Альгерд Бахарэвіч

З аднаго боку, я ня веру ў добрыя экранізацыі літаратурных твораў. Мне здаецца, пры экранізацыі непазьбежна страчваецца тое, што інакш як з дапамогай літаратурных сродкаў ня выкажаш – на першы плян, як ні круці, выходзіць сюжэт, руйнуецца шматплянавасьць, зьнікае недагаворанасьць, кудысьці дзяецца аб’ёмнасьць, кіно, як правіла, зь цяжкасьцю перадае падтэкст, ігнаруе моўнае чараўніцвта, да таго ж рэжысэр у падборы актораў мае значна менш магчымасьцяў за ўсемагутнага ў гэтым сэнсе пісьменьніка, уладара ўласных пэрсанажаў. Літаратурны твор цікавы як нешта цэласнае – а адна рэжысэрская або акторская памылка (ці, можа, проста неадпаведнасьць задуме аўтара) здольная зрабіць з экранізацыі літаратурнага твора пародыю на яго. Страшна глядзець, напрыклад, на экранізацыі набокаўскай “Ляліты” ці ягонай жа “Абароны Лужына” – ад шэдэўраў літаратуры ў кіно засталося адно ашмецьце, геніяльна распаведзеныя гісторыі былі зьведзеныя да прымітыўных сюжэтаў, атрымаліся амаль мэлядрамы. З другога боку, ёсьць такія творы, якія нібыта наўмысна напісаныя як сцэнары для фільмаў: скажам, я лічу проста бліскучай савецкую экранізацыю “Шэрлака Холмса”. Проста гэта ўжо трошкі іншая літаратура.

Паважаны спадар Алесь! Я маю вялікае падазрэньне, што вы зайшлі на сайт радыё “Свабода”, прачыталі словы “Бахарэвіч: пісьменьнік мусіць пісаць, а не змагацца”, адразу ж абурыліся і кінуліся пісаць свой камэнтар (манера, па якой адразу відаць беларускую творчую інтэлігенцыю). Пра абыякавасьць гаворкі не было, наадварот, было ясна пазначана, што маецца на ўвазе пад змаганьнем: змаганьне беларускіх савецкіх літаратараў за ласку ўлады; змаганьне сучаснай маладой літаратуры за прызнаньне ў Эўропе; змаганьне розных рамесьнікаў за масавага чытача; змаганьне старых аксакалаў за тое, каб на іх не забыліся; змаганьне лукашэнкаўскіх халуёў за прызнаньне іх пісьменьнікамі; змаганьне нацыянальна заклапочаных за іхнюю сьвятую ўтопію – адраджэньне. Калі вы лічыце гэтыя віды змаганьня вартымі таго, каб мастак прамяняў на іх сваю творчасьць, то вам можна толькі паспачуваць. Абыякавасьць я сам лічу вялікім грахом. Не абыякавасьць, а рашучае адмежаваньне ад калялітаратурнай мітусьні на карысьць вольнае творчасьці – вось якім мусіць быць выбар пісьменьніка. Беларуская літаратура, на жаль, занадта моцна занураная ў справы, якія да літаратуры дачыненьня ня маюць. За грамадзкай дзейнасьцю губляецца творчасьць (а ў многіх – барані божа! – яны проста супадаюць). Гэта, уласна, і была мая галоўная думка.

Дзякую за меркаваньне. Вы таксама не крыўдуйце. Пачнем па парадку.

«Пераклад (літаратурны) зараз можа выканаць армія перакладчыкаў».

Хто Вам сказаў такую лухту? Перакладчыкаў зь беларускай мовы можна пералічыць па пальцах. У маім блогу ёсьць пераклад артыкулу Томаса Вайлера пра пераклады беларускай літаратуры ў Нямеччыне. Заходзьце, пачытайце. Перакладчыкаў катастрафічна мала. Іх амаль няма. І гэта – адна з асноўных перашкодаў на шляху беларускай літаратуры ў Зах.Эўропу. Нас ня ведаюць, бо нас ня могуць прачытаць. Больш за тое: трэба прыкласьці неймаверныя намаганьні, каб увогуле знайсьці людзей, якія б ведалі, што існуе такая сабе беларуская мова.

«Выдацца за мяжой лягчэй, чым у Беларусі»

За свае грошы выдавацца лёгка і тут, і там. А вось пісаць так, каб выдаўцы цябе выдавалі за свой кошт ды яшчэ і грошы за гэта плацілі – значна цяжэй. І цікава, на падставе чаго зробленая такая дзіўная выснова: выдавацца за мяжой лягчэй? І дзе тады тысячы беларускіх кніжак, выданых замежнымі выдавецтвамі, дзе пісьменьніцкія чэргі каля амбасадаў (члены СБП праходзяць па-за чаргой пасьля прад'яўленьня членскага білета)? Сьцьвярджаць такое можа толькі чалавек, які не валодае сытуацыяй. Відаць, вы самі не безь літаратурных амбіцыяў. Вас «Мастацкая літаратура» пакрыўдзіла? «ЛіМ»? «Архэ»? Ці ўсё ж «Дзеяслоў»?

«Ці можа сп. Альгерд прывесьці лічбы продажаў яго кніг за мяжой?»

Кнігу за мяжой я маю пакуль толькі адну – выдадзены ў Польшчы зборнік выбраных апавяданьняў. Мне і ў галаву не прыходзіла сачыць за яе продажамі, у мяне, як вы, напэўна, заўважылі, іншыя погляды на сутнасьць пісьменьніцкай працы. У наступным годзе ў Нямеччыне павінна выйсьці «Сарока на шыбеніцы». Магчыма, яе чакае посьпех, магчыма, фіяска, я гэтым моцна не пераймаюся, бо, як вы ўжо чулі, «Пісьменьнік мусіць пісаць, а не змагацца». За мяжой я пакуль што друкуюся ў часопісах і анталёгіях, часам бяру ўдзел у публічных чытаньнях. Толькі летась мы з маім перакладчыкам зрабілі нарэшце ў Нямеччыне нешта, што аддалена нагадвае піяр маёй сьціплай творчасьці, а менавіта – прапанавалі некалькім выдавецтвам рукапіс. І адно адгукнулася.

«Адсутнасьць грамадзкага попыту на інтэлект... таму Альгерд і зьбег з Радзімы»

Вось тут вы, відаць, маеце рацыю. А яшчэ ён свабоды захацеў, сабака.

«У кніжныя крамы людзі ня ходзяць!»

Як жа надакучыла гэтае скавытаньне. Калі вы ня ходзіце ў кніжныя крамы, то гэта вашая праблема. Можа, я ня тыя кнігарні наведваю, але попыт на сучасную бел. літаратуру з кожным годам расьце, адчуваю гэта як чалавек, трошкі зьвязаны зь літаратурай. Бачыў я ў Менску, калі яшчэ жыў там, бачу і цяпер, як ня ходзяць людзі ў кнігарні. Калі іх зацікавіць, то ў кнігарнях месца вольнага няма. А на імпрэзах літаратурных у Менску вы бывалі калі-небудзь? Што, і там пуста?

«Незапатрабаванасьць духоўнасьці»

Пасьля такіх словаў хочацца легчы, захінуць твар кніжкай Я. Маўра і застраліцца.

«Любы нацыянальны пісьменьнік, як правіла, выдаецца перш за ўсё ў сваёй краіне»

Я так і раблю, калі Вы ня ведаеце.

«Хай Альгерд даруе, але яму ніколі не напісаць бэстсэлер»

Ня стаўлю перад сабой такой мэты, бо займаюся літаратурай, а не пагоняй за рэйтынгамі. Літаратура, на шчасьце, вымяраецца не бэстсэлерамі.

«Ты будзеш прызнаны, калі цябе прызнае чытач»

З 2005 года паўтараю ва ўсіх інтэрвію, што за колькасьцю чытачоў не ганюся, што для мяне важней мець дзесяць сваіх, чым дзесяць тысяч выпадковых. Такі я вычварэнец, выхаваны трохі інакш, чым большасьць маіх сучасьнікаў. На іншай літаратуры і на іншых каштоўнасьцях. Чалавецтва звар'яцела на ідэі кнігі як прадукту, сказаў аднойчы Бродзкі. Гэта праўда. Вось і вы, пішучы мне нібыта пра літаратуру, пішаце насамрэч пра прадукты.

Наогул, што да чытача, то, шаноўны Тузіну, паверце: дзе-дзе, а ў родным Менску я не адчуваю недахопу ні ў чытачах, ні ва ўвазе, ні ў славе, ні ў прызнаньні. А за мяжой беларускі «прарыў» яшчэ толькі пачынаецца.

Дзякуй. Ведаеце, я ўжо даўно не чытаю нічога, каб расслабіцца. І ўсё, што я чытаю, у той ці іншай ступені закранае такі далікатны орган, як душа. Я чытаю ўначы і раніцай, за абедам і перад сном, бо чытаньне для мяне зь дзяцінства ператварылася ў надзённую патрэбу, у пэўную залежнасьць. Звычайна я чытаю адначасова некалькі кніг, на дадзены момант гэта зборнік эсэ ўкраінца Міколы Рабчука “Сад Мэтэрніха”(па-украінску), “Сьмерць у Брэслаў” Марэка Краеўскага (па-нямецку), біяграфію Шэрлака Холмса аўтарства Ніка Рэнісана (па-нямецку), этымалягічны слоўнік нямецкае мовы, раман “Чэфуры раўс!” Горана Войнавіча (па-славенску) і, зноў жа па-украінску, “Музэй нявіннасьці” Архана Памука. Апошняй кнігай, якую я прачытаў па-беларуску, быў “Хрыстос прызямліўся ў Гародні” Караткевіча – перачытваў яе месяц таму. З апошняй паездкі ў Менск прывёз “Дзікае паляваньне караля Стаха” – перачытаю яго, вазьмуся за кніжку сучаснага беларускага пісьменьніка Сяргея Календы “Помнік атручаным людзям”.

Пра 50 тамоў ня думаў. Буду пісаць, пакуль пішацца. Калі пісацца перастане, прысьвячу сябе перакладу. Зараз пляную напісаць некалькі эсэ, адначасова абдумваю новую кнігу. Пра героя нічога не скажу, магу хіба што паабяцаць, што Супэрмэнам ён ня будзе.

Перакладам я займаюся зь вялікай прыемнасьцю, гэты занятак ня менш цікавы за ўласна пісьмо. Якія матывы кіруюць перакладчыкам і што зь ім адбываецца – пра гэта лепш за мяне распавядзе мая (а хутчэй, нашая зь Вільгельмам Гаўфам) новая кніжка. Што яшчэ карціць перакласьці? Сур’ёзна думаю пра казкі братоў Грым.

А, дык гэта Вы разьмяркоўваеце для пісьменьнікаў эпохі ў нац.літаратуры? Для сябе не прашу; вы дайце адну, калі ласка, майму калегу Міхасю Южыку, яму вельмі трэба.

А наогул, я мяркую, наш народны вырак такім, як гэты Бахарэвіч, мусіць гучаць адназначна: “Расстраляць!”

Для мяне бліжэй творчасьць. А яна неспалучальная ні з тым, ні з другім. Прагматызм мне чужы сваім халодным разьлікам і рацыянальнасьцю, патрыятызм – сваёй калектывісцкай сутнасьцю.

Як я ўжо калісьці пісаў, у ва мне змагаюцца анархіст-індывідуаліст, лібэрал-заходнік і беларускі нацыяналіст. Дзіўная, небясьпечная сумесь.

За пажаданьне росту дзякуй. А на сваёй мове – трохі чытаюць, не хвалюйцеся.

Дзякуй, спадар Мазынскі. Я згодны (у тым ліку з тым, што «нашае змаганьне – напісанае») і з радасьцю нікуды б не вылазіў. Часам я, страшна падумаць, нават адмаўляюся ад інтэрвію. Але журналісты настойлівыя. У іх свой хлеб.

Пра кнігу Паўла Севярынца я выказаўся найперш як чытач (рубрыка «Бліц-крыт» у «Дзеяслове» для такіх водгукаў і існуе) . Хіба я ня маю гэтага права? На маю чытацкую думку, спадару Севярынцу лепш трымацца падалей ад літаратуры, у якой ён нічога не разумее і падыход да якой у яго цалкам утылітарны. Ягоныя кнігі выглядаюць проста сьмешна. Палітычная праграма спадара Севярынца таксама выклікае ў мяне сумненьні – ня ўпэўнены, што, прыйдзі раптам Севярынец да ўлады, Беларусь стане дэмакратычнай краінай – хутчэй, такім сабе Джонстаўнам, што для мяне, эўрапейца і чалавека, ня схільнага да фанатычнай рэлігійнасьці, непрымальна. Хрысьціянскі фундамэнталізм мне не да спадобы. Калі ж казаць пра перасьлед гэтага палітыка беларускімі ўладамі і пра ягонае змаганьне, то тут я, безумоўна, салідарны са спадаром Севярынцам і зычу яму здароўя. Я супраць любога палітычнага перасьледу.

Дзякуй вам. Маю нямецкую цяжка назваць ідэальнай, дый нават калі б я дасканала ёй валодаў – я ўсё адно ня змог бы пісаць на ёй тыя кнігі, якія хачу. Магчыма, розную бледную публіцыстыку, але не сапраўдныя літаратурныя творы. Пісьменьнік адрозьніваецца ад графамана наяўнасьцю ўласнага голасу, а ўласны голас не бывае набытым і ідэальна чыстым, ён складаецца з хрыпаў, толькі пэўнаму чалавеку ўласьцівых мадуляцыяў, магчыма, картавасьці, магчыма, шапялявасьці, трохі сталі, надтрэснутасьці, пісклявасьці, сьліны ў куточках вуснаў... Падрабіць гэта немагчыма. Страта беларускай мовы азначала б для мяне страту індывідуальнасьці.

Пішацца лепш на чужыне. Тут ёсьць магчымасьць абстрагавацца, тут ёсьць цудоўныя ўмовы для працы, тут ёсьць магчымасьць падарожнічаць, адсюль радзіму відаць лепш, чым калі б я знаходзіўся да яе ўшчыльную, бо адсюль яе можна параўноўваць з суседзямі. Тым ня менш, Беларусь я наведваю досыць часта.

Драматургія, на жаль, найменш цікавы і найменш вядомы мне жанр. Але хто ведае, некалі ўсё можа зьмяніцца.

Вельмі чакаю гэтай падзеі, са страхам (раптам расчаруе – упершыню?), з гордасьцю, з удзячнасьцю Набокаву за працяг інтрыгі і, вядома ж, з абурэньнем – бо сам Уладзімір Уладзіміравіч, як-ніяк, запавёў рукапіс зьнішчыць.

Перакласьці, вядома, хацеў бы, вось толькі ангельская – не мая мова. Спадзяюся, гэта зробіць нехта з нашых знаных праскіх перакладчыкаў.

У тое, што цяперашнія беларускія ўлады наогул здольныя на нейкія дзеяньні, якія б абаранялі беларускія інтарэсы, я ня веру і ніколі ня верыў. Бо дзяржава, якую маюць беларусы, ня ёсьць на самой справе беларускай. Я не эканаміст і ня вельмі ўважліва сачу за тым, што там робяць улады, але тое, што я бачу, лепш за ўсё назваць словам «крывадушнае, злачыннае замоўчваньне».

Шчыра кажучы, інтуіцыя Вас не падводзіць, зьбіраюся. Хаця неблагая кніга пра Менск у Беларусі нядаўна выходзіла – я маю на ўвазе раман Артура Клінава. Ды і ў маіх папярэдніх кніжках, кажуць, Менск даволі лёгка пазнаецца – насуперак жаданьню аўтара. Але родны горад, безумоўна, заслугоўвае большага.

Я люблю Менск палкай любоўю чалавека, які нарадзіўся ў ім і пражыў большую частку жыцьця – калі я прыяжджаю ў Менск, я адчуваю сябе ўзьнёсла, бо шмат тутэйшых вуліц, безьліч дамоў, лавачак і пад'ездаў – гэта главы ў гісторыі майго жыцьця; Менск – гэта горад з абсалютна ўнікальнай эстэтыкай; і адначасова я ненавіджу Менск за ягоную безнадзейнасьць, за ягоную нечалавечую архітэктуру, за ягоную падатлівасьць чужынцам. Менск для мяне адзін, і ён ніколі ня будзе чыста беларускім – але й расейскім таксама ня будзе.

Добры дзень, дзякуй за добрыя словы.

Прабачце, але вашае пытаньне тычыцца сфэры ірацыянальнага. Я на самой справе не магу ўцямна патлумачыць, дзе крыніцы творчасьці. Гэта вялікая таямніца, і, разгадаўшы яе, пісьменьнік, напэўна, павінен перастаць пісаць. Мяне асабіста прымушаюць ствараць тэксты мае ўласныя літаратурныя дэманы, якімі я апанаваны і якія не адпускаюць мяне ні на хвіліну. Толькі ў іхным палоне я пачуваюся вольным, пачуваюся асобай.

Калі казаць пра тэхніку, то ўсё выглядае так: я ведаю, пра што прыкладна будзе кніга. Я ствараю яе шкілет: у выніку гэта некалькі папяровых старонак, так густа і шчыльна запоўненых фразамі, схемамі, імёнамі, закрэсьленьнямі, пытальнікамі, сымбалямі і яшчэ немаведама чым, што расшыфраваць гэта магу толькі я. Я пачынаю пісаць, прыкладна ведаючы, пра што, але ня ведаючы, як – для “як” патрэбна натхненьне. Пісьмо – найбольш балючы і найбольш прыемны для мяне працэс.

Пасьля заканчэньня працы ўсё выглядае зусім ня так, як плянавалася спачатку. Гэта і ёсьць гатовая кніга, якая зьдзіўляе аўтара ня менш, чым чытача.

Прыгожая прымаўка.

Пра спадара Севярынца я тут ужо выказваўся. Трэба вучыцца адрозьніваць літаратуру і грамадзка-палітычную дзейнасьць. А тады й пра талент можна паразмаўляць.

Не, ні ў якім разе. На маю думку, беларускі пісьменьнік, які піша па-расейску – гэта ў лепшым выпадку варты жалю правінцыял, нікому не патрэбны ні ў Беларусі, ні ў Расеі. Нашто нам чужая мова, калі маем пад рукой сваю, на якой напісана яшчэ так мала, на якую яшчэ так мала перакладзена? Беларуская мова яшчэ даволі слаба асвоеная літаратурай, багата якія тэмы проста не падымаліся, шмат што па-беларуску яшчэ не апісвалася. За мяжой мы павінны таксама быць цікавыя менавіта як беларускамоўныя, якіх Захад захоча адкрыць для сябе; беларуская літаратура па-расейску заўжды будзе нічым іншым, як расейскай літаратурай другога гатунку – ганебны статус.

На мой погляд, расейскамоўнай беларускай літаратуры наогул не існуе. Ёсьць, напэўна, некалькі больш-менш цікавых аўтараў, але зьявы яны не ўтвараюць.

Беларуская мова нічым не абдзеленая, яна нічым не слабейшая за расейскую. Мне ў ёй нічога не бракуе, мне маю беларускую мову трэба толькі вывучаць і ўдасканальваць – напрыклад, як чалавек наскрозь гарадзкі, я даволі кепска ведаю сельскагаспадарчую беларускую лексыку, не магу адэкватна пісаць пра прыроду, не абазнаны ў беларускіх дыялектах. Забыцца на расейскую, жыць зь беларускай – вось мой выбар. Уся мая сям’я – беларускамоўная, дачка расейскай проста ня ведае, сам я з 17 год гавару толькі па-беларуску. Якая тут можа быць расейская мова?

Украінская літаратура мае цэлую плеяду выдатных аўтараў: Юры Андруховіч, Сяргей Жадан, Остап Слывінській, Богдана Маціяш, Таня Малярчук, Наталка Сняданко, Аляксандр Ірванец, Юрко Іздрык, Тарас Прохасько, Назар Гончар (сьветлая яму памяць)... І яшчэ процьма іншых. Я вельмі люблю сучасную ўкраінскую літаратуру.

Што да расейцаў, то тут я арыгінальны ня буду. Мяне за апошнія гады найбольш уразіла Вольга Слаўнікава. Яшчэ даўней – Людміла Уліцкая, Тацяна Талстая... Расейская літаратура застаецца моцнай, але ў апошнія гады перажывае, здаецца, пэўны заняпад.

Польскіх аўтараў я ведаю ня так добра. Чытаю вось знакамітага аўтара рэтра-дэтэктываў Марэка Краеўскага і разумею, што чакаў большага. Некалькі год таму з задавальненьнем прачытаў раман Ежы Сасноўскага “Апокрыф Аглаі”. Ня ведаю, ці можна назваць сучасьнікам вялікага Капусьцінскага. Мусіць, не.

Балты... На жаль, кепска арыентуюся ў іхнай літаратуры. Памятаю, пазнаёміўся некалі з Дайвай Чэпаўскайтэ зь Літвы, цікавая паэзія. І яшчэ напрыканцы дзевяностых у Менск прыяжджала цэлая дэлегацыя латыскіх паэтаў: Ё, Мартс Пуятс, Пэтэрс Драгунс... Вельмі таленавітыя людзі.

Я не спэцыяліст, але, мяркую, уплываюць і моўныя, і палітычныя, і іншыя фактары.

У савецкі час, наколькі я ведаю, кнігі выдаваліся без уліку рэальнага попыту на іх. Наклад мог быць высокім, але ці была такой жа колькасьць беларускамоўных чытачоў? Аднак у цэлым людзі чыталі больш, чым цяпер, гэта праўда. У пачатку апошняга Адраджэньня беларуская мова была пэўны час адзінай дзяржаўнай, і таму выдаўцы, бачачы, што дзяржаўная палітыка спрыяе (прынамсі, на словах) разьвіцьцю беларускай мовы, маглі дазволіць сабе такія наклады. У той залаты час (я яго добра памятаю) многім з нас здавалася, што з мовай усё будзе лепш і лепш, што нарэшце мы дачакаліся і г.д. Адзін пажылы чыноўнік распавядаў мне неяк, што тады многія зь іх пачалі хоцькі-няхоцькі вучыць беларускую, бо беларуская мела добрую кан’юнктуру. Бацькі аддавалі дзяцей у белмоўныя школы, у такія ж садкі... Але потым адбылося самі ведаеце што – беларуская мова дзякуючы цынізму ўласнае дзяржавы страціла рэшткі свайго прэстыжу, народ, бачачы, што для дзяржавы беларуская мова як бяльмо ў воку, таксама канчаткова адвярнуўся ад мовы. Беларускай дзяржаве здавалася, што вось, нарэшце, яшчэ трохі – і мове канец. Гэта было мараю кіраўніцтва РБ. Мову выратавала моладзь. Такой колькасьці беларускамоўных, якую маем цяпер, не было ніколі ў найноўшай гісторыі Беларусі. Моладзь цяпер – галоўны спажывец беларускіх кніг. А што да беларускай дзяржавы – то, як я ўжо шмат разоў казаў, яна ня ёсьць нашай дзяржавай, бо інакш яна старалася б павысіць прэстыж мовы тытульнай нацыі.

500 асобнікаў – гэта на жаль, рэальнае адлюстраваньне попыту на беларускую літаратуру. Аднак у апошні час гэтыя 500 усё часьцей пераходзяць праз год-два ў тысячу, то бок, перапрашаю за дурныя тэрміны, станоўчая дынаміка ёсьць. А супаставіўшы колькасьць беларускамоўных у краіне і колькасьць прадаваных беларускамоўных кніг, атрымаем, як ні дзіўна, прыкладна сярэднеэўрапейскую прапорцыю.

У Нямеччыне шалёная канкурэнцыя сярод аўтараў і выдавецтваў. У гэтым пераконваюць, напрыклад, мае наведваньні Ляйпцыгскага кніжнага кірмашу (езьдзіў туды тры гады запар: як аўтар, як перакладчык, як наведнік), Франкфурцкага. Кнігу накладам менш за 3000 асобнікаў проста ніхто ня стане выдаваць. Затое тут вельмі шмат незапатрабаванай літаратуры, якая прадаецца па 50 цэнтаў кніжка – бо ніхто іх не купляе.

На нямецкіх кнігах наклад ня ставіцца... Па маіх зьвестках, сярэдні наклад пяць-дзесяць тысяч – таксама невялікая лічба. Але такая агульнасусьветная тэндэнцыя: цікавасьць да кнігі падае. Агромністымі накладамі друкуюцца толькі зоркі літаратуры і рамесьнікі, аўтары трылераў і жаночых раманаў. Беларусь тут цалкам упісваецца ў агульную карціну, проста ў нас значна меншыя маштабы.

У апошнія гады мне лепш пішацца ў Нямеччыне. Тут я маю выдатныя ўмовы для працы. Тут мне вальней дыхаецца, тут ёсьць файны тытунь для люлек (якога няма ў Беларусі), сюды не даносіцца пах лукашызму. За некалькі гадоў у Нямеччыне я напісаў дзьве кнігі, тузін апавяданьняў, паўдзясятка вершаў і пару-тройку эсэ, пераклаў зь дзясятак казак. Часам цягне дамоў, але адна справа: прыяжджаць туды на прзэнтацыі і выступы, і іншая – жыць там і быць штодзённа прыніжаным.

Пра Беларусь я ніколі не забываю. Як напісаў нядаўна адзін крытык, усё, што я ні напішу – пра Беларусь атрымліваецца. Кнігі, якія я напісаў калісьці ў Менску, адрозьніваюцца ад маіх «нямецкіх» твораў перадусім адсутнасьцю ў іх той блаславёнай «адслоненасьці», якая неабходная кожнаму пісьменьніку. У «Сароцы на шыбеніцы» і «Пасьлямове перакладчыка» я знайшоў нарэшце інтанацыю, якую марна шукаў у Менску. Мае раньнія, «менскія» кнігі – эмацыйны сумбур.

Гэта праўда. Я і мой колішні гурт “Правакацыя” (між іншым, першы беларускамоўны панк-гурт) былі запрошаныя на адну мастацкую вечарыну ў Дом літаратара. Памятаю, там выступалі з пэрфомансамі і тэкстамі многія знаныя асобы: Алесь Пушкін, мае сябры па “Бум-Бам-Ліце”... Апаратуру для музычнага выступу так і не прывезьлі, давялося мне проста выйсьці на сцэну ў расшпіленых зорна-паласатых майтках і прасьпяваць нешта з нашага рэпэртуару. Як сапраўдны панк-рокер, сьпяваў я вельмі кепска. Да таго ж у мяне сьпераду не хапала аднаго зуба. Празь нейкі час я пабачыў сябе на тэлеэкране – у ролі прадстаўніка “апазыцыйнай” культуры, і амаль імгненна мяне выклікалі да дэкана. З вучобы мяне тады ўсё ж ня выгналі, пашкадавалі.