Абаронцы роднай мовы

Яне, дзякуй, будзем чакаць сайту. Чытала са сьлязьмі на вачах. А аўдыё на сайце будзе? можна на сайце і аўдыё даць -- хаця б аўдыё, -- як гучыць хатняя -- родная -- мова?

''пры паляках наўмысна выкрываць чыюсці беларускасць'' - дык якраз для гэтага выпадку існуе выдатная расейская прыказка: ''насільно міл не будеш'', і шляхам псыхалагічнага гвалту ў тым ліку, тым больш што ад такога гвалту і ўціску можна лёгка схавацца пад расейскім ці польскім(а часам і ўкраінскім) парасонам. І шмат якія беларусы гэта рабілі, робяць і будуць рабіць, хаваючыся ад такіх вось нацыянальна-заклапочаных суайчыннікаў.

Так, аўдыё ёсьць і будзе. Спачатку песьні па-падляску, потым падумаем пра нейкі „фанэтычны даведнік” — як вымаўляць асобныя гукі і словы падляскай мовы.

А что нам рабiць у Мiнску, гдзе усе гавораць по расiйску?

2 алесь: Ня ведаю. Біць тых, хто гаворыць па-расейску, наўрад ці што ў Мінску дапаможа. Але паддавацца нельга. Яны нас яшчэ не дасталі. І хутка не дастануць.

на пачатку. 90-х, па ініцыятыве аегнта КГБ, на Палессе
пачалася прапаганда "палескай мовы". Былі нават фестывалі палешуцкай песьні...Спроба газеты....
Але няма палешуцкай мовы .як і беластоцкай (падлескай) мовы...
Ці не робіце Вы, спадар Максімюк, памылкі ?

2 Vitavt: Ja ne znaju, čy poliêśka mova začałasie od „agenta KGB”. Vam, musit, vidniêj. Ono što choču vam skazati, što sprava poliêśkoji movy začałasie ne na počatku 1990-tych, a v połovini 1980-tych, koli zjavilisie peršy teksty na jôj. Słabiêj čy mucniêj, losom poliêśkoji movy cikavilisie lude, kotory diś je znakovymi figurami biłoruśkoji kultury. Koli chočete, mohu vam ode napisati jich prôzvišča.
Rêč u tym, što na počatku poliêśka mova -- to była čysto BIŁORUŚKA ideja. Ale na počatku 1990-tych idejeju začali manipulovati polityki, kob zotknuti łobami biłorusuv-licvinôv i biłorusuv-polišukôv. I siête, nažal, udałosie tym manipulatoram. Ja osobisto škoduju, što diś nema poliêśkoji movy na Biłorusi. Bo my teper byli b namnôho mucniêjšymi i namnôho mucniej mohli b protistajati rusyfikaciji
A čy je pudlaśka mova? Ot že, ja pišu na jôj. Dla mene vona je. I vona je čysto BIŁORUŚKOJU movoju dla 75 procentuv biłorusuv Biłostoččyny, ono što nazyvajetsie pudlaśkoju. Bo tak povinna nazyvatisie
Pomyłkoju je ne toje, što ja roblu dla pudlaśkoji movy na Biłostôččyni, a toje, što majže nichto inšy ničoho dla jijiê ne robit.

я сам родам зь Камянеччыны,а адтуль да Падлясься,як кажуць"рукою падацi".Ёсьць у мяне там сваякi(у Чаромхе,Кляшчэлях ды Гайнауцы)дык яны амаль не размауляюць на гэтай мове,акрамя пажылых.Я дагэтуль уцямiць немагу,чаму на Беларускай зямлi зьневажаюць сваю мову.На расеi акаюць ды окаюць i хоць бы што.

Сам я з Пружанойэ, гучыўса ў Москвіэ, зарэ роб'ю ў Мінску.Варнуўся з Москвы пэрш дохаты, у сэло, але нэ ў Ляхі, хоч і такое сэльцэ под Пружаною йэ. Сосіэд роспытваецца, шчо там і як у біэлым сьвіэці робіцца, говорыт по-руску, культурно: "цебэ, мэне, у настояшчэйэ ўрэм'йэ"), бо гэто хвайно і культурно. Я зь йім по-нашому, по-сіэльску. Вуон потом мойой матэры кажэ: "І чому гэто ты, Ганно, свого хлопца руок у руок п'яць ліэт гучыла? Воно ж у тэбе навэць говорыці по-людзку нэ наўчылосо". Во гэтак. Псіхологія ў нашого мужыка, шчо і ў вашого. Куолькі ж бо часу ўбівалі ў головы, шчо нашым культура эно ў Росіі, а вашым -- у Пуольшчы. А чоловіэк жэ цягнэцца до культуры.

"для свае хатняе — роднае — мовы"

Вы блытаеце гаворку (ці дыялект) з мовай. Можна канечне і пісаць на вашай гаворцы, але гаворцы гэта не дапаможа. І беларускай мове таксама.

Шкада, што "аналітык радыё" і філёлаг, не валодае семантыкай. Палешуцкай "мовай" гаварылі маі дзяды і бацька, таму "пачалася" яна ад мапы Карскага.
Але паказваць гэтую з'яву , як нешта асобнае пачалі яшчэ у час СССР, пасля 1988г. Як філолаг, вы маеце права займацца дыялетам, але ў палітычным і сацыяльным сэнсе - няма перспектывы. У Беларусі мовай міліцыянтаў ёсьць "русскій мат". Таксама "мова" !!! Ёсьць нават слоўнік русского мата.
Ёсьць "мова зэкаў" і г.д.
Без разуменьня карысьці мець нацыянальную "матчыную" свядомасьць, аніякія заляцаньня да дыялектаў не дапамогуць.
Паляшук

Магчыма, што блытаю. Толькі, чым ёсьць дыялект (гаворка), а чым мова? Паводле габрэйскага лінгвіста Макса Вайнрайха, мова — гэта дыялект, які падтрымоўваецца арміяй і флётам. У гэтым сэнсе, падляская мова — гэта ўсяго толькі дыялект, бо ня мае за сабою ні арміі, ні флёту. Але дасьціпная дэфініцыя Вайнрайха зьвяртае ўвагу на яшчэ адзін капітальны факт: асобная мова — гэта вынік хутчэй палітычна-сацыяльнага кансэнсусу носьбітаў, а не ласка, якую раздаюць лінгвісты. Няма аб’ектыўнай мяжы, за якой мова лічыцца асобнай ад іншых, а перад якой — толькі дыялектным варыянтам нейкай іншай.
Пры любым наборы параўнальных фанэтычна-марфалягічных парамэтраў тое, што я называю падляскай мовай, акажацца не бліжэй да ўкраінскай (ня кажучы пра беларускую), чым славацкая да чэскай. Яшчэ ў 19 стагодзьдзі ніхто зь лінгвістаў не лічыў славацкую асобнай мовай ад чэскай (як, дарэчы, беларускую асобнай ад расейскай). Але нешта зьмянілася з таго часу. Ці то зьявіліся патрэбныя арміі і флёты, ці то выпрацаваліся новыя палітычна-грамадзкія кансэнсусы. А зноў жа дыялекты з поўначы Кітаю розьняцца ад тых з поўдня як беларуская ад нямецкай, але ж яны лічацца дыялектамі адной мовы. Што я хачу сказаць? А менавіта гэта — ці падляская мова стане асобнай мовай, ці не, залежыць у першую чаргу ад беластоцкіх беларусаў. Высновы лінгвістаў зь Менску ці Кіеву тут абсалютна ні пры чым.
Тое, ці будзе жыць падляская мова, ці не — ніякім чынам не паўплывае на лёс беларускай літаратурнай мовы. А вось на лёс падляскіх беларусаў — яшчэ як. Калі памрэ гэтая мова, пра ніякіх беларусаў у Польшчы нікому не давядзецца гаварыць.
Калі вы кажаце, што пісьмовасьць не дапамагае здароўю мовы, дык я ня ведаю, што на такое сказаць, і ці ўвогуле варта нешта казаць...

"А менавіта гэта — ці падляская мова стане асобнай мовай, ці не, залежыць у першую чаргу ад беластоцкіх беларусаў."

Можна прыдумаць шмат слоў (бо літ.мова патрабуе розную тэрміналогію), напісаць шмат слоўнікаў і літаратурных тэкстаў. Але ці будзе гэтая новаствораная мова сваёй для жыхароў Падляшша? Мне здаецца, што будзе яшчэ больш чужой, чым літаратурная беларуская, не кажучы ўжо пра польскую.
На тое, каб дыялект стаў мовай, патрэбна нац.падтрымка. Падляшша сабралася стаць асобнай краінай ці на Еўрасаюз надзея?

Я думаю, гэткая танная іронія у сур’ёзнай дыскусіі недарэчы. Падляшша, вядома ж, не зьбіраецца стаць незалежным, дый нават новай нацыянальнай ідэнтычнасьці не зьбіраецца выпрацоўваць, а застаецца пры старой беларускай (некаторыя, праўда, пры крыху навейшай -- украінскай).
Але дзеля разьвіцьця асобнай мовы ў сапраўднасьці свае арміі непатрэбныя. Ня мае свае арміі кантон Graubünden у Швайцарыі, дзе 60 000 людзей захоўвае і разьвівае сваю мову -- рэтараманскую. Швайцарыя нават не ў Эўрасаюзе... Ня маюць свае арміі і Фарэрскія астравы (прыналежаць да Даніі), дзе 40 000 людзей захоўвае сваю фарэрскую мову. Увогуле, 98 працэнтаў вядомых лінгвістам моваў на зямлі -- гэта мікрамовы, лік носьбітаў у якіх ня большы, чым лік маіх падляшоў. Вядома ж, у цалкам недалёкай будучыні шмат з гэтых моваў зьнікне, але ў першую чаргу таму, што яны -- непісьмовыя. Я зрабіў першы крок, каб мая мова пазьбегла гэткага лёсу ў недалёкай будучыні. Прыдумаў, як мне здаецца, пасьлядоўны і празрысты падляскі правапіс. І паказаў, што на маей мове можна пісаць ня толькі пра „сена на афальце”. На наступным тыдні я хачу паказаць падляшам і ўсім зацікаўленым некаторыя з гэтых тэкстаў.

A kali chto-niebudź napiša pra biełaruski flot???

Прыклад з рэтрараманскай у Швейцарыі няўдалы, бо гэта дзяржаўная мова і дзржава падтрымлівае гэту мову. Фарэрскія астравы ізаляваныя, а вось Падляшша?
Ды і няма ніякай адзінай падляшскай мовы, бо ад дзекаючай і цекаючай Саколкі гаворкі ў накірунку на поўдзень набываюць усё больш украінскіх рысаў.
Я скептычна стаўлюся да гэтых спроб выдумаць чарговую мову, ды і акрамя шкоды для беларускай гэта ні да чаго станоўчага не прывядзе. Была ўжо спроба з яцвягамі.

Згадваючы рэтараманскую і фарэрскую мовы, я меў на ўвазе не „пабытовую” ці „геаграфічную” аналёгію з падляскай, а падтрымку тэзісу, што магчыма ўтрымаць пры нармальным жыцьці мікрамовы, якія маюць ня болей за 50 000 носьбітаў. Якраз гэтыя дзьве мовы — найбольш яркае пацьверджаньне тэзісу. Падляская — гэта endangered language (мова пад пагрозай зьнікненьня). Такіх моваў у Эўропе процьма. Вось толькі жменка прыкладаў: арумынская (aromanian), брэтонская, фруліянская, фрызыйская, істрыйская, кашубская, ладзінская (ladin), лецэбурская (letzebuergesch), ніжне- і верхнелужыцкая, правансальская, русінская, саамскія мовы, валійская. Але людзі ўсё-ткі нешта робяць, каб іх захаваць.
Наконт таго, ці ёсьць падляская мова, ці не, стрывайце да наступнага тыдна, каб паглядзець матэрыялы на падляскім сайце. Я маю ўражаньне, што мы гаворым не пра адно і тое Падляшша (ёсьць, так бы мовіць, Падляшша, дзе я нарадзіўся і выхаваўся; і ёсьць яшчэ нейкае вашае Падляшша, „зь дзекаючай і цекаючай Саколкай” — на маім Падляшшы ў Саколцы і вакол яе ужо ад 50 гадоў выключна „пшэкаюць”, калі не лічыць Сакрата Яновіча :-)).
Я і ня думаю разьвейваць ваш скептыцызм. Мне не да таго. Адно што хачу сказаць: моваў не выдумваюць (за выняткам такіх як esperanto i volapük). Мовы паходзяць ад Бога (іншы варыянт: ад таты з мамай). Мове можна прыдумаць альфабэт і правапіс (нармалізаваць яе) — гэта заданьне, якое я паставіў сабе. І можна гэты альфабэт і правапіс кадыфікаваць — гэта заданьне не для аднаго чалавека, а для шматлікіх, якія ў грамадскасьці носьбітаў мовы надзеленыя нейкім аўтарытэтам.
Наконт таго, якія шкоды спроба нармалізаваць пісьмовы варыянт палескай мовы прынесла беларускай мове, я быў бы рады пачуць падрабязнасьці. Я ўжо гадоў 20 спрабую нешта на гэтую тэму выведаць, і ніхто ня ў змозе сказаць мне нічога канкрэтнага. Вы мяне не прасьветліце?

Васпан (не дваццацігадовы хлопчык), увабраў у галаву пэўную ідэю, выпялегаваў яе, нямала зрабіў для яе рэалізацыі – у такой сітуацыі я, як і іншыя вашы суразмоўцы не маю ніякіх шанцаў пераканаць вас у нейкіх рэчах больш-менш істотных. Папраўдзе, калі надта захочуць носьбіты падляскай мовы-дыялекту сцвердзіцца як носьбіты асобнай пісьмовай мовы, гэта можа адбыцца незалежна ад нежадання менскіх, варшаўскіх ці кіеўскіх лінгвістаў. У гэтым абмене думкамі (не спрэчцы!) магу адстойваць толькі дзве пазіцыі, асабліва важныя для мяне.
1. “агульнабеларускую”, якая мае на ўвазе, што любыя (за)вельмі выразна артыкуляваныя дадатковыя новыя падзелы (моўныя, рэгіянальныя, канфесійныя і г.д.) у рамках беларускай грамады шкодзяць яе сіле
2. навуковую, якая можа прагназаваць сітуацыю зыходзячы з ведаў пра падобныя сітуацыі ў іншых краінах і іншых месцах
Тут не месца гаварыць пра любую з гэтых пазіцый падрабязна. Скажу толькі пра тое, што колішні палескі рух, які адразу ж набраў палітычнага вымярэння (можаце быць пэўнымі, падляскі рух, гэта асаблівасць таксама не абміне), дэзарыентаваў прынамсі некаторых людзей у пытанні, да якой ідэнтычнасці прыбіцца: беларускай ці палескай. На хвалі нацыянальнага ўздыму канца 80-х – пачатку 90-х яны нібыта гатовы былі стаць “новымі” беларусамі, а тут завагаліся: ці не трэба стаць “новымі” палешукамі? Падобныя ваганні (яны адбываліся не толькі сярод неафітаў, але і ўнутры беларускай інтэлігенцыі палескага паходжання) былі на шкоду беларускаму руху. Наколькі ведаю, прынамсі некаторыя украінцы, мякка кажучы, зусім не ў захапленні ад таго, што яшчэ нядаўна больш-менш скансалідаваныя славацкія украінцы “раптам” сталі актыўна чубіцца паміж сабой з прычыны таго, што нейкая іх частка голасна стала абвяшчаць сябе русінамі. (Русіны ў дадзеным выпадку, мне здаецца, даволі добрая мадэль для прагназавання сітуацыі ў выпадку разгортвання падляскага руху, але васпан чамусьці аддае перавагу спасылацца на прэцэдэнты толькі па-за межамі Славіі. Чаму?) Гэтая сварка паміж славацкім украінцамі стала прыводзіць да таго, што нейкая іх частка, так і не высветліўшы гэтай новай для сябе праблемы (украінцы яны ці русіны?) стала намнога ахвотней лічыць сябе славакамі, чым гэта было раней. Пасля актывізацыі русінскага руху у Славаччыне выжыванне там украінскай грамады намнога ўскладнілася.
Мне здаецца, што падобныя “выратавальныя” праекты прыходзяць у голаў ад вялікага жадання дапамагчы выжыванню беларусаў (у выглядзе падляшан) у Польшчы. Ці яны хоць у нейкай меры рэалістычныя? Мне здаецца, не. Якія ёсць падставы думаць, што падляская ідэнтычнасць, якой, як разумею, цягам апошніх ста гадоў амаль ніхто не займаўся, акажацца больш канкурэнтаздольнай у параўнанні з беларускай? Але, ужо сказана, не ад мяне гэта залежыць...
P.S. А твор васпан змясціў знакаміты. Даўно я не чытаў нічога такога шчыра-пранікнёнага, такога цёплага і так дасканала, без позы і напружання, выкладзенага. Дарэчы, і іншыя ранейшыя допісы былі таксама вельмі прывабныя.
Цяпер ужо ўсё :)

Дзякуй за вашу ўвагу і аргумэнты. Адкажу як мага сьцісьлей, што ня значыць — коратка ;).
Хачу вас заспакоіць наконт палітызаванасьці падляскае ідэі. На Беласточчыне беларуская палітыка пачалася ў 1989 г. і скончылася ў 1991 (калі беларускі рух, ідучы пад нацыянальных сьцягам, бязьлітасна дастаў у ср..у -- сабраў усяго 4500 галасоў). Палітычны патэнцыял беларускага руху ў Польшчы — дакладна нулявы, і ўжо мінула амаль 17 гадоў, як нават дзеці пра гэта ведаюць. (Падляская ідэя, як толькі частка „агульнабеларускай” — палітычна яшчэ больш нулявая і бясплодная на Бедасточчыне.) У сытуацыі, калі зьніклі межы ад Беластоку па Лісабон, гуляць у нейкія рэгіянальныя сэпаратызмы — гэта нонсэнс, лухта і бздура). На Беласточчыне людзі ўжо жывуць у палітычна іншым сьвеце, чым на Беларусі.
Я ня маю намеру забіраць камусьці „беларускую” ідэнтычнасьць і ўстаўляць „падляскую”. Аб „рэабілітацы” падляскай мовы я ўжо гавару сваім таварышам у колішнім змаганьні за беларускасьць на Беласточчыне ад амаль чатырох гадоў, але ня бачу ніякага энтузіязму. „Інэртнасьць беларускага дыскурсу” такая, што тыя беларусы, якім сёньня пад 40 і 50, нічога новага („новай мовы”) ужо ня будуць вучыцца. А „Ніву” і беларускія кніжкі можна ж працягваць выдаваць і ўпустую — гэты працэс залежыць толькі ад спонсара, а ніякім чынам ад чытача. Так што сёньняшняя беларускасьць на Беласточчыне, пакуль сканае, можа яшчэ памучыцца доўгі час.
Сэнс маёй ідэі з падляскай мовай у тым, каб даць беластоцкім беларусам, якія гавораць між сабою choditi/robiti, пазытыўны і свой (свойскі) знак нацыянальнай ідэнтыфікацыі. У перапісе яны пішуцца беларусамі, і мову сваю акрэсьліваюць як беларускую. Але ж і яны, і мы з вамі добра ведаем, што гэтая мова — не беларуская. Сытуацыя даходзіць да лінгвістычна-лягічнага камізму і абсурду, калі сусед з-за плоту, які ідэнтыфікуецца як украінец, запісвае гэтую саму мову як украінскую. Крыху спрошчваючы аргумэнтацыю, скажу так: для падляскамоўнага беларуса „ліцьвінская” („агульнабеларуская”) беларускасьць — гэта „чужое сваё”; польскасьць — гэта „сваё чужое”; украінскасьць — гэта „ні сваё, ні чужое”. А вось „сваё сваё” — гэта падляскасьць. Мне спатрэбілася амаль 50 гадоў, каб гэта зразумець. І гэта я лічу сваім найбольшым укладам у „скарбніцу беларускай думкі” (іншы варыянт — у Архіў Клакоцкага).
Мой праект павернуты ў будучыню, да ўжо народжаных і яшчэ не, якім „сьвярбіць” альбо будзе „сьвярбець” душа ад пачуцьця няўтульнасьці ў „не-сваім”.
Наконт русінаў: яны зьнікаюць не таму, што адцураліся ад украінскасьці. Яны зьнікаюць, бо жыцьцё такое. Як беларусы на Беласточчыне здалёк ад Беларусі, так яны ў Прыкарпацьці нарадзіліся і будуць паміраць здалёк ад Украіны. І яны, як падляшы, таксама шукаюць свае пазытыўнае ідэнтыфікацыі, каб адчуць сябе ўтульней і дома.
Наконт палешукоў/яцьвягаў: калі б Палесьсе сёньня мела палескую культурную ідэнтычнасьць, Беларусь была б эўрапейскай, моцнай дзяржавай. І я, і вы добра ведаем, што альтэрнатывай для палескай ідэнтычнасьці ня стала і цяпер ніколі ня стане беларуская, а расейская („чіста рюсская”). Толькі сьляпы і глухі ў Беларусі можа сёньня радавацца, што ўвесь палескі культурны рух быў зацягнуты ў палітычны кабарэ пад назвай „Етвызь” і скончыў так, як скончыў.

Дзякую сардэчна за сур’ёзныя тлумачэнні. На жаль, вельмі мала ведаю пра беластоцкую сітуацыю, каб разважаць пра яе хоць трохі прадметна. Тым не менш дазволю сабе яшчэ пару сумніваў.
У вашых развагах мне бачыцца шэраг супярэчнасцяў. Не разумею чаму рэгіянальныя сэпаратызмы — гэта абавязкова нонсэнс, лухта і бздура, ці нядаўны лозунг “Еўропа рэгіёнаў” (мне здавалася, прынамсі ён быў нават пэўнай “кан’юнктурай”) ужо не мае ніякога значэння? Нічога не разумею, калі пішаце: “і яны, і мы з вамі добра ведаем, што гэтая мова — не беларуская”. Трэба думаць, і не украінская? То якая ж? Чаму вы думаеце, што ствараная вамі моўная падляская ідэнтычнасць станецца абавязкова пазітыўнай? Як здагадваюся, цяпер гэтая ідэнтычнасць стыгматызаваная, такая, ад якой імкнуцца ўхіліцца, не прызнавацца ў ёй. Чаму вы думаеце, што яна стане пазітыўнай пасля нейкай кадыфікацыі мовы? Можа, і стане, але для якой колькасці чалавек? У нас тут, дарэчы, Вячорка з Саўкам кадыфікавалі тарашкевіцу. І што, думаеце, шмат хто ў нас у сувязі з гэтым пераключыўся на ідэалагічна “сваю” тарашкевіцу, адмовіўся ад “сваёй чужой” ці “чужой сваёй” “наркамаўкі”? Я гэтага не заўважыў...
І апошняе: ці вы жывяце на Беласточчыне? Калі так, то ўсё добра. Калі не, то для мяне, прабачце, тут ёсць пэўная праблема. Русінскую мову ў другой палове 90-х выштукаваў канадскі русін (які раней актыўна прэзентаваў сябе як украінец) Магочы, які ўжо даўно жыў па-за межамі рэгіёну. Натуральна, настальгія, Канада дае лепшы доступ да адукацыі, чым Карпаты, відаць, даволі ці нават зусім высакародныя намеры, але... Ці маеце вы апору і падтрымку ў рэгіёне або пакуль ваш праект, прабачце за няўклюднае пытанне, існуе на ўзроўні зацікаўленняў аднаго чалавека, які сам на Беласточчыне не жыве?
У любым выпадку жадаю вам поспеху.