дзьмітрыеў сустрэў гэтую сытуацыю ляканічнай (аднак вычарпальнай) фразай: «усе гатовыя аб'ядноўваць і толькі некаторыя гатовыя аб'яднацца».

Паспрабуем прааналізаваць вылучэньне Мацкевіча ў лідэры і зразумець, што справакавала такую агрэсіўную рэакцыю значнай часткі палітычных гульцоў.

1. Беларусь – адзіная краіна, дзе каб стаць лідэрам, трэба сябе ім абвесьціць. У іншых краінах лідэр таму і лідэр, што прымаецца ўсімі за лідэра без усялякіх абвяшчэньняў. На такі статус беларускіх лідэраў уплывае некалькі фактараў. Па-першае, адсутнасьць пляцовак для агучваньня сваіх поглядаў, для «выхаду да мас». Чалавек можа мець слушныя думкі ў галаве, але выказваць іх ён можа толькі ва ўласным офісе ці на канфэрэнцыях, куды ўсе звычайна зьбіраюцца не для абмену думкамі, а каб паказаць сябе донарам і паспрачацца.

У гэтым сэнсе я цалкам разумею, чаму Мацкевіч зьявіўся на «Белсаце». Але, каб стаць сапраўдным маргінальным лідэрам, трэба зьяўляцца не на «Белсаце», а на дзяржаўных каналах. А там месца лідэра занятае з 1994 году. Таму застаюцца паўмеры: выхад да 200 тысяч, якія глядзяць «Белсат», і спроба мабілізаваць яшчэ мільён, які пасьвіцца ў палітызаванай частцы Сеціва.

2. Ёсьць яшчэ шлях да лідэрства не праз мэдыйную пазнавальнасьць, не праз статус поп-зоркі, а «праз структуры». Але гэта – прынцыпова іншы шлях. І адбудоўваць уласную рэпутацыю, агрэгіраваць «сацыяльны капітал», трэба іншым чынам.

3. З назіраньняў за ляндшафтам апошніх дзесяці гадоў можна вылучыць два тыпы беларускіх лідэраў. Першы – «Анёл», другі – «Bad Guy». «Анёл» – гэта Аляксандар Мілінкевіч у 2006 годзе (прыклад абраны выпадкова, можа, хто згадае што іншае). Ён зьяўляецца і пачынае ўсіх «эльфіць» і з усімі сябраваць. Яму закідаюць, што ён нацыяналіст, ён пасьміхаецца ў бараду: які ж я нацыяналіст, я ж і за сяброўства з Расеяй. Яму закідаюць, што ён працуе на ўладу, а ён на тых, хто яго бэсьціць, глядзіць сваімі добрымі вачыма з такімі, ведаеце, зморшчынкамі на скронях, і тролям робіцца сорамна. Ён зьбірае ўсіх вакол сябе не таму, што ён вельмі пазнавальны, а таму, што ён ні з кім ня сварыцца. Нават зь відавочнымі казламі, нават з уродамі і тымі, хто публічна яго абражае. Праз паўгады такой кампаніі ён моцны – не таму, што яго пазнаюць у Сеціве (бо Сеціва любіць тых, што «пячэ ў камэнтах», абражае і бэсьціць іншых), а таму, што ён сабраў вакол сябе ўсё, што рушыцца. Ну, акрамя Аляксандра Казуліна. Які, дарэчы, падчас кампаніі таксама пра Мілінкевіча нічога дрэннага не казаў.

4. Другі шлях – шлях якраз таго, хто «пячэ ў камэнтах», шлях Bad Guy. Найбольш відавочны прыклад – вяртаньне Зянона Пазьняка цягам апошняга месяца. Чалавек зьяўляецца і пачынае моўным напалмам заліваць усіх, каго бачыць. Ты супраць? – шарах і па табе! Ён выкарыстоўвае ўсё, што можа, ён агучвае нават сапраўдныя лічбы з допытаў КДБ, ён бэсьціць левых, правых, лібэралаў, нацыяналістаў (бо яны не сапраўдныя нацыяналісты). У выніку ён атрымліваецца вельмі пазнавальнай зоркай Сеціва зь вельмі адмоўным патэнцыялам зьяднаньня. Адзіны ягоны актыў – ягоная партыя і тыя прыхільнікі, якіх ён абудзіў уласнай «праўдай».

5. У вылучэньні Мацкевіча спачатку мы як быццам бы бачым першы шлях, шлях «Анёла». Ён стварае плятформу, ён зьбірае прыхільнікаў, ён палемізуе, ён ні зь кім ня сварыцца. Але потым нешта здараецца. І ад схемы «анёл» Уладзімер раптам пераходзіць да схемы «Bad Guy» з такім гіпэртрафаваным зянонаўскім гучаньнем. «... Лябедзька і іншыя дэпутаты ад АГП ня выйшлі на дэманстрацыі пратэсту вясной 1996 году, матывуючы тым, што парлямэнцкая партыя ня можа блытацца з «вулічнай дэмакратыяй». Гэта пра АГП. «Для апазыцыі я вынайшаў тэрмін «арафатызацыя». Арафатызацыя азначае, што большасьць апазыцыйных структураў прызвычаіліся жыць на замежным фінансаваньні і фактычна ўтрымліваюцца донарамі» (прывітаньне, Зяноне!) – гэта пра апазыцыю.

Мацкевіч нават выказаўся пра самае сьвятое, пра Пазьняка, прычым зрабіў гэта на пляцоўцы, якая да Пазьняка ставіцца падкрэсьлена добра. «У нашай гісторыі Пазьняк займае вельмі ганаровае месца. У гісторыі. Нам трэба працягваць распачатае Зянонам Пазьняком. Але час і рэчаіснасьць патрабуе новых лідэраў, больш адпавядаючых выклікам часу», – сказаў Мацкевіч. І дадаў, што Зянон не зразумеў розьніцы паміж роляй палітыка і культуртрэгера.

6. Па выніках такога «лідэрызаваньня» мы маем сытуацыю, калі Ўладзімеру Мацкевічу вельмі складана будзе аб'ядноўвацца з АГП і КХП БНФ, болей за тое – за фразу пра «арафатызацыю» на яго (на роўным месцы!) пакрыўджаныя іншыя партыі. Пры гэтым пазьняковай мэдыйнай пазнавальнасьці таксама няма: большасьць юзэраў скандалаў не заўважыла.

«Выкрыцьці» былі занадта спэцыфічныя і вузкатэматычныя: іх хапала на тое, каб пакрыўдзіць Лябедзьку, але не хапала, каб фразы разышліся на мемы ў Сеціве.

7. Я ня ўпэўнены ў тым, што, рыхтуючы «вылучэньне ў лідэры», трэба абавязкова «чыста» трымацца адной з прапанаваных тут схемаў. Я ня ўпэўнены нават у тым, што тыя схемы вылучаныя і прапісаныя карэктна.

Але, калі б я кансультаваў палітыка (апярэджваючы ўсіх тых, хто пачне мяне ўпікаць у камэнтах: я – не палітык, я чалавек, які назірае за тым, што пішуць мэдыі аб дзеяньнях палітыкаў і робіць высновы пра мэдыі і палітыкаў), я б прапанаваў яму ў Беларусі трымацца схемы «Анёл». На буйныя мэдыі вас усё роўна не дапусьцяць, папулярнасьць у Сеціве – рэч зьменлівая і хісткая, у сувязі з шызафрэнічнай натурай Сеціва. Да таго ж, герой, які паводзіць сябе годна, нікога ня крыўдзіць і набірае вагу сяброўствам з усімі, проста лепей выглядае. А як даказалі нам браты Вачоўскі, перамога – гэта найперш вынік стылю.
Адбылася трагедыя: кіроўца Porsche Cayenne каля школы ў Менску наехаў на дзесяцігадовае дзіця, жыцьцё якога не ўдалося выратаваць. Наезд адбыўся на школьнай тэрыторыі, якая была абгароджаная і пазначаная знакам забароны на ўезд, які шмат хто з бацькоў у той вечар праігнараваў, бо было школьны збор.

Вельмі хутка абмеркаваньне гэтай тэмы ў Байнэце збочыла з пытаньняў, якія сапраўды варта абмяркоўваць (стан парковак у горадзе, адсутнасьць асьвятленьня ў зонах, дзе шмат дзяцей) у напрамак, які пужае і наводзіць на сумныя думкі аб стане грамадзтва.

«Адкуль у 37 гадоў узяліся грошы на Porsche Cayenne»? — пытаецца карыстальнік сеткі ВКонтакте. Як быццам бы на Porsche Cayenne можна ў Беларусі назапасіць у 70 гадоў, з пэнсіі. «Не бывае нармальных людзей, у якіх машына даражэйшая за $20 тысяч», — піша іншы, на гэты раз — у Facebook. Паступова Porsche Cayenne робіцца сымбалем зла, дэманізму і, галоўнае, неэтычнасьці. «Ці этычна езьдзіць на Porsche Cayenne? Увогуле і ў такой краіне сярэдняй заможнасьці, як Беларусь, у прыватнасьці?» — робіць апытанку «Наша Ніва».

Пільнае вывучэньне і супастаўленьне настрою камэнтаў на «Нашай Ніве» і, напрыклад, ВКонтакте ці на Онлайнеры можа шмат што сказаць дасьледчыкам беларускай аўдыторыі. У прыватнасьці, вельмі прыемна, што беларускамоўны сэгмэнт меней схільны да прагі «сацыяльнай роўнасьці», тут трапляюць выказваньні кшталту «ну я ежджу на Каене. І што тут неэтычнага»? Але нават на НН сярод 85 адказаў сустракаюцца вельмі дзіўныя. Напрыклад, «такое права (карыстацца „Каенам“, — аўтар) у нашай краіне, дзе пераважная галеча, маюць толькі некалькі адсоткаў насельніцтва. Палавіна спэкулі (спэкулянты, — аўтар), палова — прыкарытнікі грамадзяніна Лукашэнкі». Мы яшчэ вернемся да гэтай тэзы ў канцы тэксту, зараз жа адзначым: пытаньне аб узаемасувязі ўзроўню прыбыткаў\раскошы і этыкі не такое дурное, як можа падацца на першы погляд (бо на першы погляд, задаваць трэба выключна пытаньне аб тым, адкуль ты ўзяў грошы, а не аб тым, колькі іх у цябе, або на што ты іх выдаткоўваеш).

Дык вось, нават у заможных грамадзтвах празьмерная раскоша, выстаўленая напаказ, выклікае абурэньне. Напрыклад, у мастака-дысыдэнта Максіма Кантара, у кнізе «Шуфлік і венік», можна прачытаць пра тое, як англічане ставяцца да ўласных дамоў. Што тут непрыстойным лічыцца ня толькі мець вялікі дом, але нават рабіць занадта раскошны рамонт у доме невялікім. Што стандартны ангельскі дом — гэта дом, у якім усё выглядае трохі пашэрпаным, патрыманым, дзе абоі будуць бляклымі ад часу. Ад лёнданца можна пачуць шмат пагардлівых словаў пра раён Кенсінгтан гардэн, дзе апошнім часам узялі моду набываць асабнякі рускія алігархі (і адразу «нармальныя лёнданцы» з таго раёну паехалі).

Аднак параўнайма гэтыя зьявы: у Лёндане асуджаюцца яхта Абрамовіча ці дом Батурынай, які, кажуць, другі па памерах пасьля Букінгемскага палацу, а ў нас — аўтамабіль Porsche Cayenne. Сайт «Аўтамалінаўка» паведамляе, што сярэдні кошт патрыманага Porsche Cayenne ў Беларусі — ад $30 да 40 тысяч. Гэта дакладна не люкс сэгмэнт і тым болей — ня нешта надзвычайнае. Гэта не «Ролс Ройс» і не «Майбах». Дык да якой галечы павінна дайсьці грамадзтва, каб абвяшчаць неэтычным здабыткам машыну, якая каштуе меней за сярэднегадавы заробак ў ЗША (па дадзеных на 2010 год — $46872)?

І ўдакладню адну дэталь: лёнданцы не набываюць дамы за 140 мільёнаў фунтаў (як Андрэй Барадзін, былы кіраўнік «Банку Масквы») не таму, што ў іх няма вялікіх грошай, а таму што іх грамадзтва пабудавана ў тым ліку на добрым разуменьні раману «Vanity Fair» Віл’яма Тэкерэя, на вострым адчуваньні прыстойнасьці, якое, у выпадку з асабняком за 140 мільёнаў фунтаў, парушаецца.

Урэшце, усё гэта справа густу. Які ці то ёсьць, ці то няма. Да таго ж там чыталі пра тэорыю спажываньня, у тым ліку — conspicuous consumption Вэблена. У нашым выпадку ёсьць адчуваньне, што «паказное спажываньне» Вэблена — зваротны бок нашай зайздрасьці. І як толькі ў ненавісьніка Porsche Cayenne зьяўляюцца грошы, якіх $60 тысяч, ён бяжыць ня хату сабе нармальную набываць, а — па Porsche Cayenne, каб суседзі па пяціпавярхоўцы задушыліся.

Нехта ўжо абвясьціў зайздросьнікаў, што ўпікаюць уладальнікаў Porsche Cayenne, «Паліграфамі Шарыкавымі». Аднак у гэтай беларускай зайздрасьці ёсьць адрозьненьне і ад сытуацыі ў пасьлярэвалюцыйнай Маскве, дзе адбываецца дзеяньне булгакаўскага «Сабачага сэрца». Справа ў тым, што ў нас няма «разрухі», няма катастрафічна бедных — тых, каму няма чаго есьці. Болей за тое, сацыяльнае расслаеньне ў Беларусі — меней за іншыя краіны рэгіёна. Той, хто тут «багаты», атрымлівае $2 тысячы, той, хто бедны — $200. У нас няма людзей, якія пасьля цяжкага працоўнага дня сьпяць на ўласных матацыклах, закінуўшы ногі на руль. Бо хаты ў іх няма, а ў Сайгоне ўсё ж лепей, чым у роднай далёкай віетнамскай вёсцы (шмат разоў бачыў на ўласныя вочы).

Беларуская зайздрасьць — гэта зайздрасьць сытых, але трохі меней пасьпяховых перад такімі ж сытымі, але трохі болей пасьпяховымі. І вельмі цікава было б задацца пытаньнем гісторыяграфіі гэтай зайздрасьці. Бо — буду настойваць — зьявілася яна не зараз і нават не пасьля 1917 года і тых падзей, у якія ўцягнулі Беларусь бальшавікі. Пачытайце беларускія казкі: чалавек, які дасягнуў багацьця, абавязкова вельмі дрэнна скончыць. Ён ці то вядзьмак, ці то зьвязаўся зь «нячысьцікам». Варыянту, каб штодзённай працай нехта назапасіў на Porsche Cayenne па вэрсіі ХІХ стагодзьдзя (заможны каменны дом, быдла ў хляву, свой конь) у такіх казках не праглядаецца.

Адсюль — ізноў пытаньне пра «прыкарытнікаў Лукашэнкі». Справа ў тым, што сканцэнтраваная зайздрасьць, якая вымушае рабіць аб’ектам калектыўнай нянавісьці не абставіны, што прывялі да трагедыі, не асьвятленьне ці адсутнасьць парковак у горадзе, а няшчасны Porsche Cayenne, дык вось, гэтая зайздрасьць якраз і зьяўляецца гарантам таго, што краінай заўсёды будзе кіраваць Лукашэнка. Менавіта гэтая зайздрасьць — зноўку, у гістарычнай пэрспэктыве, — прывяла да пабудовы квазісацыяльнай (а насамрэч — папулісцкай, як кажа Мацузата) дзяржавы ў прагматычным капіталістычным асяродзьдзі.

А таму, калі такія вось камэнтатары пішуць, што Porsche Cayenne — машына «прыкарытнікаў Лукашэнкі», яны аўтаматычна робяцца самі «прыкарытнікамі Лукашэнкі». Прычым робяцца ў значна болей глыбокім, анталягічным вымярэньні. Бо першыя проста валодаюць нятанным куском жалеза. Другія ўласнай энэргіяй фундуюць тую ўладу, якую ненавідзяць, гарантуючы, што тая ніколі не сыдзе з нашых мазгоў.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG