Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Архіў

Вынікі амэрыканскіх выбараў — нагода паразважаць над прыродай дэмакратыі, пра ўмоўнасьці і дапушчэньні, на якіх яна базуецца.

Асабліва актуальнымі гэтыя развагі робіць той рэдкі чыньнік, што гэтым разам адзін кандыдат — Гілары Клінтан — атрымала перавагу ў народным галасаваньні, а другі — Дональд Трамп — у складанай працэдуры галасаваньня калегіі электараў, якая, аднак, у ЗША і вызначае прэзыдэнта.

Самае моцнае дапушчэньне — ў існаваньні волі народа як такой. Ёсьць людзі з рознымі меркаваньнямі, ну жывуць у адной дзяржаве, падпарадкоўваюцца адным уладам і законам. Асобны чалавек волю безумоўна мае, але адкуль вынікае, што супольнасьць людзей, якая ня ёсьць чалавекам, таксама мае супольную волю? Ці гэта ня ёсьць спрэчная антрапаморфная мэтафара?

Прычым, гістарычна даволі маладая. Ну, скажам, малады яе ўнівэрсалізм. Так, была дэмакратыя ў старажытнай Грэцыі, але стагодзьдзямі людзі жылі, ні пра якую волю народа, асабліва ў дачыненьні да ўлады, ня думаючы. Меркавалася, што сапраўдная, правільная, легітымная ўлада зыходзіць ад Бога, ад Боскага памазаньня, якім уганараваны манарх. Ён можа як уладар не падабацца многім ці нават усім яго падданым, але гэта проста ня мае ніякага значэньня. Што мы, з нашымі дробнымі думкамі і памкненьнямі, супраць волі Бога?

Другая ўмоўнасьць тэорыі волі народа — ў яе вымярэньні. Хай сабе такая воля сапраўды ёсьць, хай сабе гэтая мэтафара — рэальнасьць. А як яе вымераць, вызначыць? Ну як як? Воля народа — воля большасьці.

Праўда? А чаму? Чаму голас мудраца, акадэміка, сумленьня нацыі роўны ў гэтай суме голасу неадукаванага, ня надта разумнага яго суайчыньніка, які можа з пʼяных вачэй прагаласаваў абы за каго? Чаму ўнёсак абодвух у тую волю народа роўны?

Варта заўважыць, што ў гісторыі дэмакратыі так было не заўсёды. Да канца ХІХ стагодзьдзя, а ў большасьці краінаў сьвету — да ХХ стагодзьдзя, права голасу ня мелі жанчыны. Іх унёсак у волю народа быў проста нулявым. Ці не лічыліся яны людзьмі, часткай народу? Не, лічыліся. Але проста меркавалася, што мужчыны, галасуючы, вызначаюць і іх, жанчын, волю.

Даволі доўга дэмакратыя была цэнзавай — галасавалі толькі тыя, хто меў пэўную маёмасьць, пэўны даход. Напачатку ХІХ стагодзьдзя ва ўзорнай дэмакратыі сьвету — Вялікабрытаніі — права голасу мелі 4% насельніцтва. А астатнія хіба не лічыліся народам? Хіба яны не ваявалі, не плацілі падаткі? Не, і ваявалі, і плацілі. Проста лічылася, што і іх волю адлюстроўваюць гэтыя 4%.

Далей — па працэдуры, як кажуць. Воля народу — воля большасьці? У цяперашніх ЗША людзей, што маюць права голасу, 219 мільёнаў. За Трампа прагаласавала толькі крыху больш за 60 мільёнаў. Гэта значна менш за ўсяго траціну патэнцыйных выбаршчыкаў. Усенародна абраны прэзыдэнт? Так, зыходзячы з дапушчэньня, што волю тых, хто не пайшоў на выбары, прадстаўляюць тыя, хто пайшоў.

Беларускія ўлады на ўсіх выбарах рознымі спосабамі — прымусам, заклікамі, фальсыфікацыямі — спрабуюць падвысіць яўку. Навошта? А таму, што адчуваюць сувязь абстракцыі «волі народа» зь яе канкрэтным вымярэньнем.

Вяртаючыся да амэрыканскіх выбараў. Тамтэйшая сыстэма з калегіяй выбаршчыкаў -яшчэ адзін узровень умоўнасьці. Даў сабе працу падлічыць яе ступень. Чыста тэарэтычна, ва ўмовах штучнага прыкладу, там можа адбыцца так, што кандыдат, які набраў 23% галасоў ад усяго насельніцтва, пераможа ў калегіі выбаршчыкаў і стане прэзыдэнтам іншага кандыдата, які ў народным галасаваньні набярэ 77% галасоў народу. Волю народу могуць вызначыць усяго 23% выбаршчыкаў? Ну так, там, пры тамтэйшай сыстэме могуць.

Ёсьць яшчэ адзін, таксама вырашальна важны ўзровень умоўнасьці, выкладзены ідэолягам тэорыі народнага сувэрэнітэту Жан-Жакам Русо ў яго працы «Грамадзкая дамова». Паводле Русо людзі могуць мець розныя меркаваньні да моманту ісьціны, у які вызначаецца воля народу. Але пасьля таго, як праз пэўную працэдуру гэтая самая воля народу вызначаецца, яна лічыцца воляй і тых, хто супраць. Яны, дурні, кшталту проста не разумелі, што яны насамрэч думалі, чаго хацелі.

Фармальна-лягічна — абсурд. Прыгадваецца тэртуліянаўскае пра хрысьціянскі сымбаль веры — верую, бо абсурдна. Мы проста да гэтага абсурду настолькі прызвычаіліся, што не заўважаем яго абсурднасьць. Але ж і сапраўды абсурд. Вось я, такі разумны, прыгожы, цярпець не магу Трампа (Лукашэнку, нейкага іншага, патрэбнае ўставіць). Ну і што мне з таго, што арытмэтычнай большасьці маіх суайчыньнікаў ён падабаецца? Чаму я павінен падпарадкоўвацца загадам улюбёнца гэтых дурняў? Ці «дурняў»?

Ну, просты адказ — дык «пасодзюць», калі не будзеш падпарадкоўвацца. Але чаму «пасодзюць», чаму мушу падпарадкоўвацца не са страху, а з усьведамленьня, што іх меркаваньне — воля народу і ёсьць? І такім чынам і мая сапраўдная воля таксама?

Ну ў Беларусі можна сказаць, што наконт большасьці ёсьць вялікія пытаньні і што яна не рэальнасьць, а вынік вылічальных здольнасьцяў Лідзіі Ярмошынай. Добра, а калі б была сумленна падлічаная большасьць? А калі ў ЗША ёсьць сумленна падлічаная большасьць чальцоў калегіі выбаршчыкаў — чаму я, такі разумны і прыгожы, мушу падпарадкоўвацца волі гэтых прыдуркаў?

Тут насамрэч без інтэлектуальнага труку Русо не абысьціся. Менавіта ён абгрунтоўвае ляяльнасьць усяго грамадзтва да дэмакратычнага выбару. Так, я разумны і прыгожы, а яны прыдуркі, але іх галасаваньне выяўляе волю народу, якая вышэй за маю ўласную волю. Больш за тое — гэтая воля, выказаная гэтымі прыдуркамі, як высьвятляецца, і мая воля, якую я проста не ўсьведамляў.

Гэтая тлумачальная схема Русо неўзабаве пасьля яе зьяўленьня ў практычным пляне абярнулася якабінскім тэрорам, формулай «вораг народу» і варʼяцтвам гільяціны. Што жахліва, але па-свойму лягічна: калі воля народу вось такая, а гэтыя — арыстакраты і нават «падазроныя па памяркоўнасьці» супраць — то хто яны, як ня ворагі народу? Але на труку Русо будуецца любая дэмакратыя. Тым, хто супраць, неабавязкова рубяць галовы, але лічыцца, што яны ня маюць рацыі.

Дэмакратыя — як грошы: яна і яны маюць каштоўнасьць толькі таму і толькі да таго часу, пакуль людзі вераць у яе і іх каштоўнасьць.

Трук Русо ўвасабляецца і ў глыбакадумных камэнтарах з нагоды амэрыканскіх выбараў, маўляў, народ выказаў недавер карумпаваным сталічным элітам, якія адарваліся ад народа, дыскрэдытавалі сябе, бла-бла-бла. Хвілінку, дык арытмэтычная большасьць прагаласавала за Клінтан. Дык гэта ж падстава для ня менш глыбокіх камэнтароў, што амэрыканскі народ (па змаўчаньні — ўвесь) рашуча адкінуў папулізм, ксэнафобію і танную дэмагогію. А чаму іх няма?

Ну таму, што абстракцыя волі народу атаясамляецца зь яе канкрэтным увасабленьнем, якая ў ЗША прынамсі сёлета нават не супадае з арытмэтычнай большасьцю. Дзеля чаго ўсе гэтыя меркаваньні? Ну можа дзеля канстатацыі, што дэмакратыя сапраўды базаваная на гурбе ўмоўнасьцяў і дзейнічае толькі тады, пакуль людзі ў іх вераць. І хваляваньні ў Портлэндзе, Чыкага і іншых гарадах Амэрыкі сьведчаць пра тое, што і там тыя ўмоўнасьці могуць аказацца пад пытаньнем. Маніфэстанты ў гэтых гарадах паўстаюць супраць схемы Русо, падымаючы лёзунгі, што Трамп — ня іх прэзыдэнт.

Зь іншага боку, Уінстан Чэрчыль меў вялікую рацыю, калі казаў, што дэмакратыя — найгоршы спосаб кіраваньня, але ўсе іншыя — яшчэ горшыя. Ён нездарма фармуляваў гэта ў такой дыялектычнай форме. Што перашкаджала банальна сказаць, што дэмакратыя лепш за ўсе астатнія спосабы кіраваньня? Разуменьне, веда, што хібы дэмакратыі — навідавоку. Хібы аўтарытарызму бачныя з цягам часу.

Народ мае права на памылкі. Добра, калі мае права і выпраўляць іх.

Юры Дракахруст

Юры Дракахруст

У цэлым прысуд блогеру ўпісваецца ў агульную палітычную лінію апошняга году, ва ўмовы нефармальнага джэнтэльмэнскага пагадненьня паміж беларускай ўладай і Эўразьвязам .

28 кастрычніка быў абнародаваны прысуд па справе блогера Эдуарда Пальчыса — год і 9 месяцаў абмежаваньня волі без накіраваньня ў папраўчыя установы. У прастамоўі — «хімія», асуджаны быў вызвалены ў зале суда ў свой дзень нараджэньня.

Самым інтрыгуючым ў справе Пальчыса было адрозьненьне паміж тым, што прасіў пракурор, і прысудам. Раней у Беларусі па справах з палітычнай подбіўкай бывалі прысуды суровыя, бывалі мякчэйшыя, аднак не бывала, каб пракурор прасіў абвінавачанага рэальна пасадзіць, а суд не саджаў.

Прысуд блогеру ўпісваецца ў агульную палітычную лінію апошняга году.

У цэлым прысуд блогеру ўпісваецца ў агульную палітычную лінію апошняга году, ва ўмовы нефармальнага джэнтэльмэнскага пагадненьня паміж беларускай ўладай і Эўразьвязам — палітвязьняў, прынамсі, гучных палітвязняў у Беларусі быць не павінна. Удзельнікаў хоць і не занадта шматлюдных, але даволі частых вулічных палітычных акцыяў за апошні год не саджалі. Штрафавалі, маёмасьць апісвалі, але не саджалі.

Два тыдні таму тэрмін з адтэрміноўкай прысуду (гэта значыць ізноў жа без пазбаўленьня волі) атрымаў фігурант яшчэ адной справы з палітычнай подбіўкай — Дзьмітры Паліенка.

Не павінна быць палітвязьняў — дык не павінна.

Вынесем за дужкі пытаньне аб тым, па які бок мяжы паміж рэзкай палітычнай крытыкай і мовай нянавісьці знаходзіліся тэксты Пальчыса. Беларускія праваабаронцы кваліфікавалі яго падчас папярэдняга сьледзтва і суду як палітвязьня, гэта значыць палічылі, што яго публіцыстыка — гэта ўсё ж вострая крытыка, а не распальваньне варожасьці. Да аргумэнтаў беларускіх праваабаронцаў прыслухаліся і іх калегі з міжнародных праваабарончых арганізацыяў. З гэтага беларускія ўлады пры прыняцьці рашэньня і зыходзілі.

Безумоўна, прымаліся пад увагу і іншыя аспэкты справы. Вастрыня інвэктываў блогера Пальчыса было накіраваная ня на беларускія, а на расейскія ўлады, на расейскую палітыку ў мінулым і сучаснасьці. Аднак расейскія ўлады невыпадкова, арыштаваўшы Пальчыса, перадалі яго Беларусі. Маглі і самі судзіць і асудзіць. Яго справа апынулася своеасаблівым тэстам — наколькі Менск гатовы ўлічваць, адстойваць інтарэсы Расеі, абараняць яе ад крыўдаў.

Ну, як паказаў працэс і прысуд, да пэўнай ступені гатовы — Пальчыса правёў за кратамі агулам 9 месяцаў, што зусім ня мёд, суд прызнаў яго вінаватым. Але менавіта да пэўнай ступені, прынцып — палітвязьняў быць не павінна — спрацаваў і ў гэтым выпадку.

Магчыма, лёс Пальчыса была вырашаны, і, зразумела, не юрыстамі, у апошні момант.

Прычым, у дадзеным выпадку, мяркуючы па ўсім, не без барацьбы. Аб чым сьведчыць патрабаваньне пракурора, агучанае 26 кастрычніка, ўсё ж пасадзіць блогера на рэальны тэрмін. Магчыма, лёс Пальчыса была вырашаны, і, зразумела, не юрыстамі, у апошні момант.

У артыкуле «Гамбіт Эўропы — Беларусь бяз санкцый» у лютым я пісаў: «Санкцыі, па ідэі, павінны былі падахвочваць беларускія ўлады паводзіць сябе больш-менш прыстойна дзеля адмены санкцый ці дзеля іх непашырэньня. Зараз да прыстойнасьці будуць заахвочваць пазытыўныя стаўкі, іншымі словамі, мяркуецца, што ўмоўныя «галубы» у беларускім кіраўніцтве будуць казаць умоўным «каршакам»: «Вы там акуратней, а то ў нас тут крэдыт ЭБРР намячаецца, эўрабонды зьбіраемся разьмясьціць, прэзыдэнт з візытам у Брусэль едзе, а вы сваімі дубінкамі ня толькі па галовах крамольнікаў, але і па гэтых важных дзяржаўных інтарэсах лупіце».

Хто менавіта каму менавіта казаў нешта падобнае ў сувязі з пажаданьнямі пракурора ў справе Пальчыса — ня буду будаваць гіпотэз. Але хутчэй за ўсё дзіўныя рознагалосьсі паміж пракурорам і судом у гэтай справе тлумачацца рознагалосьсямі зусім не паміж імі.

Ці ж гэта такі спэктакль для адчувальнай заходняй публікі: маўляў, бачыце, якія тытанічныя бітвы даводзіцца весьці «галубам» у беларускай улады для выкананьня нашай з вамі зьдзелкі.

Напал гэтай барацьбы — сапраўднай або ўяўнай — выгадна зацяняе то немудрагелістае меркаваньне, што ў дэмакратычных краінах за словы наогул не судзяць. Ну дык тое ў дэмакратычных...

Новыя парадкі — гэта адліга, а не вясна і ня лета, не кардынальныя зьмены, а паслабленьні, дадзеныя вярхоўнай уладай.

Але, як ужо адзначалася многімі, новыя парадкі — гэта адліга, а не вясна і ня лета, не кардынальныя зьмены, а паслабленьні, дадзеныя вярхоўнай уладай. Якія так жа лёгка могуць быць і адабраныя.

Зь якіх прычынаў? Уяўляецца, што, як ні дзіўна, зьнешнія прычыны, якія могуць прывесьці да гэтага, другасныя.

Вядома, беларускай уладзе будзе крыўдна, калі ўзнагароджаньне за яе больш ці менш прыстойныя паводзіны ня будзе мець рэальнага грашовага вымярэньня. Але ліквідацыя ізаляцыі, кантакты, палітычная процівага любімаму саюзьніку — таксама актывы, хай і не вымяральныя наўпрост у грошах. Іншымі словамі, уяўляецца сумнеўным, што беларуская ўлада зладзіць палітычныя замаразкі толькі таму, што Захад акажацца не надта шчодрым.

Гэтак жа малаверагодным уяўляецца, што замаразкаў у Беларусі запатрабуе і даможацца Масква. Яна можа шмат чаго запатрабаваць і таго-сяго з гэтага дамагчыся, але палітычны клімат у саюзьніка яе па вялікім рахунку мала цікавіць. Напэўна, камусьці ў Маскве было б прыемна, калі б такі «прыхільнік» Расеі, як Пальчыс, адправіўся з залі суду не дадому, а на зону. Але не настолькі, каб рабіць дзеля гэтага колькі-небудзь сур’ёзныя намаганьні. Ну а ўжо спосабы, якімі беларуская ўлада разьбіраецца дома зь яе, а не Расеі, нядобразычліўцамі, Расею наогул не займаюць.

Паслабленьні ня выклікалі сур’ёзнага пашырэньня грамадзянскай актыўнасьці.

А вось з ўнутранымі фактарамі справа іншая. У акцыях салідарнасьці каля будынку суду, дзе судзілі Пальчыса, удзельнічалі пару дзесяткаў чалавек. Акцыі пратэсту зьбіраюць некалькі сотняў, але не больш за тое. Іншымі словамі, паслабленьні ня выклікалі сур’ёзнага пашырэньня грамадзянскай актыўнасьці. Што робіць больш верагодным далейшыя паслабленьні.

Яны, дарэчы, не абавязкова саслабляюць сыстэму ў цэлым. Маюць звычай выбухаць катлы з старанна залітаваныя выхадамі. Сыстэма з мэханізмамі страўліваньня пары на самай справе больш устойлівыя.

Як толькі ўладзе здасца, што яна губляе кантроль, менавіта тады можна чакаць згортваньня цяперашняй лібэралізацыі.

Зрэшты, улада, хутчэй за ўсё, апэруе менш філязофскімі меркаваньнямі. Як толькі ёй здасца, што яна губляе кантроль, менавіта тады можна чакаць згортваньня цяперашняй лібэралізацыі. Тады, дарэчы, і ўмоўным «каршакам» у кіраўніцтве будзе што сказаць паважаным апанэнтам: «Ну што — даскакаліся са сваім лібэралізмам, распусьцілі народ, забыліся, як пры Гарбачове было?».

Можа і так быць. Але такі варыянт — не адзіны. Магчыма і праўда паслабленьні прывядуць і да большай свабоды, і да большай устойлівасьці.

Пры гэтым варта нагадаць, што гэтыя варыянты спароджаныя той самай зьдзелкай паміж Менскам і Захадам.

А, дарэчы, калі б не было яе — сядзеў бы яшчэ доўга Эдуард Пальчыс.

Перадрук з парталу TUT.BY

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG