Фатограф, выдавец, кандыдат біялагічных навук Алена Адамчык – госьць на «Свабодзе».

Соўсь: Як учора ўсё адбывалася?

Рудак: Арганізаваў наш прыезд у Прагу ў большай ступені Макс Шчур, беларускі літаратар, які жыве тут ужо шмат гадоў. Адбывалася імпрэза ў памяшканьні Цэнтра Вацлава Гаўла і для нас было вялікім гонарам і вялікім уражаньнем выступаць у месцы, што зьвязанае з імем такога чалавека.

Глазаў: Для мяне Вацлаў Гавал заўсёды быў асабістым прыкладам. Макс усё гэта шыкоўна арганізаваў, дзякуй таксама чэскім арганізатарам гэтага дзейства. А хто прыйшоў? Трохі дзіўна было. Я ведаю, што ў Празе дастаткова вялікая беларуская дыяспара. Але ў большай ступені былі чэхі. Але дыскусія пры гэтым атрымалася вельмі цікавая. Людзі цікавіліся таксама палітыкай, тым, што адбываецца ў нас у краіне, на наш погляд, і паэзіяй таксама. Людзі падыходзілі і казалі, што яны адвыклі ад рытмічнай паэзіі. У іх цяпер агульнае месца – вэрлібр.

Цалкам гутарку можна слухаць тут:

Госьці Свабоды Антон Рудак і Ўладзімер Глазаў, 20 красавіка 2012 году

• Плэйліст
• Спампаваць

​​

Болей здымкаў з імпрэзы ТУТ.

Спадары Марван і Вашычак распавялі нашаму радыё пра чэска-беларускі мовазнаўча-гістарычны зборнік ― адмысловае выданьне, якое яны пачалі рыхтаваць да ХV Міжнароднага зьезду славістаў, які адбудзецца 20-27 жніўня 2013 году ў Менску.

РС: Скажыце, як часта адбываюцца міжнародныя сустрэчы славістаў такога тыпу, як гэтая, што пройдзе ў Менску ў наступным годзе?

Марван: Мы сустракаемся кожныя пяць гадоў у адной са славянскіх мэтраполіяў. Апошні зьезд славістаў быў у Македоніі, у Скоп’е і над Ахрыдзкім возерам. У Менску такі зьезд яшчэ ніколі не праходзіў.

РС: Да гэтага зьезду вы рыхтуеце зборнік матэрыялаў пад працоўнай назвай «Чэскае ўсьведамленьне Беларусі». Гэта першая такога тыпу публікацыя ў гісторыі чэска-беларускіх дачыненьняў, ці некалі ўжо было нешта падобнае?

Марван: Наколькі мне вядома, у чэска-беларускай сфэры зацікаўленьняў гэта першая ініцыятыва такога роду. Хоць яна і першая, тым ня менш, як думаю, вельмі прэстыжная. Мы хочам паказаць у гэтым зборніку, як часта і як інтэнсіўна адбываліся кантакты паміж чэскай і беларускай культурамі. Безумоўна, пачнём ад самога Францыска Скарыны.

РС: Ці ўжо ведаеце, колькі аўтараў возьме ўдзел у складаньні вашага зборніка?

Марван: Мяркуем, што аўтараў будзе 10-15. Мой калега ўдакладніць наконт аўтараў зь Беларусі. З Чэхіі, як думаю, будзе чалавек 8-10.

РС: Спадар Вашычак, а хто зь Беларусі далучыцца да гэтага зборніка?

Вашычак: Гэтага мы дакладна яшчэ ня ведаем, мы разаслалі інфармацыю на розныя факультэты і ў акадэмічныя ўстановы. Пакуль мы атрымалі тры або чатыры адказы. Але спадзяемся, што гэта яшчэ не канчатковая лічба, што яна павялічыцца.

РС: Якога тыпу матэрыялы будуць у вашым зборніку? Мовазнаўчыя, літаратуразнаўчыя, гістарычныя?

Марван: Мы не абмяжоўваем тэматыкі матэрыялаў. Мы хочам ахапіць як мага шырэйшую сфэру культурных дачыненьняў, а таму вітаем ня толькі мовазнаўчыя ці літаратуразнаўчыя матэрыялы, але і іншыя. Націск робіцца на тое, каб паказаць, як блізкімі былі разнастайныя сувязі паміж нашымі краінамі ў гісторыі.

РС: У інфармацыі пра зборнік вы пішаце, што адна зь яго частак можа быць прысьвечаная тэме беларускіх «варыянтных падмоў, сублінгваў», то бок, напрыклад трасянцы ці палескай і падляскай мікрамовам. Прытым, вы хочаце зьмясьціць ня толькі матэрыялы пра беларускія мікрамовы, але і матэрыялы, напісаныя на гэтых мікрамовах. Пракамэнтуйце, калі ласка, гэтую ідэю.

Марван: Праская традыцыя вывучэньня славянскіх мікрамоваў ― даволі багатая. Я сказаў бы, што якраз мы трымаем пад увагай найбольшую колькасьць мікрамоваў, якія зьявіліся на нашых даляглядах. Зразумела, што мы высока цэнім уклад першапраходнікаў, такіх як прафэсар Аляксандар Дулічэнка, родам з Украіны, які працуе ў Тартускім унівэрсытэце. Асаблівасьцю чэскай славістыкі зьяўляецца зацікаўленьне сувязямі паміж мікрамовамі і стандартнымі літаратурнымі мовамі. Нас таксама цікавяць прычыны ― у прыватнасьці, этычныя прычыны ― дзеля якіх людзі разьвіваюць мікрамовы. Гэта адбываецца ў рамках сучаснай навуковай дысцыпліны, якая называецца экалінгвістыкай ― то бок, дысцыпліны, у якой на мову глядзяць як на навакольнае асяродзьдзе носьбіта.

РС: Ці ёсьць рэальныя шанцы, што некаторыя ўдзельнікі вашага зборніка дадуць вам матэрыялы, напісаныя на мікрамове, а не на стандартнай літаратурнай мове?

​​Вашычак: Спадзяемся, што будуць артыкулы на палескай мове і, магчыма, на падляскай, якую разьвівае Ян Максімюк.

РС: Зь Беларусі вам нехта паабяцаў, што напіша па-палеску?

Вашычак: Напэўна, гэтага можна чакаць ад прафэсара Хведара Клімчука. Але пакуль гэта яшчэ ня вырашана. Магчыма, ён напіша па-беларуску.

РС: Да якога тэрміну можна вам прысылаць матэрыялы? І калі мяркуеце выпусьціць зборнік друкам?

Марван: Мы былі б рады, калі б патэнцыяльныя ўдзельнікі гэтага праекту адазваліся да нас да канца красавіка. А дасылаць нам матэрыялы можна будзе яшчэ цягам двух месяцаў, то бок, да канца чэрвеня. У верасьні мы хацелі б здаць зборнік у друк.

РС: Як вы наогул ацэньваеце зацікаўленьне беларускай праблематыкай сярод чэскіх навукоўцаў?

Марван: Я думаю, што перавага Праскага ўнівэрсытэту якраз у тым, што тут людзі цікавяцца ўсімі славянскімі мовамі. А паколькі ўнівэрсытэт хоча падтрымліваць гэтую амбіцыю адносна зацікаўленьня ўсімі славянскімі мовамі, дык і для вывучэньня беларускай мовы тут ёсьць даволі вялікая прастора. Да таго Праскі ўнівэрсытэт мае самыя багатыя традыцыі ва ўкраіністыцы, а гэты факт вельмі дапамагае і беларусістыцы, паколькі лягічна, што зацікаўленьне ўкраінскай мовай выклікае натуральнае зацікаўленьне і беларускай. Мне падаецца, што ні ў якай іншай краіне такога патэнцыялу няма.

РС: Апошняе пытаньне да спадара Вашычка. Вось вы нам адказваеце на выдатнай беларускай мове. Мы ведаем, што вы нейкі час жылі ў Менску. Ці вы маглі б сказаць нам некалькі слоў пра свае зацікаўленьні беларушчынай?

Вашычак: Я якраз пачаў хадзіць на першыя курсы беларускай мовы, якія праводзіліся ў нашым унівэрсытэце. Мову ў нас выкладаў спадар Юры Бушлякоў. Я вельмі захапіўся беларускай мовай і потым вырашыў паехаць па абмену ў Менск. У нас ёсьць такія магчымасьці выехаць вучыцца за мяжу. І ў Менску адзін сэмэстар я вывучаў беларускую мову.

Соўсь: Славамір, вас пасадзілі за краты за верш. Актывіст КХП БНФ Сяргей Каваленка трапіў за краты за сьцяг. Вы трымалі сухую галадоўку на знак пратэсту, і спынілі яе на заклік Сяргея Дубаўца, які здолеў прайсьці да вас ў «Амэрыканку» і пераканаць вас. Давайце згадаем, як гэта адбывалася ў 1996 годзе.

Адамовіч: Па-першае, я тады быў фактычна першы палітычны арыштант дзейнага і сёньня рэжыму. Па-другое, я адразу абвясьціў сухую галадоўку, гэта значыць без ужываньня нават вады. Пасьля таго, як я спыніў галадоўку, а спыніў я яе на восьмы дзень пасьля размовы зь Сяргеем, мяне паглядзелі там на месцы, у турме КДБ, «амэрыканцы» а потым адправілі ў шпіталь КДБ на Макаёнка. Там быў догляд больш-менш адэкватны майму стану, хоць я і быў прыкаваны нажнымі кайданкамі да ложка.

Соўсь: Скажыце, а што Сяргей Дубавец вам сказаў, што вас пераканала спыніць галадоўку?

Адамовіч: Я ня памятаю, але ня думаю, што вельмі тады слухаў і Сяргея. У мяне ўсё ж тады была іншая сытуацыя. Я быў фактычна першы, хоць у той жа год арыштавалі і спадара Хадыку, і Сіўчыка. Я трымаў сухую галадоўкі, і заставалася літаральна некалькі сутак да комы альбо спыненьня сэрца, бо падчас сухой галадоўкі працэсы адбываюцца вельмі хутка. Тым больш я, як і сёньня Сяргей Каваленка, невялікіх памераў, мякка кажучы. Пры росьце 168 ў мяне на пачатку вага была прыкладна 65. Высахнуць без вады — гэта даволі хутка. Таму ў мяне быў выбар — альбо канчацца, альбо пазмагацца далей, і былі слабыя надзеі, што рэжым адступіць, што адбудуцца нейкія паслабленьні, ня кажучы ўжо пра выхад на волю.

Соўсь: Ці вы былі гатовыя ісьці да канца ў сваёй галадоўцы, як цяпер гэта робіць Сяргей Каваленка?

Адамовіч: Цяжка тут казаць, быць героем постфактум, гэта ня будзе прыстойна. Я лепш скажу так: калі сёньня ісьці на галадоўку, то напэўна я застаюся чалавекам радыкальных крокаў. Хоць, разумееце, у 50 гадоў, крыху адчуўшы смак жыцьця, яно было б нават цяжэй, чым тады, калі быў маладзейшы, 17 гадоў таму. Але галоўнае — справа прынцыпаў, і я цудоўна разумею Сяргея, як ён паводзіцца сёньня. Калі выбраў такі шлях, то тут альбо ісьці да канца, альбо потым вельмі цяжка будзе захоўваць сваё рэнамэ. Тут вельмі складаны ў маральным пляне момант, калі абвясьціў, а потым адступаеш. У сувязі з гэтай галадоўкай Сяргея, я б хацеў сказаць, што за час існаваньня рэжыму людзі шмат абвяшчаюць галадоўкі, часам бяздумна, часам правакацыйна, асабліва калі іх закрываюць на 15 сутак. Гэта выглядае несур’ёзна і абясцэньвае ідэю галадоўкі.

Соўсь: Сяргея Каваленку пакуль ніхто не пераканаў спыніць галадоўку. Як вам падаецца, ці засталася яшчэ такая магчымасьць? І хто б гэта мог зрабіць?

Адамовіч: Цяжка, вельмі цяжка тут гаварыць. Я ня бачу тут мэханізму, акрамя як выпусьціць яго калі не на волю, то хаця б у шпіталь, як было ў маёй сытуацыі, дзе нармальны цывільныя лекары. Можа ў працэсе гэтага агляду знайшліся б нейкія адпаведныя словы ў людзей, у ягонай радні, у тых, каго ён можа паслухаць. Толькі так. Ну а спадзявацца на адэкватныя паводзіны рэжыму, гэтых людажэраў, на вялікі жаль, не выпадае.

Соўсь: Як бы вы параўналі тую падтрымку ў грамадзтве, той розгалас, які быў у вашай справе з розгаласам справы Каваленкі?

Адамовіч: Зноў жа ж я нагадваю, што мне было па многіх пазыцыях прасьцей, бо я быў першы. На вялікі жаль, не апошні з палітычных. З другога боку, рэжым быў яшчэ не настолькі зьдзічэлы, ён толькі прыходзіў да ўлады, умацоўваў свае карныя структуры, і таксама ня мог адчуваць сябе поўнасьцю беспакараным. Безумоўна, сытуацыя першага галадоўніка мне спрыяла. У наш час, пасьля 18 гадоў, столькі людзей сядзяць за кратамі, абсалютна нявінныя людзі, і таксама галадаюць — тая ж гісторыя з Аўтуховічам. На вялікі жаль, на чалавечую размову з гэтым рэжымам не выпадае спадзявацца.

Соўсь: Да Сяргея Каваленкі пускаюць ягоных родных. Яны слухаюць «Свабоду». Я вам прапаную зьвярнуцца да Сяргея Каваленкі, магчыма вас зварот будзе пачуты.

Адамовіч: Дарагі Сяргей! Мы, здаецца, з вамі незнаёмыя прыватна, але тым ня менш, як чалавек які трымаў сухую галадоўку, якая працягвалася нядоўгі час — бо як я ўжо казаў, пры сухой галадоўцы гэтыя працэсы вельмі хутка адбываюцца — я вось што хачу сказаць: Сяргей, можа табе знайсьці момант і падумаць пра жыцьцё як такое. Бо нават у цяжкіх умовах спакусьліва жыць. Тым больш, што ў цябе сям’я — любая жонка, двое дзяцей, наколькі я ведаю. Можа быць пра іх усё ж такі падумаць. З рэжымам за сьцяг усё ж такі ня ты адзін — мы ўсе павінны змагацца, і можа быць шукаць шляхі, каб прымусіць урэшце рэшт галадаць іх і змагацца за сваё жыцьцё так, як змагаемся мы. Таму, дарагі Сяргей, я думаю, варта падумаць пра тое, каб жыць далей.

У рубрыцы «Госьці Свабоды» — мастачка Антаніна Слабодчыкава.

Калі вы апошні раз мелі магчымасьць кантактаваць з бацькам?

Літаральна ўчора атрымала ад яго ліст, да гэтага не было лістоў ад кастрычніка, ён напісаў, што яго зьбіраюцца зноў судзіць і, мабыць, перавядуць у крытую турму. Гэта была такая паштоўка на новы год, зь віншаваньнямі, таму яны, відаць, і прапусьцілі гэты ліст.

Ці даходзяць вашыя лісты ў калёнію?

Ведаю, што ня ўсе даходзяць. Я пішу яму кожны тыдзень, а ён напісаў, што толькі два ліста дайшлі за апошнія месяцы. Я дасылала фотаздымкі, кожны раз у лісьце пазначаючы, колькі іх, а ён піша, што даходзіць менш, чым я пазначыла. Так што, можа, і фотаздымкі яны сабе забіраюць.

Мінулай восеньню вы мелі магчымасьць пагаварыць з бацькам, калі ён тэлефанаваў з калёніі — ад таго часу ці былі ў вас тэлефонныя размовы?

Не, не было. Апошнім часам ад яго наогул амаль ні празь якія крыніцы нічога не было вядома, наколькі я ведаю. Мая сястра таксама не атрымлівала лістоў. Марына таксама, акрамя росьпісу, няшмат мела магчымасьці даведацца, як у яго справы.



Летась вы выступілі з дакладам пра сытуацыю ў Беларусі на пасяджэньні фракцыі СПД у Бундэстагу. Перад выступам адбылася ваша сумесная прэс-канфэрэнцыя з Франк-Вальнэрам Штайнмаерам, былым міністрам замежных спраў Нямеччыны. Ці захоўваецца зацікаўленасьць справай вашага бацькі з боку заходніх палітыкаў?

Так, захоўваецца. Радыё Свабода ўжо паведамляла пра рэакцыю Франк-Вальтэра Штанмаера на сытуацыю з маім бацькам, зараз таксама дэпутаты Бундэстагу Ута Цапф і Франц Цёнес апублікавалі свае прэс-рэлізы на гэтую тэму. З Зігмарам Габрыэлем, старшынём сацыял-дэмакратаў Нямеччыны, мы таксама знаходзімся ў пастаянным кантакце. Зацікаўленасьць захоўваецца, але я ня ведаю, наколькі магчыма на гэтую сытуацыю паўплываць, бо прайшло больш за год, як бацька ў няволі. І ў мяне адчуваньне невядомасьці, што будзе далей, і з бацькам, і з астатнімі, хто за кратамі...

У лютым 2011 году вы накіравалі ў ААН заяву з нагоды парушэньня правоў чалавека ў сувязі з арыштам бацькі. У чэрвені вы атрымалі ліст з ААН. Наколькі вы ведаеце, ці была нейкая рэакцыя з боку беларускіх уладаў на ліст з працоўнай групы ААН?

Наколькі я ведаю, яны ніяк не адрэагавалі. Там вельмі доўгая працэдура: ААН дасылае запыты яшчэ некалькі разоў, потым пачынаюцца нейкія перамовы, але ня ведаю таксама, як гэта будзе разьвівацца.

Кола вашых знаёмых у Нямеччыне, там дзе вы працуеце — ведае пра вашу сытуацыю?

Так, яны вельмі моцна камэнтуюць яе, спрабуюць падтрымаць мяне маральна, напрыклад, я адкрыла старонку ў Інтэрнэце, дзе ўжо падпісаліся каля 6 тыс. чалавек пад заклікам да вызваленьня палітычных вязьняў у Беларусі. І для калег, і для сяброў гэтая сытуацыя абсалютна дзікая, яна настолькі ня ўпісваецца ў тое жыцьцё, якім жывуць людзі ў Нямеччыне, гэта для іх як іншая плянэта.

А старонка ў Інтэрнэце на якой мове?

На нямецкай, ангельскай і расейскай, там падпісваюцца людзі з усяго сьвету.

Як даўно вы не былі ў Беларусі, і, па вашых адчуваньнях, калі можна будзе прыехаць і пабачыцца з бацькам?

Апошні раз я была ў Беларусі год таму, і дагэтуль я часта туды езьдзіла. Апошні год не была, бо тамтэйшыя падзеі ня вельмі спрыяюць, каб туды езьдзіць. Нават ня ведаю, калі паеду, бо зараз тут я адчуваю сябе спакайней, і мой бацька таксама прасіў гэтага не рабіць, каб лішні раз ні самой не падстаўляцца, ні даваць магчымасьць нашым крымінальным уладам праз пагрозу нейкага гвалту нада мной спрабаваць паўплываць на майго бацьку. Таму ён прасіў не прыяжджаць.