пятніца, 25 красавіка 2014, Менск 08:26
ПАМЕР ШРЫФТУ - +

Чаму афіцыйны Менск праігнараваў саміт Партнэрства?

Так выглядае, што ніякай асаблівай новай крыўды ані чэскія гаспадары саміту, ані Эўразьвяз у цэлым беларускай уладзе не нанесьлі. Нават перад першым устаноўчым самітам Усходняга партнэрства Менску далі зразумець, што Аляксандра Лукашэнку ў Празе бачыць не жадаюць, тады Беларусь пры падпісаньні дамовы прадстаўлялі першы віцэ-прэм’ер Уладзімер Сямашка і тагачасны міністар замежных справаў Сяргей Мартынаў. Не атрымаў кіраўнік Беларусі, з прычыны аднаўленьня дзейнасьці санкцыяў, запрашэньня і на саміт Партнэрства ў Варшаве ў 2011 годзе, але і там Беларусь была сымбалічна прадстаўленая паслом Беларусі ў Польшчы Віктарам Гайсёнкам, які, праўда, неўзабаве дэманстратыўна пакінуў пасяджэньне. Нарэшце, летась Беларусь на саміце Партнэрства ў Вільні прадстаўляў міністар замежных справаў Уладзімер Макей, візавыя санкцыі адносна якога прыпынілі незадоўга да саміту.

Кожны раз гаспадары самітаў наўпрост ці ўскосна выключалі ўдзел у нарадзе на вышэйшым узроўні кіраўніка Беларусі, які знаходзіўся пад санкцыямі. Што не перашкаджала прадстаўнікам беларускай улады ў мерапрыемствах Партнэрства ўдзельнічаць. І што новага ў гэтым сэнсе магло здарыцца зараз? З боку Эўразьвязу — нічога. З боку Менску, ці дакладней, з пункту гледжаньня Менску — здарылася.

У сувязі з крызісам вакол Украіны істотна зьмянілася міжнародная сытуацыя. Вяртаньне часоў «халоднай вайны», стрымліваньня Масквы можа азначаць, што на першы плян у міжнароднай палітыцы выходзяць пытаньні бясьпекі і незалежнасьці суседзяў Расеі. І саюзьнікі і сатэліты Масквы, якія дэманструюць хаця б нейкую, нават уяўную нязгоду з расейскай палітыкай, вартыя добразычлівага да іх стаўленьня з боку Заходу.

Чаўшэску, Мао і Ціта былі ня меншымі камуністычнымі людажэрамі, чым іх калегі ў Маскве. Захад меў зь імі справу і нават аказваў дапамогу не таму, што яны лепш, чым СССР, выконвалі правы чалавека. Часам і горш. А таму, што неяк абмяжоўвалі, заходзячы з уласных інтарэсаў, савецкія мэгаламанічныя амбіцыі.

Ну вось нешта такое і прапаноўвае афіцыйны Менск Эўропе сваім дэмаршам наконт неўдзелу ў саміце Партнэрства ў Празе. Прапаноўваў заўсёды. Але не заўсёды сытуацыя была такой, як зараз. Менск упершыню за 5 гадоў існаваньня Партнэрства практыкуе поўны і фармальны байкот яго саміту і гэта такое дыпляматычнае пасланьне — прымайце нас такімі, якімі мы ёсьць, інакш мы апынемся бліжэй да Масквы, чым вам хацелася б. А вы, Эўропа, да таго ж атрымаеце хай і абстрактную, але страту прэстыжу: Партнэрства — ўтварэньне даволі віртуальнае, але вось было ў ім 6 краін-партнэраў, а стала як бы 5. Крыўдна.

Іншы адрасат дэмаршу з адмовай удзельнічаць у саміце — Масква. У цяперашняй сытуацыі любыя кантакты сваіх саюзьнікаў і суседзяў з Захадам яна ўспрымае вельмі нэрвова, прычым незалежна ад іх зьместу. Лукашэнка ўвесь час спрабуе балянсаваць: то сустракаецца з Турчынавым, то галасуе ў ААН разам з Расеяй, то выказваецца супраць фэдэралізацыі Ўкраіны, то завярае, што ўсё ўзгадняе з Масквой, то пускае ў Беларусь расейскія самалёты, то абяцае ўласнаручна біцца з агрэсарам, адкуль бы той не прыйшоў, у тым ліку і з Усходу.

Грозная заява пра неўдзел у саміце Партнэрства — сыгнал Маскве, чарговае ваганьне ківача: бачыце, нас там наагул няма, мы з вамі, мы вам ня здраджваем нават сымбалічнай прысутнасьцю на гэтым «шабашы».
І будзе той ківач вагацца і далей. На нарадзе міністраў замежных справаў Партнэрства ў Будапэшце на наступным тыдні Беларусь прадстаўленая будзе, але на ўзроўні намесьніцы міністра, а не самога кіраўніка МЗС. Той жа ківач: «так» — «не», «так, але» — «не, аднак».

Складана сказаць, ці прарэагуюць у Эўропе і Расеі на гэтае двайное «пасланьне» так, як таго хоча афіцыйны Менск. Але званок польскага прэм’ера Дональда Туска кіраўніку Беларусі і сустрэча з Лукашэнкам Аляксандра Турчынава сьведчаць пра тое, што Беларусь — хай і невялікая, але не нулявая велічыня ў геапалітычным раскладах. І менавіта ў іх прадстаўляе краіну, як ні шкада, не грамадзянская супольнасьць пры ўсёй яе важнасьці і ўплыву.

Тэгі:расея, лукашэнка, украіна, беларусь, саміт Усходняга партнэрства, Усходняе парнэрства


Усходнеславянскія італьянцы, альбо Бардак ці парадак

Юры Дракахруст

Бардак — вызначэньне, якое ўжываюць для апісаньня ўкраінскай сытуацыі многія ў Беларусі і ў Расеі. Прычым, ня толькі праціўнікі Эўрамайдану і цяперашніх украінскіх уладаў, некаторыя нават і прыхільнікі, і нават са шкадаваньнем, маўляў, усё ў іх добра, правільна (акрамя расейскай навалы, зразумела), але ж бардак, на жаль.

Мяркую, што тут, апроч аб'ектыўнага вымярэньня, прысутнічае і адрозьненьне нацыянальных характараў, кодаў, палітычных культураў. Мы глядзім на суседнюю краіну праз прызму, акуляры нацыянальнага досьведу, чаго часам не заўважаем. Асабліва ў адносінах да народу блізкага, які міжволі прыпадабняеш да сябе. Ішла б размова пра якіх іранцаў ці бразыльцаў, ну дык адразу ёсьць устаноўка, што яны іншыя, і іншасьць гэтая не зьдзіўляе.

Адносна ўкраінцаў прысутнічае лятэнтнае ўяўленьне, што гэта як бы такія беларусы, але лепшыя (кшталту са знакам якасьці :-)). А на нечы погляд – горшыя. Але беларусы. Аднак сакрэт у тым, што яны наагул не беларусы.

Неяк часам (ці заўсёды) забываецца, што ўкраінцы – паўднёвая нацыя. Так, гэта дадаецца да іншай гісторыі, іншай культуры, але не апошні фактар. Гэта ж іншы даміноўны нацыянальны тэмпэрамэнт, іншае стаўленьне да жыцьця, і як сьледзтва – іншая палітыка. Калі паглядзець на поўдзень усяго нашага кантынэнту, а асабліва паглядзець вачыма народу Поўначы, то як выглядае тамтэйшае палітычнае жыцьцё – на Бальканах, у Грэцыі, ў Італіі? Ну і праўда ж бардак.

Перарабіць італьянцаў у старажытных рымлянаў ці ў немцаў ня здолеў нават дучэ. Дарэчы, гістарычны факт – амэрыканцам высаджвацца на Сыцыліі ў вайну дапамагалі босы мафіі. Разумелі мудрыя людзі, што скінуць Мусаліні, і мафія, якой ён прыціснуў хвост, вернецца. І не памыліліся.

І, дарэчы, такі ж, як ва Ўкраіне, роскід культурных тыпаў рэгіёнаў, поўнач і поўдзень – неба і зямля (ізноў жа на паўночны погляд). І стаўленьне да ўлады такое – не паўночнае.

Як сказала мне адна ўкраінская калега, вы, беларусы і расейцы, ўладу абагаўляеце, любіце ці прынамсі паважаеце. І ня тое, што Лукашэнку ці Пуціна, а ўладу як такую. А мы ёй грэбуем. Прычым, любой. Нэньку любім, а уладу – не.

І ці выпадкова, што архетыповыя постаці беларускай палітыкі – Лукашэнка і Пазьняк? Готыка ці ня готыка, як мяркуе калега Дубавец, але строгае было б жыцьцё пры прэзыдэнце Пазьняку. Не бардак, дык дакладна. Ды і пры любым было б і будзе. Ці скінуць як слабака і няздару. Сур'ёзная нацыя - што ўлада, што апазыцыя, што просты люд.

А ва Ўкраіне, падазраю, яно ніколі такім ня будзе. Ня ў сэнсе такім прарасейскім, як пры Лукашэнку. Такім ўпарадкаваным.

Але трэба разумець, што там проста іншы парадак. Крэатыўны хаос – ёсьць такі тэрмін у навуцы сынэргетыцы. У гэтым, дарэчы, канцэптуальная памылка расейцаў: яны глядзяць на Ўкраіну, бачаць, што такога парадку, як ў Расеі (не ў Расеі Пуціна, а наагул у Расеі), там, выглядае, ніколі ня будзе, і робяць выснову – няспраўджаная дзяржава, прырэчаная да развалу.

Але гэта такая оптыка нацыянальнага бачаньня. Дык на погляд немцаў Італія, напрыклад, таксама – няспраўджаная дзяржава. Ледзь не штогод – новы ўрад, крадуць так, што на поўначы і ўявіць сабе немагчыма. Ну і што? Жыве краіна, працуе, кахае і можа шчасьлівейшая за сваіх змрочных паўночных суседзяў.

Ну зараз на тое ва Ўкраіне накладаецца крызіс – і ўнутраны, і зьнешні. Супрацьстаяць у ваенным сэнсе такой дзяржаве, як Расея, складана ў любым стане і пры любой палітычнай культуры. Але ўяўленьне пра тое, што Ўкраіна разваліцца, здаецца, матываванае, апроч ўсяго іншага, менавіта гэтай культурнай рознасьцю. Беларусь ці Расея ў такіх варунках можа і сапраўды разваліліся б. Проста Ўкраіна – гэта не яны, там іншыя мэханізмы грамадзкай і нацыянальнай кансалідацыі.

І яшчэ адна аналёгія прыходзіць у галаву, з народам можа і не паўднёвым, але, як той казаў, лацінскім. Францыю рэвалюцыі трэсьлі з канца XVIII па канец XIX стагодзьдзя: 1789-1830-1848-1871. І гэта толькі буйныя забурэньні, а дробныя і не зьлічыць. І не сказаць, што Людовік XVI, Карл X ці Люі Філіп былі такія ўжо нідзе ў тагачасным сьвеце не бачаныя пачвары. Такія сярэдняй рукі - кшталту Януковіча. Але ня ў іх справа, а ў ліхаманцы, якая трэсла нацыянальны арганізм, так нацыя шукала сябе. Можа і Ўкраіна гэтак жа шукае: 1991-2004-2014?

Ужо прыгаданы Зянон Пазьняк неяк сказаў – беларусы выйдуць адзін раз. Магчыма, і меў рацыю. Можна дадаць, што адзін раз ужо «выйшлі» - на прэзыдэнцкіх выбарах у 1994 годзе. Можа і наступны раз – з падобным жа эфэктам.

І ў гэтым сэнсе яшчэ паглядзім, у каго як атрымаецца. І я гэта не да таго, што Ўкраіна хутка прыйдзе ў Эўразьвяз і расквітнее, а Беларусь разам з Расеяй будуць дэградаваць у сваім эўразійскім адстойніку. Гэта як раз ня факт. Проста больш жорсткія сыстэмы – яны і больш крохкія. Зламаецца, расьцярушыцца з тых ці іншых прычынаў уладны стрыжань – і на парозе сапраўды хаос. А ва Ўкраіне нічога кепскага з таго ня будзе, там ўлада – не стрыжань ніякі. Беларусы і расейцы са сваімі жорсткімі сыстэмамі і палітычнай культурай, заснаванай на павазе да ўлады, будуць мэтанакіравана перці ...пакуль не ўпруцца ў суцэльны тупік. Ва Ўкраіне сыстэма заўсёды будзе адрозьнівацца значна большай гнуткасьцю.

Ну, можа залішні аптымізм і не зусім дарэчны: Крым Украіна згубіла, што будзе з усходам краіны – пад пытаньнем. Але галоўнае, што ў кожнага народу – свой лёс. І тое, што суседзям здаецца няправільным, недарэчным – гэта проста іншая правільнасьць, якую не зразумець з прычыны абмежаванасьці нацыянальным досьведам.

Вандэя ўкраінскай рэвалюцыі

Юры Дракахруст

Крым, на жаль, як той казаў, праехалі. Ужо нават кандыдаты ў прэзыдэнты Ўкраіны кажуць, што ў агляднай будучыні вярнуць яго немагчыма. Зразумела, гэта не азначае, што Расеі захоп будзе дараваны, санкцыі, ўведзеныя супраць яе, захаваюцца, а вялікая перабудова палітыкі Захаду адносна Расеі, выкліканая гэтай анэксіяй, яшчэ наперадзе.

Але там усе чыньнікі — ад ваенных да дэмаграфічных — былі супраць Украіны. Акрамя таго, анэксія Крыму асабліва небясьпечная як прэцэдэнт, трэнд. Вось зараз і вызначаецца, трэнд гэта ці не.

З крымскім захопам у бягучых падзеяў ёсьць пэўнае падабенства. Расейскія дывэрсанты, расейская зброя, расейскія грошы ў забурэньнях на ўсходзе Ўкраіны адыгрываюць безумоўна далёка не апошнюю ролю. Але зводзіць усю справу да іх — недарэчна і неразумна.

Мітынгоўцы вакол урадавых будынкаў у Луганску ды Данецку — пераважна мясцовыя, міліцыянты, якія адмаўляюцца выконваць загады Кіева на падаўленьне беспарадкаў і чапляюць на формы георгіеўскія стужкі, таксама не з Расеі прысланыя.

Расейскія дывэрсанты, якія дзейнічаюць на ўсходзе Ўкраіны, хлопцы, зразумела, прафэсійныя і спрактыкаваныя, але чамусьці яны ня едуць дэманстраваць свае здольнасьці ў Львоў ці Кіеў. І зразумела чаму. Там бы ім супрацьдзейнічалі ўсе — і сілавікі, і цывільнае насельніцтва. Ну а на ўсходзе Ўкраіне — ня ўсё супрацьдзейнічае, мякка кажучы.

І ня дзіўна. За каго галасаваў той жа Данбас на апошніх прэзыдэнцкіх выбарах амаль адзінадушна? За Януковіча. І падтрымка яго да ўцёкаў менавіта ў Данецкай і Луганскай абласьцях была максымальнай. А дзе Эўрамайдан меў найменшую падтрымку на ўсім працягу свайго існаваньня ажно да яго перамогі? Ізноў там жа. Ну дык чаму ж зьдзіўляцца?

Зь іншага боку парадаксальным чынам хваляваньні на ўсходзе Ўкраіны — ў пэўным сэнсе працяг Майдану. Калі карыстацца аналёгіяй часоў Вялікай францускай рэвалюцыі, дык Вандэя пры каралі не вызначалася ніякай асаблівай грамадзкай актыўнасьцю. Менавіта рэвалюцыя ў Парыжы разбудзіла гэты ціхі рэгіён Францыі. І Вандэя сказала сваю слова. Зусім не такое, як Парыж, адваротнае, але сваё. Ціхія сяляне ўзялі вілы і паўсталі «за Бога і караля» супраць сталічных «бязбожных узурпатараў». Усё паўтараецца.

Праўда, ў Францыі не было свайго «старэйшага брата». Але ўся манархічная Эўропа імкнулася тады зьнішчыць рэжым тагачасных парыскіх турчынавых-яцанюкоў. І брытанскіх дывэрсантаў і інструктараў у той жа Вандэі хапала, і «золата Піта», як тлумачэньне контррэвалюцыйных паўстаньняў, было тады ў рэвалюцыйнай Францыі папулярным мэмам.

Рэвалюцыйная Францыя разьбіралася з мяцежнай Вандэяй даволі проста — топячы яе ў крыві. Цяпер і часы крыху ня тыя і зьнешнія ўмовы ў сучаснай Украіны ня тыя. Даўшы па пысе кааліцыі манархіяў Эўропы пры Вальмі і ў іншых баях, тагачасны Парыж мог дазволіць сабе разьбірацца са сваёй контррэвалюцыяй так, як лічыў патрэбным. Сучасны Кіеў такіх магчымасьцяў не мае, бо мусіць аглядацца на расейскае войска, адмабілізаванае на мяжы і гатовае да кідка. Крымскі вопыт паказвае, што ваяваць за Ўкраіну і замест Украіны ў выпадку чаго ніхто ня будзе.

Аднак аглядацца на расейскае войска немагчыма вечна. Таму ўкраінскае кіраўніцтва, разумеючы ўсю рызыку, прыняла рашэньне аб сілавой апэрацыі. Якімі сіламі? Ну зразумела якімі, Вандэю падаўлялі таксама пераважна парыжане, а не мясцовыя рэвалюцыянэры.

Наўрад ці бальшыня жыхароў украінскага ўсходу сапраўды хоча адзьдзяленьня ад Украіны і далучэньня да Расеі. Наўрад ці таго хочуць нават усе маніфэстанты, якія гэтыя лёзунгі скандзіруюць. Гэта своеасаблівая мова размовы з Кіевам. Напачатку, дарэчы, пратэсты ўвасабляліся ў ахове помнікаў Леніну. Ну і навошта абаронцам істукана быў той Ленін, хіба ажывіць яго хацелі? Не, Ленін быў проста сымбалем супрацьстаяньня Майдану. Гэтак і зараз Расея для ўсходу Ўкраіны — не рацыянальны выбар, а хутчэй сымбаль — а вось ня хочам, а вось баімся, злыя вы, сыйдзем ад вас. Куды? Ды нікуды, пратэст шукае мовы і знаходзіць яе.

І імпэратывы часу, і наяўнасьць агрэсіўнага суседа хутчэй за ўсё выключаюць францускі варыянт 1793 году ў чыстым выглядзе. Сілай можна (можа быць) разблякаваць адміністрацыйныя будынкі, але наўрад ці атрымаецца толькі пры дапамозе яе прынцыпова замірыць усход Украіны.

І гэтая праблема, шлях яе вырашэньня, які будзе абраны ва Ўкраіне,— пэўны ўрок на магчыма далёкую, а магчыма і не, будучыню Беларусі. Лукашэнка раней ці пазьней сыйдзе. Але лукашэнкаўцы ня сыйдуць сьледам за ім. Ну яны ж звыклыя падпарадкоўвацца любому начальству, ня здольныя ні да якой самастойнай актыўнасьці — мяркуюць некаторыя. Ага, раскажыце гэтую байку ўкраінскім уладам. Там, магчыма, таксама думалі, што ўсё вырашаецца ў сталіцы, што ўсход прыме любое рашэньне Кіева.

І мяркую, што ўкраінскім уладам давядзецца з усходам краіны неяк дамаўляцца. Неабавязкова мова ідзе пра фэдэралізацыю, якую накідае Масква. Бо насамрэч не ў Маскве справа. Няма грамадзкай дамовы ў сэнсе Русо, формулы, якая робіць вельмі разнастайнае насельніцтва адзінай нацыяй. Ці прынамсі навідавоку крызыс гэтай дамовы.

І навідавоку дылема: цалкам пагадзіцца на тое, чаго хоча ўсход — гэта ці распад краіны ў растэрміноўку ці закрэсьліваньне ўсіх вынікаў рэвалюцыі, цалкам не пагадзіцца, пакласьціся адно на сілу ды на інэртнасьць насельніцтва ўсходніх рэгіёнаў Украіны — атрымаць той жа распад краіны шляхам замежнага ўварваньня, а можа нават і без яго. Бо жыхары Луганску, Данецку, Харкава, іншых гарадоў усходу Ўкраіны, і нават тыя зь іх, што маніфэстуюць з расейскімі сьцягамі — яны, між іншым, людзі, грамадзяне. Майдан патрабаваў павагі да чалавечай годнасьці, да меркаваньня кожнага, ў тым ліку і маленькага чалавека. Ну вось і гэтыя людзі маюць свае меркаваньні, хай на нечы погляд дурныя і недарэчныя.

Як казаў адмірал Нэльсан напярэдадні бітвы пры Трафальгары: «Я спадзяюся, што кожны выканае свой доўг». Людзі, якія стаялі пад кулямі на Майдане, свой доўг выканалі. За ўкраінскіх палітыкаў доўг знайсьці формулу, якая ўратуе адзінства краіны, ўтрымае ўкраінскую «Вандэю» ва Ўкраіне, не выканае ніхто — ні Захад, ні Расея, зразумела, ні нават змагары Майдана.

Ну а беларусам, беларускім палітыкам будзе досьвед. Шматгадовая дыктатура мае прынамсі адну ўмоўную перавагу — назапашваецца досьвед, што і як рабіць пасьля яе скону.

Тэгі:расея, украіна, крым


Пострэвалюцыйная Ўкраіна: запрашаем у пустыню рэальнасьці

Юры Дракахруст

Паводле апошняга апытаньня, праведзенага ва Ўкраіне чатырма паважанымі дасьледнымі цэнтрамі, найбольшыя шанцы на перамогу на маючых адбыцца 25 траўня прэзыдэнцкіх выбарах мае палітык і бізнэсовец Пётар Парашэнка. За яго гатовы прагаласаваць кожны чацьверты ўкраінец, рэйтынгі галоўных яго канкурэнтаў на момант правядзеньня апытаньня – Віталя Клічка і Юліі Цімашэнкі – не дацягвалі і да 10%, а цяпер, пасьля таго, як Клічко зьняў сваю кандыдатуру на карысьць Парашэнкі, шанцы апошняга на перамогу павялічыліся яшчэ больш.

Зразумела, за амаль што два месяцы народныя настроі могуць істотна зьмяніцца, ды і пасада прэзыдэнта паводле новай украінскай Канстытуцыі – зусім не такая паўнаўладная, як была пры Януковічу. Справа не ў прагнозе, а ў канстатацыі – хто ж аказаўся кумірам пострэвалюцыйнай Украіны, хто стаў, перафразуючы Леніна, «люстэркам украінскай рэвалюцыі».

На словы, што час Гавэлаў і Валэнсаў на постсавецкай прасторы мінуў, многія крыўдзяцца. Але вось жа Парашэнку ня Пуцін на танку прывёз. Рэвалюцыйны народ выбірае. Існуюць жа альтэрнатывы – лідэры ўплывовых палітычных партый, якія ў вачах многіх увасаблялі Майдан, харызматычная Юлія Цімашэнка, бліскучыя прамоўцы, бясстрашныя самаадданыя героі Майдану – на любы густ.

А чаму ж аказаўся больш да спадобы шакалядны «кароль»?

Справа нават не ў багацьці «ўладальніка заводаў, газэт, параходаў», а ў ягоным пакручастым палітычным шляху. «Банду – гэть!» – было галоўным лёзунгам Эўрамайдану. Дык усяго 2 гады таму наш герой быў далёка не апошнім чальцом гэтай самай «банды», міністрам эканамічнага разьвіцьця ва ўрадзе Азарава. А у 2000 годзе Пётар Парашэнка быў адным са стваральнікаў той самай Партыі рэгіёнаў, якая да ўцёкаў Януковіча была палітычным апірышчам прэзыдэнта.

Так, было ў біяграфіі Пятра Парашэнкі і іншае: распляваўся з Кучмам, перайшоў на бок Юшчанкі, пры дапамозе свайго «5 каналу» інфармацыйна падтрымліваў першы Майдан, займаў высокія пасады пры прэзыдэнце Юшчанку, пасьля 2012 году, сышоўшы зь міністраў ва ўрадзе Азарава і распляваўшыся з Януковічам, перайшоў у апазыцыю, стаў лідэрам Эўрамайдану «другога эшалёну», так бы мовіць.

Гэта ўсё – зусім не ў дакор палітыку, менш за ўсё хочацца строіць зь сябе маральнага судзьдзю. Гэта да таго, што калі ранейшая ўлада і цягнула на ролю «князёў цемры» адно ў своеасаблівым рэвалюцыйным псыхалягічным стане, то цяперашні кумір рэвалюцыйных масаў на ролю бескампраміснага «воіна сьвятла» ня цягне ніяк. Прычым, усе апісаныя вышэй крутыя павароты палітычнага шляху Парашэнкі ні для каго ва Ўкраіне не сакрэт, «бачилы очи, що купувалы», як там кажуць.

Ці азначае сказанае, што Парашэнка стане Януковічам-2? Не, зусім не. Справа ня ў тым, што жыла была мілая эўрапейская краіна, прыйшоў Януковіч – паручык Ржэўскі – «и все опошлил». Алігархічная сыстэма асабліва не зьмянялася ва Ўкраіне з часоў здабыцьця незалежнасьці, Януковіч спрабаваў парушыць яе «паняцьці» – не балянсаваць паміж існымі алігархічнымі кланамі, а стварыць уласны і падмяць пад сябе астатніх. За што і паплаціўся. Парашэнка такую памылку ня зробіць. Будзе дзейнічаць строга па «паняцьцях». Як казаў цар Аляксандар I пасьля забойства яго бацькі Паўла I: «Пры мне ўсё будзе, як пры бабулі». Вось так прыкладна і будзе.

Ніякіх асаблівых жахаў і рэйдэрства, але і ніякіх скачкоў «з царства неабходнасьці ў царства свабоды». Ну можа красьці крыху менш будуць. Але, здаецца, не кардынальна менш. Карупцыя ў постсавецкіх краінах – гэта ж не маральная хіба асобных кепскіх чыноўнікаў, гэта асаблівасьць самой «тканіны» грамадзкага быцьця, «клей», які склейвае соцыюм у адзінае палітычнае цэлае, у нацыю, калі заўгодна. Дарэчы, прызначэньне алігархаў Сяргея Таруты губэрнатарам Данеччыны, а Ігара Каламойскага – Днепрапятроўшчыны – яскравы таму доказ.

Можна ня верыць розным кампраматным сайтам, не падзяляць рэакцыю Пуціна наконт Каламойскага («самога Абрамовіча абдурыў»), але тое, што ня Гаўлы абодва, неяк зразумелым падаецца без глыбокіх дасьледаваньняў. Але пра чысьціню і дэалігархізацыю прыгожа казаць на Майдане. А калі ў тваіх руках улада, але і адказнасьць, а тут яшчэ і «зялёныя чалавечкі» ў Крыме, і Ўсход гарыць, то зразумела, што на самыя небясьпечныя ўчасткі кідаюць людзей з рэальным аўтарытэтам. Рэальных аўтарытэтаў, словам. А няма вось іншых. У марах ёсьць, у рэальнасьці няма.

Гэтак і ў выбары Парашэнкі ўкраінскі народ дэманструе той жа рэалізм. Так, адзін зь лідэраў Майдану, але не галоўны, таму такі, які з Майданам ня цалкам атаясамляецца, які да таго ж быў наверсе і да Майдану. І быў бы і без Майдану.

Тое, што Парашэнка – лідэр нацыянальнага рэйтынгу, сьведчыць, што Майдан быў справай не адно «западэнцаў-бандэраўцаў», на ўсходзе Ўкраіны «майданавец» Парашэнка, дарэчы, таксама першы. Але выбар на карысьць менавіта Парашэнкі дэманструе, што словы пралетарскага гімну «дашчэнту, а потым...» – зусім ня тое, чаго хоча ўкраінскі народ у цэлым.

Дарэчы, яшчэ адно забаўнае назіраньне. Калі Юлію Цімашэнку прызначалі прэм'ерам у 2005 годзе, яна абяцала прынесьці беларусам крыху «аранжавай» рэвалюцыі. Недзе праз год прэзыдэнт Юшчанка стаў хіба ня самым пасьлядоўным лябістам Лукашэнкі на міжнароднай арэне. Пасьля сёлетняй перамогі Эўрамайдану галасы пра тое, што тыраніі ў Расеі і Беларусі наступныя, гучалі таксама. Тут і месяца не спатрэбілася, каб кіраўнік рэвалюцыйнай Украіны Турчынаў паехаў да тырана-Лукашэнкі. Хуценька так.

Беларусь шмат у чым ад Украіны адрозная, ва Ўкраіне ўлада зьмянілася, у Беларусі зьмена – прадмет мараў адных і страху іншых. Парадокс, але чым большая дыстанцыя ад гэтых мараў да рэальнасьці, тым больш у тых марах сабе можна дазволіць: а ў нас гэта будзе вельмі прыгожа. Але чым карысны, апроч усяго іншага, украінскі як рэвалюцыйны, гэтак і пострэвалюцыйны досьвед, дык гэта напамінам, што менавіта посьпех, перамены – гэта сардэчнае запрашэньне ў пустыню рэальнасьці.

Сардэчна запрашаем у ХІХ стагодзьдзе

Прэзыдэнт Расеі ў сваёй прамове спасылаўся на досьвед Косава. Але Косава не было далучанае ні да воднай заходняй краіны, яму забаранілі далучацца нават да Альбаніі. Крым далучаецца да Расеі ў якасьці яе рэгіёна. Нагадаю, гэта тое, што 12 гадоў таму Пуцін прапаноўваў Беларусі.

Да таго ж даволі злавесна прагучалі словы Пуціна наконт таго, што паўднёвыя і ўсходнія рэгіёны Ўкраіны былі незаконна далучаныя да Ўкраіны бальшавікамі. Ён, праўда, агаварыўся, што Расея, акрамя Крыму, больш ні на што не прэтэндуе ва Ўкраіне.

Параўноўваць цяперашнюю палітыку Расеі з палітыкай Гітлера ў 30 гадах — можа і кепскі тон, ёсьць істотныя адрозьненьні. Але пасьля анэксіі Судэтаў нацысцкі ўрад заяўляў, што больш ні на што не прэтэндуе. Празь некалькі месяцаў пасьля гэтых заяваў вэрмахт заняў усю тэрыторыю Чэхіі, далучыўшы яе да Трэцяга Рэйху.

Абхазію і Паўднёвую Асэтыю можна было палічыць ізаляваным эпізодам. Зараз вымалёўваецца пэўная тэндэнцыя. Папросту кажучы, хто наступны? І што можа стрымаць гэты марш Расеі?

Пакуль Захад увёў толькі пэрсанальныя санкцыі адносна пары дзясяткаў расейскіх палітыкаў і урадоўцаў. Гэтыя санкцыі выглядаюць ня надта сур’ёзнымі, асабліва ў сьвятле санкцый, пад якімі знаходзіцца ўжо 3 гады афіцыйны Менск. Лукашэнка сілай разагнаў маніфэстацыю, пасадзіў некалькі дзесяткаў чалавек. У яго пад санкцыямі каля 200 чалавек, уключна зь ім самім. Расея анэксавала ладны кавалак тэрыторыі іншай дзяржавы, на якім жыве 2 мільёны чалавек. Пад санкцыі патрапіў ажно (!) 21 чыноўнік.

Аднак неабавязкова, што Захад па змаўчаньні праглыне анэксію Крыму. Ужо шмат хто адзначыў, што палітыка Пуціна — гэта вяртаньне ў ХІХ стагодзьдзе. Можа, гэта з гонарам прызнаў бы і сам прэзыдэнт Расеі, маўляў, прэч сьвет міжнароднага права, у якім вышэйшы судзьдзя — Злучаныя Штаты. Але варта прыгадаць, што ХІХ стагодзьдзе было векам шматлікіх войнаў. Так, тады ня надта клапаціліся пра міжнароднае права і ўнівэрсальныя прынцыпы. Але вельмі клапаціліся пра бясьпеку, пра захаваньне сілавога балянсу. Ёсьць пэўны сымбалізм у тым, што Пуцін гаварыў сваю прамову ў дзень, калі ў 1856 годзе скончылася Крымская вайна, якую Расея прайграла.

Адказ можа быць не прамым, але істотным. Калі Захад палічыць Расею небясьпечным ворагам, можа чакаць паступовага скарачэньня гандлю, у тым ліку і імпарту расейскіх энэрганосьбітаў, закрыцьцё доступу Расеі да сучасных тэхналёгіяў, прасоўваньне інфраструктуры НАТА бліжэй да межаў Расеі, у тым ліку і ва Ўкраіну, росту (нарэшце) ваенных выдаткаў у краінах Эўразьвязу, якія апошнія гадоў 10 іх увесь час скарачалі.

І матыў — не парушэньне міжнароднага права, матыў — пагроза, якую ўяўляе сабой Расея, якая дазваляе сабе анэксаваць тэрыторыі суседзяў і канчатковыя мэты якой незразумелыя.

Пра гэта, дарэчы, ў разгар крызісу вакол Крыму гаварыў начальнік камітэту начальнікаў штабоў ЗША Дэмпсі, паводле яго «калі дазволіць Расеі ўрывацца ў сувэрэнныя дзяржавы, матывуючы гэта абаронай этнічных рускіх, пад пагрозай дэстабілізацыі апынецца ўся Ўсходняя Эўропа і Бальканы».

Вялікабрытанія і Францыя ў 1853 годзе абвясьцілі вайну Расеі не таму, што яна парушыла міжнароднае права, а таму, што ўбачылі ў яе дзеяньнях пагрозу бясьпецы ў Эўропе і Азіі. Сардэчна запрашаем у ХІХ стагодзьдзе.

Доўгатэрміновыя наступствы гэтай геапалітычнай зьмены для Беларусі — тэма асобнай размовы. Але зараз перад афіцыйным Менскам наўпроставы выклік — прызнаньне альбо непрызнаньне пашырэньня межаў саюзьніка.

Хутчэй за ўсё, беларускія ўлады будуць усяляк пазьбягаць прамога адказу. Нагадаю, што месяц таму сам Лукашэнка, а тры тыдні таму ягоны міністар замежных справаў Уладзімер Макей казалі пра прыхільнасьць тэрытарыяльнай цэласнасьці Ўкраіны. Цяпер гэтая цэласнасьць відавочным чынам парушаная.
Зь іншага боку, паколькі Расея ўключыла Крым у свой склад, то прызнаваць Расею ў Беларусі ня мае патрэбы, яна і так яе прызнае. Мяркую, што будуць вылучацца нейкія такія аргумэнты, каб не патрапіць пад яшчэ больш глыбокую ізаляцыю, а тое і санкцыі. Магчыма, для Беларусі ўзорам будзе рэакцыя Кітаю, які ўстрымаўся ў Радзе бясьпекі ААН пры галасаваньні рэзалюцыі аб незаконнасьці крымскага рэфэрэндуму. Тым ня менш, у Пуціна ў яго прамове знайшлося добрае слова на адрас Пэкіну.

Размовы пра выклікі сусьветнаму сьветапарадку суправаджаюць хіба ня кожны буйны міжнародны крызіс. Але ў дадзеным выпадку, асабліва калі глядзець на рэакцыю Захаду, зьмена правілаў, па якіх жыве сьвет, сапраўды адбываецца.
Параза СССР у «халоднай вайне» ня скончылася ніякім глябальным пагадненьнем, якое б вызначала месца і ролі пераможцаў і пераможаных, новы парадак усталяваўся па змаўчаньні. Менавіта яму Расея і кідае выклік. Якім будзе новы? Прыгадваецца, што ўсе мінулыя — Вэстфальскі мір, Венскі кангрэс 1814 году, Вэрсальскі мір, Ялта-Патсдам — усталёўваліся па выніках вялікіх войнаў.

Тэгі:пуцін, санкцыі, вайна, Юры Дракахруст, анэксія, Украіна крым расея


Што Крэмль хацеў сказаць Януковічам?

Юры Дракахруст

Ну, паказаць, што жыве, што не прыбралі, як адыграную карту – гэта зразумела. А можа нешта больш? Першыя камэнтары да гэтага шоў зводзяцца да таго, што Пуцін кепскі, Януковіч – таксама, пры гэтым Януковіч ніхто. Не без таго, але мне адказ падаецца няпоўным.

На мой погляд, гэтае шоў – намёк з боку Расеі яе заходнім партнэрам, што ёсьць варыянты. Размаўляць Масква зьбіраецца толькі з Захадам, а з Кіевам – толькі праз Захад. Ня выключана, што зьяўленьне ў Растове Януковіча прымеркаванае да пачатку візыту ў ЗША ўкраінскага прэм'ера Арсеня Яцанюка.

Каб зразумець, у чым сэнс расейскай прапановы, дылемы, якую Масква ставіць перад Захадам – трошкі гісторыі. Акрамя банальнага ўварваньня на тэрыторыю іншай дзяржавы па праву сілы існуюць два ідэалягічныя «соўсы», пад якім гэта рабілася ў гісторыі. Адзін – легітымісцкі, другі – нацыяналістычны. І яны насамрэч адрозныя.

Расейскі цар Мікалай І уваходзіў са сваім войскам у 1848 годзе ў Вугоршчыну, якая паўстала, менавіта пад соўсам легітымізму: бунтаўшчыкі, мяцежнікі скінулі законную ўладу і пазбавілі яе магчымасьці кіраваць, законную ўладу, прынцып легітымізму трэба аднавіць, калі спатрэбіцца, то і сілай. Падобнае ідэалягічнае абгрунтаваньне было ў савецкага ўварваньня ў тую ж Вугоршчыну ў 1956-м і ў Чэхаславаччыну ў 1968-м: легітымная сацыялістычная ўлады зрынутая ці вось-вось будзе зрынутая, СССР абараняе сацыялістычны легітымізм. Тое, што СССР потым расстраляў Імрэ Надзя і адхіліў ад улады Аляксандра Дубчэка – насамрэч дэталі, усе пазначаныя ўварваньні адбываліся пад сьцягам легітымізму, які, зразумела, Раманаў і Хрушчоў з Брэжневым разумелі па-рознаму.

Дарэчы, пад такім жа соўсам Аляксандар Лукашэнка прапаноўваў у 2010 годзе ўвесьці войскі АДКБ у Кіргізстан, дзе быў зрынуты прэзыдэнт Бакіеў. Тая ж формула – «сьвятая асоба «государя», зрынутая бунтаўшчыкамі, «сьвяты саюз» постсавецкіх аўтарытарыяў аднаўляе сілай легітымны парадак. Прынамсі, канцэптуальна.

Але... Мікалай І зусім не лічыў вугорцаў братамі і не прэтэндаваў на частку імпэрыі брата Франца Іосіфа. І Брэжневу, пасьля ўвядзеньня танкаў у Прагу, не прыходзіла ў галаву, скажам, далучыць да СССР у выглядзе саюзнай рэспублікі славацкіх «братоў». У легітымісцкім варыянце браты – гэта ўладары, прынцып фармаваньня ўлады.

Другі варыянт – нацыяналістычны. Найбольш яскравы і вядомы прыклад – далучэньне Гітлерам Судзетаў да «Трэцяга рэйху». Дарэчы, прыклад не адзіны: марш генэрала Жалігоўскага на Вільню, рэйд д'Анунцыё ў Фіюмэ – з той жа опэры: нашы браты, людзі нашай крыві і культуры пакутуюць пад гнётам чужынцаў, просяць нас аб вызваленьні, наш меч аб'яднае штучна разьяднаны народ.

Расейскае абгрунтаваньне свайго ўварваньня ў Крым уяўляе сабой дзіўную сумесь абодвух падыходаў. І гібрыд аказваецца недарэчным, слабейшым, чым любы з «чыстых» варыянтаў. Асабліва гэта было бачна на прэсавай канфэрэнцыі Пуціна: у Кіеве пераварот, Януковіч – легітымны прэзыдэнт, хаця мы самі разумеем, што палітычна ён ніхто, хочам абараніць «нашых людзей» у Крыме, а мо і на Ўсходзе Ўкраіны, балазе і Януковіч за (а быў бы супраць, то што?), і наагул нашых войскаў там няма. Зразумей, хто можа...

Магчыма, цяпер пазыцыя стала больш уцямнай, што і абазначаецца паўторнай дэманстрацыяй Януковіча. Дакладней, Захаду выкладзеныя на стол два «чыстыя» сцэнары – легітымісцкі і нацыяналістычны. У першым Захад пагаджаецца на тое, што Януковіч (вы будзеце сьмяяцца) вяртаецца ў Кіеў хаця б часовым прэзыдэнтам, фармуецца ўрад з розных палітычных сілаў (з удзелам, скажам, лідэра данецкіх антымайданаўскіх пратэстоўцаў Губарава і прарасейскага прэм'ера Крыма Аксёнава), Украіна не падпісвае пагадненьне аб асацыяцыі з ЭЗ. Словам, як расейцы заяўлялі і раней, у нейкім сэнсе адбываецца вяртаньне да дамовы паміж прэзыдэнтам Януковічам і лідэрамі апазыцыі 22 лютага. У гэтым варыянце Расея актыўна, нават інстытуцыйна ўдзельнічае ў фармаваньні ўкраінскай улады, наўпрост уплывае на яе зьнешнепалітычны курс. Але краіна застаецца адзінай, крымскі рэфэрэндум аб далучэньні да Расеі «рассмоктваецца». Суцэльны легітымізм, як і было сказана.

Ці ўступае ў дзеяньне нацыяналістычны варыянт, для якога ўсё падрыхтавана: ў нядзелю – рэфэрэндум у Крыме, 21 сакавіка – рашэньне Фэдэральнага сходу Расеі аб «ўзьяднаньні спрадвечна рускіх земляў», Крым (прынамсі, Крым) – расейская тэрыторыя. Так, нікім, акрамя самой Расеі, непрызнаная юрыдычна. Але хто, як і калі зможа вярнуць яе Ўкраіне фактычна?

Зразумела, магчыма, што на Расею паўзьдзейнічае дыпляматычны ціск, міжнародная ізаляцыя, санкцыі, якія ўведзеныя ўжо і могуць быць уведзеныя ў будучыні, і яна выведзе сваіх «зялёных чалавечкаў» з Крыму, дасьць Януковічу ціхі прытулак, як Лукашэнка Бакіеву, ня будзе сілай і шантажом спрабаваць уплываць на склад украінскай улады. Магчыма. А магчыма і не.

А магчыма, у гэты стан сытуацыю можа ўвесьці толькі «апошні аргумэнт каралёў», як называлі ўзброеную сілу раней. Дарэчы, калі б ня ядзерная зброя, упэўнены – другая Крымская вайна паміж Захадам і Расеяй ужо б ішла. Першая, дарэчы, пачалася зь ня больш значнай і ў нечым падобнай прычыны: прэтэнзіі цара быць апекуном праваслаўных у Асманскай імпэрыі, акупацыя Малдавіі – ну і вайна.

Але ядзерная зброя ёсьць. Добра быць упэўненым, што Пуцін яе не ўжыве, прынамсі, у тых абставінах, якія могуць узьнікнуць ад прамога ваеннага сутыкненьня сілаў НАТО і Расеі вакол Крыму. А можа і нядобра быць у гэтым упэўненым. Але ў любым выпадку палымянаму карыстальніку сацыяльных сетак упэўненым у гэтым быць лягчэй, чым Абаму, напрыклад. Апошняму памылка можа дорага каштаваць.

Так што варыянты «на стале». Украінскім уладам не падабаюцца абодва. Яны могуць прадухіліць першы, але тады самастойна ня ў стане прадухіліць другі. Міністар абароны Ўкраіны Ігар Ценюх сёньня патлумачыў гэта дэпутатам Вярхоўнай Рады «на пальцах». Слова за Захадам.

Гітлер ці Вільгельм ІІ?

Юры Дракахруст

Ёсьць вядомае выслоўе — генэралы рыхтуюцца да мінулай вайны. Калі прыходзіць новая, то яна аказваецца не падобнай на мінулую. Кажуць, што сьвет не абрынуўся ў бездань у 1962 годзе з тае выпадковай прычыны, што прэзыдэнт Джон Кенэдзі прачытаў кнігу амэрыканскага гісторыка Барбары Такман «Жнівеньскія гарматы». У ёй Такман бліскуча апавядае пра д’ябальскую палітычную варонку, якая ўцягнула сьвет у Першую сусьветную вайну. Гэта была вайна, якой ніхто не хацеў. Прынамсі, ніхто не хацеў такой вайны.

І Кенэдзі скарыстаў гэты сумны досьвед падчас Карыбскага крызісу, калі сьвет як ніколі быў блізкі да ядзернага апакаліпсісу. Досьвед не азначаў, што трэба банальна капітуляваць, ён азначаў, што ня трэба дэманізаваць ворага, трэба даваць яму шанец захаваць твар і ўлічваць яго інтарэсы. Кенэдзі адмовіўся ад прапановы вайскоўцаў разбамбаваць савецкія пускавыя ўстаноўкі на Кубе нават тады, калі «зялёныя чалавечкі» зьбілі над Кубай амэрыканскі самалёт-разьведчык, ён адмовіўся ад прапановы тапіць савецкія караблі, якія везьлі на Кубу новыя ракеты, Кенэдзі пагадзіўся вывесьці ядзерныя ракеты з Турэччыны, якія, праўда, амэрыканцы нібыта зьбіраліся адтуль прыбраць і да крызісу. У выніку Кенэдзі выйграў, ну прынамсі выйграў больш (ці прайграў менш), чым Хрушчоў.

А вось цікава — а калі б Кенедзі прыняў Хрушчова за Гітлера, калі б будаваў паводзіны на падставе досьведу ня Першай, а Другой сусьветнай вайны, то што б было? Ну, можа выглядаў бы больш гераічна. Але ня выключана, што мы б ня мелі магчымасьці гэта ацаніць, бо мы, нашы бацькі ці бацькі бацькоў тады ж, у 1962 годзе, сталі б попелам.

Пуцін — Гітлер? Тады варта не гуляцца ў салдацікі ў ФБ, надзімаць жарсьці, а маліцца перад хуткай сьмерцю. Бо выбар тады просты: ці войскі Пуціна у хуткім часе выйдуць на заходнюю мяжу Ўкраіны, а можа, пойдуць і далей, ці значная частка чалавецтва, у тым ліку і ўдзельнікаў цяперашніх спрэчак, згарыць у полымі ядзернай вайны. Гітлер пляваў на любыя санкцыі, ён хацеў сусьветнага валадараньня і хацеў вайны, каб крывёй (у тым ліку і немцаў) «змыць ганьбу 1918 году». У 1935 годзе, калі яшчэ слабы вэрмахт уваходзіў у Рэйнскую вобласьць, яго яшчэ магла стрымаць пагроза ўжываньня сілы, у 1938 годзе ён ужо не баяўся пагрозаў — зь ім можна было толькі не ваяваць ці ваяваць. Не было б Мюнхэна, вайна б пачалася тады ж, у 1938-м. А як бы яна склалася — у рэале году да 42-га фінал быў невідавочным.
У Пуціна бомбаў хапае. Калі ён Гітлер, варта рыхтавацца да капітуляцыі ці сьмерці

І, дарэчы, калі б у яго была бомба, то ён наўрад ці вагаўся б яе ўжыць. Перад сьмерцю ён казаў, што нямецкі народ аказаўся ня вартым яго, і таму гібель гэтага народа будзе справядлівай. Дык што б стрымала яго ад гарантаванага ўзаемнага зьнішчэньня, калі б ён меў такую магчымасьць? У Пуціна бомбаў хапае. Калі ён Гітлер, варта рыхтавацца да капітуляцыі ці сьмерці. Можа, гонар і патрабуе не капітуляваць, але цана супраціву менавіта такая.

Падаецца, што калі карыстацца нямецкімі гістарычнымі аналёгіямі, то Пуцін куды больш падобны на апошняга нямецкага імпэратара Вільгельма ІІ — чалавека малапрыемнага, пыхлівага, апантанага ідэяй Machtpolitik, але палітыка ня надта буйнога ва ўсіх сэнсах і зусім не макабрычнай пачвары, якой быў Гітлер. «Зялёныя чалавечкі», вайна, на якой за тыдзень нікога не забілі — гэта ня гітлераўскі стыль.

Але сьвет абрынуўся ў Першую сусьветную не ад д’ябальскай моцы адной асобы, а наадварот — ад слабасьці ўсіх удзельнікаў гульні. Сышлі Бісмарк, Дызраэлі, Аляксандар ІІІ, якія маглі дамаўляцца, бо былі моцныя. Прыйшлі такія — сярэдняга гатунку, кшталту як цяпер. А на гэта яшчэ наклалася тое, што Артэга-і-Гасэт назваў «паўстаньнем масаў».

Манархі мінулых часоў маглі ваяваць і мірыцца, але ім нават у галаву не прыходзіла, што гэтыя рашэньні залежаць ад некага, акрамя іх. Паварочваць палітыку на 180 градусаў маглі і таталітарныя ўладары: да 22 чэрвеня 1941 году СССР, які для нацысцкай Нямеччыны быў амаль два гады калі не саюзьнікам, то партнэрам, у гэты дзень стаў ворагам. І нічога — ніхто ў Нямеччыне пытаньняў не задаваў.
Грамадзкая думка рыхтуецца да мінулай вайны ў яшчэ большай ступені, чым генэралы

А ў 1914-м было інакш. Нават паўаўтарытарныя манархіі (Нямецкая, Аўстра-вугорская і Расейская) былі вельмі чуйныя да грамадзкай думкі. Ліпеньскі крызіс, спароджаны забойствам эрц-герцага Фэрдынанда, сам па сабе пакідаў нешырокі калідор магчымасьцяў яго мірнага вырашэньня. Але была яшчэ і грамадзкая думка, якая перакрыла яго цалкам. Бо грамадзкая думка рыхтуецца да мінулай вайны ў яшчэ большай ступені, чым генэралы. Ды яна і не рыхтуецца, яна наагул ня думае, хай і называецца думкай.

«Тэўтонскія барбары, бошы», «лягушатнікі», «руская азіяцкая арда» — прыкладна такой мовай нянавісьці гаварылі 100 гадоў таму адзін пра аднаго насельнікі аднаго кантынэнта. «Што напішуць газэты, што скажа вуліца, калі мы праявім слабасьць, калі мы адступім?» — казалі сабе слабыя ўладары у Санкт-Пецярбургу, Вене, Бэрліне, Парыжы і Лёндане.

Я не спадзяюся, што гэты блог прачытаюць Пуцін, Абама ці Турчынаў. Але, магчыма, яго прачытаюць звычайныя людзі, які ўсьвядомяць, што іх узаемнай нянавісьцю да «тых нелюдзяў» выбудоўваецца зараз дакладна такая ж д’ябальская варонка, якая «бездакорна» спрацавала 100 гадоў таму, зачыняецца нешырокі калідор, у якім апэруюць гэтыя зусім не тытаны.

У мяне ў крымскім крызісе ёсьць уласнае меркаваньне, хто ў ім мае рацыю, а хто не. Аднак ужо ў 1915 годзе ў бакоў узьнікла ўсьведамленьне, што падстава, якая здавалася надзвычай важнай ў ліпені 1914 году, ня вартая тых мільёнаў людзей, якія на той час ужо загінулі. Але менавіта гэтыя мільёны загіблых і зрабілі немагчымым палавіністае пагадненьне ў стылі мінулых стагодзьдзяў, вайна аказалася ня той, якой уяўлялася ў ліпені 1914-га, і ўсе былі вымушаныя працягваць гэтую татальную вайну да татальнага зьнішчэньня ворага. Д’ябальская машына працягвала працаваць.
100 гадоў таму таксама раўлі пра «любую цану». І яе менавіта і заплацілі

«Дык што — патураць, капітуляваць, дараваць?» — спытае чытач. Не. Кенэдзі не капітуляваў. Але ён правільна вызначыў, хто яму супрацьстаіць і досьвед якой вайны дарэчны ў ягонай сытуацыі. Ён памятаў пра заходнюю ганьбу Мюнхэна, але і пра агульнаэўрапейскую ганьбу 1914 году памятаў таксама.

А звычайным людзям, гэтак як і ўладарам думак — рускім, украінцам, амэрыканцам, заходнеэўрапейцам, ну і беларусам таксама — парада адно не разьдзімаць полымя нянавісьці, не раўсьці — «любой цаной». 100 гадоў таму таксама раўлі пра «любую цану». І яе менавіта і заплацілі.

Тая вайна пачалася з забойства нашчадка аўстравугорскага пасагу. У выніку вайны пасаг разам з самой імпэрыяй зьнік як такі. І яшчэ дзьве імпэрыі — туды ж. І менавіта з вайны, як ні парадаксальна, пачаўся заняпад пераможцаў у ёй — Францыі і Вялікабрытаніі як вялікіх дзяржаваў. Што пазьней у ХХ стагодзьдзі стала відавочным.

Прыгадваюцца словы Мао Цзэдуна: «Хай у ядзернай вайне загіне палова чалавецтва, затое астатнія будуць жыць пры сацыялізьме». Рызыкну паправіць клясыка: не пры сацыялізьме — пры Pax China. Прычым кітайцам не давядзецца асабліва нічога рабіць. Круглавокія ідыёты ўсё зробяць самі. Кітайцы проста прыйдуць і зоймуць законнае месца адзіных пераможцаў.

Тэгі:расея, украіна, вайна, крым, Юры Дракахруст


Трэба толькі папрасіць

Юры Дракахруст

Справа нават ня ў тым, што вайсковая апэрацыя, аказваецца, праводзіцца на просьбу пэрсанажа, які «практычна нікчэмны» на думку нават прэм'ера Расеі. Але, як гаворыцца, або здыміце крыж або апраніце майткі.

Пару тыдняў таму Пуцін, ахвяраваўшы асалодай назіраньня за Алімпіядай, лётаў у Каір для сустрэчы з кім? З фэльдмаршалам Сісі, верхаводам антыканстытуцыйнага перавароту, які разам з тамтэйшым «агідным» Майданам зрынуў законна абранага прэзыдэнта Мурсі, перабіў некалькі соцень прыхільнікаў гэтага самага прэзыдэнта і забараніў яго партыю. І як там наконт чысьціні працэдуры зьмены ўлады? Вось дурань Мурсі – не прыйшло ў галаву папрасіць Расею пра ўзброенае ўмяшаньне для аднаўленьня канстытуцыйнай законнасьці. Не пытаньне ж: расейская армія – кшталту таксі, любы капрыз кліента. І чысьціню працэдуры і ў «пясках пірамідаў» аднавілі б на раз. Але Пуцін у Каіры пра працэдуру чамусьці не прыгадваў, а нават пажадаў тамтэйшаму Турчынаву ў пагонах перамогі на прэзыдэнцкіх выбарах, на якія той у той момант нават не зьбіраўся вылучацца.

Можна прыгадаць і Кіргістан у 2010 годзе. Чамусьці тады просьбы і заклінаньні прэзыдэнта Бакіева, зрынутага з пасады таксама мэтадам, які ня ў поўнай меры адпавядае строгай канстытуцыйнай працэдуры, не знаходзілі ніякага водгуку ў Масквы. Лукашэнка, дарэчы, тады якраз і прапаноўваў сіламі АДКБ падтрымаць кіргіскага «караля ў выгнаньні», але тады Масква аддавала перавагу дамоўленасьцям зь лідэрамі бішкецкага перавароту ў двукосьсі ці без.

І каго зараз спадар Чуркін трымае за лохаў?

Тэгі:украіна, расейская інтэрвэнцыя


Берасьцейскі мір для Ўкраіны?

 
Здавалася б, часы ўсё ж ня тыя, ХХІ стагодзьдзе, існуе міжнародная супольнасьць, магутны альянс НАТА, ЗША, якія паводле вайсковай моцы пераўзыходзяць хіба ня ўвесь астатні сьвет. Між тым хада падзеяў паказвае, што часы прыкладна такія ж, як і заўжды. І тут варта замовіць слова за «беднага Абаму», якога некаторыя за яго рэакцыю на падзеі ў Крыму пасьпяшаліся ахрысьціць «слабаком» і «імпатэнтам».

Ну ацэнка ягоных посьпехаў у зьнешняй палітыцы ў цэлым – гэта асобная тэма, але, гледзячы гістарычна, варта сказаць, што ён у сваёй стрыманасьці менавіта ў гэтым канфлікце выглядае ў параўнаньні з папярэднікамі зусім не самотным.

А што зрабіў герой вялікай вайны прэзыдэнт Эйзэнхаўэр, калі СССР у 1956 годзе тапіў у крыві Будапэшт, што рабіў Джонсан, калі савецкія танкі ўвайшлі ў 1968 годзе ў Прагу, як бясстрашны Буш-малодшы ў 2008 годзе рэагаваў на расейска-грузінскую вайну? Адказ па вялікім рахунку – ніяк, нічога. Картэр пасьля савецкага ўварваньня ў Аўганістан увёў частковае гандлёвае эмбарга, байкатаваў Алімпіяду ў Маскве, ён і яго пераемнік Рэйган падтрымлівалі антысавецкі супраціў у Аўганістане, ўзьнімаючы для Масквы цану акупацыі. Ну дык менавіта пра гэта Абама і сказаў. Ня менш, але і ня больш. ЗША ніколі ня ішлі на рызыку прамога вайсковага сутыкненьня з СССР/Расеяй па цалкам зразумелай прычыне – наяўнасьці ядзернага патэнцыялу Масквы і рызыкі ядзернай вайны. Пры нападзе на краіну НАТА напэўна пайшлі б на гэтую рызыку, але толькі ў гэтым выпадку.

Так што ў ваенным сэнсе Ўкраіна апынулася з Расеяй сам на сам. Рэакцыя ўкраінскай ўлады выглядае ў нечым дзіўнай: украінскія лідэры гучна заяўляюць, што навідавоку факт вайсковага ўварваньня, агрэсіі, акупацыі, але ставяць сабе ў заслугу сваю стрыманасьць, тое, што яны не «паддаюцца на правакацыю». Ну, калі ўжываць гэты тэрмін, то ўсё, што можна, ўжо «справакавана». А абарона тэрытарыяльнай цэласьці – права і хіба не галоўны абавязак любой дзяржавы.

Але тлумачэньне гэтага «дзіва» сумнае і простае – ва Ўкраіны няма войска. Не, ёсьць пэўная колькасьць людзей у пагонах і без пагонаў са зброяй і амуніцыяй – няма інстытуту, структуры, якая ідзе ваяваць туды і з тым, куды і з кім загадае начальства. Украінскія людзі ў пагонах, якія яшчэ ўчора бачылі, як абыходзіліся рэвалюцыянэры зь іх калегамі з МУС, дэмаралізаваныя і легітымнасьць новага начальства ўяўляецца ім як мінімум няпэўнай.

Менавіта ў такой жа сытуацыі былі і ўлады Савецкай Расеі ў 1918 годзе. Нават самыя жорсткія крытыкі не папракаюць Леніна адсутнасьцю рашучасьці і волі. Проста на немцаў у 1918 годзе рэвалюцыйная рыторыка Троцкага і іншых красамоўных прамоўцаў ня дзейнічала, значэньне мела толькі сіла. А яе, сілы, войска, ў бальшавікоў не было і ніякая воля не магла замяніць яго адсутнасьць.
 
Цяжка сказаць, якіх канчатковых мэтаў дамагаецца Масква. Ці Крым – гэта адно плацдарм, а мэта – ўсход і поўдзень Украіны, ці мэта – анэксія адно Крыму, ці вайсковая апэрацыя – сродак уплываць на украінскую палітыку, захоп закладу, які можна і аддаць. Вось пару дзён таму ўяўлялася немагчымым, што рашэньне аб скасаваньні моўнага закону будзе адмененае. А зараз яно адмененае.

На карысьць новага Кіеву – тое, што ў расейцаў няма папулярнай украінскай фігуры, якую яны маглі б прапанаваць у якасьці альтэрнатывы новым уладам. Януковіч такой постацьцю відавочна не зьяўляецца, ён не выклікае аніякіх сымпатыяў нават на ўсходзе і ў Крыме. Там могуць ненавідзець Майдан, але Януковіч – ня сьцяг супраціву Майдану ні для каго. Як у Іраку пасьля скіданьня Садама Хусэйна ў 2003 годзе – супраціў быў, але ніводнай групоўка не натхнялася вобразам зрынутага правадыра.

Ёсьць і яшчэ адзін чыньнік. Крымскае насельніцтва неаднароднае, але значная частка яго і хацела і хоча простага далучэньня паўвыспы да Расеі. Чаго нельга сказаць ні пра ўсход, ні пра поўдзень Украіны. Там, ізноў жа, могуць ненавідзець Майдан і «бандэраў», але «вызваленьня» расейскімі войскамі там зусім ня прагнуць. У гэтым сэнсе паказальна, што нават Януковіч, самастойнасьць якога зараз, мякка кажучы, абмежаваная, ў Растове выказаўся за адзіную Ўкраіну і супраць расейскага ўварваньня.

Аднак баюся, што ўкраінскім уладам давядзецца пайсьці на нейкі аналяг Берасьцейскага міру. Які сам Ленін, падпісаўшы яго, называў «пахабным». Неабавязкова гэты мір будзе вечным, ў тым жа 1918 годзе, пасьля паразы Нямеччыны ў сусьветнай вайне і пачатку там рэвалюцыі, бальшавікі зброяй скасавалі мір, які зброяй ім і быў накінуты.

Ну, ваенная параза Расеі і рэвалюцыя там – не самыя імаверныя прагнозы на бліжэйшую будучыню. Але, магчыма, словы Барака Абамы пра цану, якую давядзецца заплаціць Расеі за свае паводзіны ў Крыме, будуць не пустым гукам. Маскве давядзецца як мінімум узважваць выйгрышы і страты.

Акрамя таго, наважнейшым чыньнікам стане палітычны працэс у «кантынэнтальнай», так бы мовіць, Украіне, ва Ўкраіне за межамі Крыму.

Кансалідацыі ўлады вымагае і лёгіка рэвалюцыі і лёгіка дзяржаўнага кіраваньня, пра што даводзілася пісаць http://www.svaboda.org/content/article/25279722.html, але крызіс у Крыму робіць гэтую неабходнасьць надзвычай пільнай. Канструкцыя – ўрад, адказны перад Майданам, які ні перад кім не адказны, можа радаваць сваёй прыгажосьцю адэптаў моцы грамадзянскай супольнасьці, але яна абсалютна не прыдатная для вырашэньня такіх жорсткіх міжнародных канфліктаў з выразным сілавым складнікам. Калі ўрад у Кіеве будзе рэальнай адзінай уладай над усёй Украінай (акрамя Крыму), калі чалавек са стрэльбай на гэтай тэрыторыі будзе кіравацца не рэвалюцыйнай правасьвядомасьцю і загадамі палявых камандзіраў, а выключна загадамі таго самага ўраду – з такім ўрадам Масква будзе прынамсі лічыцца. З цяперашнім, на жаль, проста ня лічыцца. Дарэчы, напрыканцы 1918 году бальшавікі здолелі сілай скасаваць Берасьцейскую дамову ня толькі з прычыны зьмены міжнароднай сытуацыі, але і таму, што якое-ніякае войска на той час у іх ужо зьявілася. Менавіта сваё і менавіта войска, а не рэшткі царскай арміі і не партыйная міліцыя.

Але пакуль, калі толькі дыпляматычнае мастацтва і неймавернай сілы міжнародны ціск не прымусяць Расею пакінуць Крым, «Берасьцейская дамова» ўяўляецца амаль што непазьбежнай. Ці, калі працягваць гістарычную аналёгію, рэалізацыя формулы Троцкага тых часоў – ні міру, ні вайны, юрыдычнае непрызнаньне і фактычнае прызнаньне анэксіі. Да лепшых часоў.

Перад кім адказвае Майдан?

Юры Дракахруст

«Галоўнае пытаньне любой рэвалюцыі – гэта пытаньне пра ўладу» – казаў Уладзімер Ленін. Калі гаварыць пра сучасную Ўкраіну, то здаецца якое такое пытаньне пра ўладу? Часовы ўрад сфармаваны, праз два месяцы – прэзыдэнцкія выбары, ўсе рэгіёны (ну, можа, акрамя Крыму) так ці інакш прызналі новую ўладу. Але нават і ў больш спакойныя часы фармальная і фактычная ўлада – зусім розныя матэрыі. Часам рэчыва ўлады выпетрываецца, пакідаючы бясьсільны муляж.

А ў рэвалюцыю і пагатоў. У тым, што па ўсёй Украіне зараз валяць помнікі Леніну, можна ўбачыць нейкую палітычную магію – мо валяць дзеля таго, каб схаваць, чые запаветы наконт барацьбы за ўладу сьвята выконваюць?

Асаблівасьць рэвалюцыі – гэта тое, што пытаньне пра ўладу падчас яе вырашаецца не праз працэдуру, не праз закон, а праз наўпроставае палітычнае сутыкненьне. «Вінтоўка нараджае ўладу» – як адзначаў Мао, яшчэ адзін клясык рэвалюцыі. Ну, мо ня толькі: кулак, аўтарытэт, мабілізаванасьць прыхільнікаў. Але ў любым выпадку – сіла, здольнасьць прымусам ці страхам дамагчыся выкананьня сваёй волі. На час фармальны ўладны статус і выбарчы бюлетэнь ня маюць значэньня. Больш за тое – як правіла, той, хто перамог у гэтай наўпроставай барацьбе, потым і выйграе выбары. Народ проста адчувае вынік гэтай барацьбы і галасуе за пераможцу, калі яго, народ, папросяць сваё меркаваньне выказаць. А могуць і не папрасіць. Ці зрабіць зь яго воляй, як бальшавікі з Устаноўчым сходам: «Караул устал – расходитесь, господа».

З гэтага пункту гледжаньня галоўная праблема новага ўраду (і шырэй – новых уладаў) – гэта Майдан. Падобныя сытуацыі ў гісторыі ня проста бывалі, яны амаль што непазьбежныя. Хто абіраў Якабінскі клюб падчас Вялікай Францускай рэвалюцыі? Хто і як абіраў Саветы ў Расеі у 1917 годзе (якія, дарэчы, не былі вынаходніцтвам бальшавікоў і напачатку не бальшавікі ў іх вялі рэй)? Аднак нефармальнай, але рэальнай уладай на пэўных этапах адпаведных рэвалюцый былі менавіта гэтыя інстытуты. Як казаў Рабэспьер, «я – не прадстаўнік Францыі, я і ёсьць Францыя».

І на самой справе стрыжнем палітычнага працэсу ва Ўкраіне ўжо робіцца канфлікт паміж палітычнымі партыямі, статуснай палітычнай супольнасьцю і Майданам. Паміж партыямі кампраміс у пэрспэктыве можа і скласьціся, іх з Майданам – не. Знакамітыя сотні, сілы самаабароны Майдану – гэта міліцыя ў яе першасным, а не сссраўскім значэньні – ваенізаваныя атрады пэўнай палітычнай сілы. Пакуль ня будзе адноўленае адзінства дзяржаўнай волі і найперш – манаполія дзяржавы на гвалт, ні пра рэформы (добрыя ці кепскія), ні пра барацьбу з карупцыяй, ні пра нармальнае функцыянаваньне эканомікі і пра хоць нейкую сыстэму кіраваньня размовы проста ня будзе.

Прычым, тут справа ня ў тым, што каму падабаецца, і што падабаецца, у прыватнасьці, мне. Калі спадару Ярашу ці каму зь іншых рэальных лідэраў Майдану па плячы (па галаве :)) кепка Леніна ці капялюш Кромвэля – значыць, «бутафорыя» ў выглядзе Вярхоўнай Рады і сыстэмных партыяў будзе проста зьмеценая, дзяржаўныя сілавыя структуры расфармаваныя ці разагнаныя, а новыя – створаныя якраз на базе тых сотняў і сілаў самаабароны. Ужо якое вялікае шчасьце будзе ад таго ўкраінскаму народу – пытаньне спрэчнае, але варыянт магчымы. Прычым, менавіта гэта будзе сапраўднай рэвалюцыяй, зломам усёй прынамсі палітычнай сыстэмы краіны. Але пры гэтым важны чыньнік – двоеўладзьдзе будзе зьліквідаванае, Майдан пераможа ўсіх і стане адзінай уладай.

Шчыра кажучы, больш імаверным уяўляецца іншы варыянт – сыстэмныя партыі і палітыкі перамогуць Майдан. Міліцыя Майдану будзе расфармаваная – сілай ці «абдымкамі», уключэньнем яе ў дзяржаўныя сілавыя структуры, але з вывядзеньнем з падпарадкаваньня яе цяперашнім камандзірам. Формулы – Майдан патрабуе, Майдан не дапусьціць, урад зацьвярджаецца на Майдане – зьнікнуць з украінскага палітычнага ўжытку як дурны (ці прыўкрасны – для каго як) сон. Людзі, якіх рэвалюцыя вынесла наверх, часам распраўляюцца са сваімі менш пасьпяховымі паплечнікамі куды больш рашуча, чым сьмеў і мог дазволіць сабе «злачынны рэжым», які яны дружна разам скідалі. Так бывала, прынамсі.

Можна марыць і спадзявацца, што той ці іншы варыянт адбудзецца мірна. Хаця гісторыя гэтага, мякка кажучы, не гарантуе. Адзінае, што ўяўляецца зусім неймаверным – што цяперашняе двоеўладзьдзе праіснуе працяглы час.

І справа тут не ў асабістым стаўленьне майданаўцаў і статусных палітыкаў адных да адных, не ў эмоцыях ці сантымэнтах. Лёгіка рэвалюцыі і лёгіка кіраваньня дзяржавай тут проста не пакідае выбару.

Мэню для троля

Уражаньні расейскага блогера Ільлі Варламава ад Менску «парвалі», як цяпер прынята казаць, Байнэт. Рэакцыя стала цікавым тэстам.

Беларуская сталіца маскоўскаму госьцю не спадабалася, пра што ён і распавёў:

«У Менску сапраўды ёсьць і плітачка, і веласьцежкі, і нават месцамі чыста. У адрозьненьне ад усіх іншых былых савецкіх гарадоў, Менск так і ня стаў былым... Менск так і застаўся ў саўку... Менск падобны на вялікую вайсковую частку. Салдаты спраўна мятуць пляц, фарбуюць гуму ў ваеннай тэхнікі і нават манікюрнымі нажніцамі стрыгуць газоны, але калі бачыш усю гэтую прыгажосьць, узьнікае адчуваньне, што „нешта ня так“... Галоўная вуліца Менску. Незразумела, чаму на ёй няма дрэваў. Няўтульна. Не люблю я ўсё гэтае савецкае горадабудаўніцтва... Менск шэры, дэпрэсіўны горад з запалоханымі забытымі жыхарамі. У горадзе няма нармальных кавярняў і рэстаранаў, зусім няма гатэляў. Цікава, што адчуваюць замежнікі, якія тут упершыню апынаюцца?»

Ну і далей у такім самым стылі.

Але нават ня гэта выклікала абурэньне насельнікаў беларускага сэгмэнту Фэйсбуку. А тое, што дзясяткі менчукоў прыйшлі паслухаць «арбітра элегантнасьці» з «самой Масквы» і з захапленьнем лавілі ягоныя даволі крыўдныя ацэнкі свайго гораду. Байнэт і пакрыўдзіўся. І на спадара Варламава, а яшчэ больш на суайчыньнікаў, якія не далі адпор, не абаранілі гонар роднай сталіцы і прадэманстравалі ганебную правінцыйнасьць. Ну вось першае, што пад руку патрапіла:

Якая глыбокая правінцыйнасьць — ісьці, слухаць прыезжых блогераў, якія «адкрыюць нам вочы» на Менск... зоркі са сталіцы прыехалі ў госьці да абарыгенаў расказаць ім, якія яны шэрыя.

Вось ён, напышлівы прадукт грамадзтва спажываньня, крыўляецца перад беларусамі. Ён цынічны і самазадаволены. Ён можа сказаць усё што заўгодна, любую ерась, і яму будуць пляскаць у ладкі захопленыя фанаты мяшчанскай субкультуры. Ён можа абразіць народ, культуру, беларускую гасьціннасьць — і як з гусака вада. Вораг ужо на парозе.

Калегі, гэта суровая рэчаіснасьць каляніяльнай дзяржавы.

Вельмі пляскаты і павярхоўны погляд на Менск. Снабізм аўтара мяжуе з пошласьцю.


Каюся, дагэтуль пра сусьветную славу Ільлі Варламава нічога ня ведаў. Знаўцы кажуць, што не такі ўжо ён «гросмайстэр О.Бэндэр», здольны зрабіць уражаньне адно на васюкоўскіх аматараў. У ягонага блога — 3 мільёны наведнікаў у дзень.

Але і што? На што ён сам разьлічваў, раздаючы свае ацэнкі? Што менчукі — мазахісты? Я мяркую, што на хвалю крыўдаў, крыкаў, адказаў у стылі «а ты на сваю Маскву паглядзі», ён і разьлічваў. У якіх правінцыйнасьці ня менш, чым у жаданьні паслухаць ягоныя ўражаньні. І нашто карміць троля?

Тут нават справа не ў справядлівасьці ці несправядлівасьці ацэнак расейскага блогера. Сваё — яно дарагое і мілае найперш тым, што сваё, што гэта тваё жыцьцё, дзяцінства, юнацтва, што гэты горад прасякнуты табой, што ён у пэўным сэнсе і ёсьць ты. І агрэсіўныя спробы даказаць, што ён і аб’ектыўна добры і прыгожы, што ім і падарожнік мусіць захапляцца — як раз ад сумневаў, ад патрэбы даказаць, і не спадару Варламову, а самому сабе, што ня горшы за іншыя, што нават лепшы.

А нашто? У практычным пляне хіба ня лепш рэагаваць холадна-грэбліва, тонам, стомленым ад цывілізацыйнай перавагі :-), маўляў, цікавыя назіраньні, але мы гэтым і ганарымся, і вам проста не зразумець беларускай экзыстэнцыйнай глыбіні.

І праўда ж не зразумець. Для спадара Варламава гэта чужы горад, які менавіта як чужы горад і не спадабаўся. Можа, у ягоных ўражаньнях як ад чужога гораду і ёсьць свая рацыя. Але якое значэньне мае гэтая рацыя для таго, для каго гэты горад свой?

Тэгі:менск, Илья Варламов, zyalt


Рознакаляровы Януковіч

Зь вялікім зацікаўленьнем прычытаў блог калегі Валера Каліноўскага. Шмат чаго даведаўся зь яго пра цяперашняга ўкраінскага прэзыдэнта, але мушу адзначыць, што катэгарычна нязгодны з ацэнкамі шаноўнага калегі. Ня тое, што маю намер пісаць апалёгію Віктара Януковіча, проста, на мой погляд, на гэтага пэрсанажа варта глядзець не праз чорныя (як і не праз ружовыя) акуляры, і да таго ж улічваць як гістарычны, гэтак і рэгіянальны кантэкст.

Ну пачнём нават з савецкага пэрыяду. Так, дзьве судзімасьці. Але потым на працягу 20 гадоў — кіраўніцтва сярэднімі і буйнымі гаспадарчымі прадпрыемствамі. Пры тым, што ў савецкія часы судзімасьць — гэта была сур’ёзная пляма. Ляяльнасьцю такую кар’еру асабліва не патлумачыш. Сувязямі — асабліва таксама, не ў КДБ ці партапарат таварышча ўладкавалі. Дык можа «лязо Окама» вымушае хаця б дапусьціць, што справа — ў арганізатарскіх таленце і здольнасьцях?

Выбары 2004 году — зразумела, ня той момант, якім Януковіч мог бы ганарыцца. Але маленькая статыстычная даведка: менавіта ў тым годзе, пры яго прэм’ерстве рост ВУП Ўкраіны склаў 12%, беспрэцэдэнтныя для Ўкраіны і да, і пасьля. А ў папярэднія два гады яго прэм’ерства — 5% і 9% адпаведна. А ў 2005 годзе, калі пры прэзыдэнце Юшчанцы прэм’ерам была Цімашэнка — 2.7%.

Можа, як у старым анэкдоце, «проста пашанцавала», але гэтыя лічбы, як мінімум, ня сьведчаць пра поўную бездапаможнасьць і некампэтэнтнасьць нашага пэрсанажа.

Ну і наконт 2004 году — прэзыдэнтам тады быў Кучма, сілавікамі кіраваў ён, але слова кандыдата ў прэзыдэнты ад партыі ўлады, афіцыйнага пераможцы другога туру, пры прыняцьці рашэньняў падчас крызісу, відаць, нечага было вартае. Тое, што тады ўкраінская ўлада не паспрабавала зрабіць з Майданам тое, што Лукашэнка ў сьнежні 2010 года зрабіў з менскай Плошчай, можа варта занесьці на рахунак і Януковіча?

Паважанае спадарства, вы пекла на зямлі, якім зьяўляецца КНДР, наагул не прыгадвайце, каб не ссурочыць, вы хаця б на поўнач паглядзіце
Ну а потым — наагул казка. Ужо якую пачвара і якога д’ябла ляпілі зь Януковіча падчас першага Майдану. Але ўжо ў 2005 годзе Цімашэнка — «аранжавая» каралева — ў сваёй знакамітай прамове пры адстаўцы з пасады прэм’ера злучала аранжавую і блакітную (сымбаль Партыі рэгіёнаў) стужкі ў сьцяг Ўкраіны. Ну і потым паміж яе фракцыяй і фракцыяй Партыі рэгіёнаў былі вельмі цьмяныя, але цёплыя альянсы. Няўжо яна ня ведала, якія гэта пачвары, «ворагі Ўкраіны» і «цітушкі»? Проста яна не была і ня ёсьць публіцыстам ці журналістам, палітык арганізуе баявы піяр і карыстаецца ім, але быў бы вар’ятам, калі прымаў бы гэта за чыстую манэту і кіраваўся ім у сваёй дзейнасьці.

Ну а далей герой і правадыр Майдану, прэзыдэнт Юшчанка прызначае д’ябла Майдану Януковіча прэм’ерам. І як жа рука не здрыганулася? А вось так неяк. А ВУП пры прэм’ерства «д’ябла» ізноў папоўз уверх: 2006 — 7%, 2007 — 8%. Ізноў пашанцавала, відаць, няздары.

Ну і цяперашні Майдан. Дзіўна чытаць у адозвах выбітных украінскіх інтэлектуалаў параўнаньне сытуацыі ў іх краіне з Паўночнай Карэяй (!). Паважанае спадарства, вы пекла на зямлі, якім зьяўляецца КНДР, наагул не прыгадвайце, каб не ссурочыць, вы хаця б на поўнач паглядзіце.

У «паўночнакарэйскай» Украіне хіба не траціна парлямэнту — апазыцыя, значная частка электронных СМІ адкрыта падтрымлівае Майдан, пасярод сталіцы два месяцы віруе антыўрадавая маніфэстацыя, крывавы ўкраінскі Кім Чэн Ын прапануе лідэрам маніфэстантаў пасады ва ўрадзе, на якія яны не пагаджаюцца, бо ня змогуць прыводзіць тую палітыку, якую хочуць — ну суцэльны Пхэньян, там гэта ў парадку рэчаў. А ад Менску дык і не адрозьніш — адзін у адзін.

Прыводзячы не размовы з дасьведчанымі экспэртамі, а банальныя, агульнавядомыя факты, ці хачу я сказаць, што Януковіч — анёл, герой і ўкраінскі Шарль дэ Голь? Зусім не. Зусім не анёл. Проста дастаткова тыповы постсавецкі палітык, карумпаванасьць, прага да аўтарытарнасьці і бандыцкая палітычная культура якога не надта адрозьніваюцца ад сярэдняга ўзроўню гэтых якасьцяў у палітычнай эліце як яго краіны, гэтак і постсавецкай прасторы наагул. Цімашэнка, дарэчы, падчас выбарчай кампаніі 2010 году таксама абяцала ў выпадку сваёй перамогі пасадзіць Януковіча. Але гонар кінуць за краты галоўнага свайго апанэнта выпаў ня ёй.

А Януковіч – ён ня чорны і нават не чорна-белы. Ён рознакаляровы. Як нашае жыцьцё
Між іншым, крыху ўбок, але пра дэ Голя. Вярнуўся ў 1958 годзе да ўлады хоць і легітымным шляхам, але пад пагрозай мяцяжу «шалёных» у Альжыры. Потым тых «шалёных» спрытна абдурыў, прыйшоўшы да ўлады пад лёзунгам «Альжыр — францускі», а пасьля аддаўшы яго паўстанцам. А потым правёў рэфэрэндум, які сканцэнтраваў у руках кіраўніка дзяржавы ільвіную долю ўлады. А ўжо як спэцслужбы дэ Голя разьбіраліся з OAS, падняўшай руку на дзяржаву — ну дык гэта асобная і даволі сумная старонка францускай гісторыі. Але гэта да слова.

Аднак ізноў жа да нашага пэрсанажу. Хочуць украінцы адхіліць яго ад улады, ўстыў ён ім з усімі яго станоўчымі і адмоўнымі якасьцямі — ну дык можа і скінуць.Захочуць, каб прэзыдэнта абіралі, як гетмана, пра што казаў у інтэрвію Свабодзе першы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук – іх воля.  Лепяць зь яго ў другі раз д’ябла з рагамі — ну зразумела, інфармацыйная лёгіка жорсткай палітычнай барацьбы вымагае.

Памятаю, ў 2002 годзе быў у Кіеве на перадвыбарчым мітынгу Віктара Юшчанкі падчас парлямэнцкіх выбараў. «У нас усё добра, ў нас усё ёсьць, адзіная праблема Ўкраіны — гэта яе нікчэмная ўлада» — казаў будучы прэзыдэнт. Іронія гісторыі — спраўдзіўшы памкненьні Юшчанкі, яна даказала, што праблема не адзіная ці што, прынамсі, нікчэмнасьць улады мае розныя твары.

А Януковіч – ён ня чорны і нават не чорна-белы. Ён рознакаляровы. Як нашае жыцьцё.

Тэгі:украіна, пратэсты, Юры Дракахруст, Віктар Януковіч, Майдан, "цітушка"


Ростані Майдана

Юры Дракахруст

І ў Беларусі падчас Плошчаў і зараз ва Ўкраіне няма браку ў развагах і пытаньнях наконт таго, ці мае апазыцыя плян. Апошні раз у Беларусі гэтую спрэчку вялі на нашым сайце Валер Карбалевіч і Зьміцер Дашкевіч.

Між тым падаецца, што базавых пасьпяховых сцэнароў разьвіцьця падобных падзеяў можа быць толькі два.

Адзін — «аксамітны». Людзі мірна стаяць на плошчы, але іх ня толькі шмат, аднак і пераважная частка грамадзтва адмаўляе ўладзе ў даверы, імпульсы ад плошчы разьлятаюцца па ўсёй краіне, яны праточваюцца і ў маналіт улады, расколваючы яго. Улада ў роспачы, «галубы» ва ўладзе перамагаюць «ястрабаў», загады на супрацьдзеяньня плошчы ці няма волі аддаць ці няма жаданьня выконваць, розныя «Беркуты» і АМАПы братаюцца з маніфэстантамі. Плошча стаіць, але яна пры гэтым наступае, наступае ў мазгах і душах людзей, захопліваючы ўсё новыя тэрыторыі.

Так бывае. Прыклад таго — «аксамітная» рэвалюцыя ў Чэхаславаччыне ў 1989 годзе, ў значнай ступені — ўкраінская «аранжавая» рэвалюцыя ў 2004 годзе, калі генэралы спэцслужбаў публічна на Майдане прысягалі яму ў вернасьці, сілавікі адмаўляліся выконваць загады на падаўленьне, а Вярхоўная Рада, дзе апазыцыя складала зусім ня большасьць, ухваліла «трэці тур» выбараў.

І ёсьць другі сцэнар, куды больш часты ў гісторыі. Калі без паліткарэктнасьці, то называецца ён пераваротам. Не, ідэалягічна ён можа абгортвацца ў розныя абалонкі — рэалізацыя права народа на паўстаньне, адхіленьне ад ўлады нелегітымнай банды ўзурпатараў і г.д. Але па сутнасьці гэта пераварот — неабавязкова ўзброены, але сілавы захоп улады. Узровень гвалту можа быць пры гэтым вышэй ці ніжэй, вынік, дарэчы, таксама можа быць розны, але гэта менавіта тое, пра што пісаў Робэрт Бёрнс — «мяцеж ня можа скончыцца ўдачай, інакш ён называецца іначай». Ну і прыклады перад вачыма: Кіргістан-2010, Туніс і Эгіпет-2011, ізноў Эгіпет-2013. На аматара можна прыгадаць таксама Лібію і Сірыю.

Клясыка, як яно стагодзьдзямі ў сьвеце было, з шурпаценькім такім «аксамітам».

Ну а зараз пытаньне — пасьля двухмесячнага стаяньня Майдану ці выглядае рэалістычным першы, «аксамітны» сцэнар? Здаецца, што не. Януковіч ўладу трымае, ніякага «дрэйфу» людзей сыстэмы ў лягер Майдану асабліва не назіраецца, «Беркут» махае дубінкамі гэтак жа жвава, як і 2 месяцы таму. І тое, што «аксаміт» не атрымліваецца, разумеюць людзі з абодвух бакоў.

І што далей? А далей на ўладным баку пэўныя людзі гавораць прэзыдэнту:

«Фёдаравіч, яны нас ня скінулі і ўжо ня скінуць, апарат і сілавікі табе верныя, Пуцін даў крэдыт, так што мінімум паўкраіны за нас. Колькі можна цярпець гэты бардак? Ты мужык ці хто?» Вынік гэтых гутарак — пакет «антымайданных» законаў. Калі рэвалюцыя не ідзе ў наступ, раней ці пазьней у наступ на рэвалюцыю ідзе ўлада.

Але што адбываецца на другім баку? Відавочна, што і Клічко, і Яцанюк, і нават Цягнібок ня хацелі і ня хочуць сілавога супрацьстаяньня. Ня тыя людзі, ня тыя характары. Не да таго, што, на погляд аўтара гэтых радкоў, кепскія, можа як раз і добрыя. Але чаго хочуць? Ну калі казаць не пра іх асабістыя палітычныя лёсы, а пра Бацькаўшчыну, то «аксамітнага» варыянту, паўтарэньня 2004 году. Дык ён жа відавочна ўжо не атрымліваецца. Але пры гэтым ёсьць «залежнасьць ад каляіны»: людзей два месяцы на Майдан склікалі, напал барацьбы сваімі прамовамі раздзьмухвалі, патрабаваньні, выкананьне якіх азначае поўную і безагаворачную капітуляцыю ўлады, сто разоў паўтаралі. Ну і? Што рабіць і казаць цяпер: усім дзякуй, усе свабодныя, разыходзьцеся па дамах? Пачакайце, яшчэ і Януковіч у роспачы сыдзе з пасады? Вось што канкрэтна?

Ня ведаю, ці чыталі радыкалы з «Правага сэктару» Леніна, помнік якому яны з такім імпэтам скідалі. Але запавет Леніна, ды і шэрагу іншых пасьпяховых рэвалюцыянэраў засвоілі добра — паўстаньне перамагае толькі тады, калі ўвесь час, кожны дзень і нават кожную гадзіну наступае, атрымлівае хай маленькія перамогі. Наступ не гарантуе перамогі, але адсутнасьць наступу гарантуе паразу.

Ну і зладзілі наступ, як умелі і да якога даўмеліся. Так, гэта ня ўвесь Майдан. Але што замест гэтых «правакацый» зьбіраецца рабіць увесь Майдан і яго правадыры? А ня ведаюць ні Майдан, ні правадыры. А гэтыя ведаюць. І таму Майдан млява і хоцькі-няхоцькі эвалюцыянуе ў накірунку тых, хто ведае.

З улікам настрояў як кіраўнікоў Майдану, гэтак і кіраўніка ўкраінскай ўлады (які, насуперак дэманізацыі, зусім не Кадафі і нават не Лукашэнка), прыгадваецца, што сёлета — 100 гадоў з пачатку Першай сусьветнай вайны. Як паказваюць гістарычныя хронікі, гэта была дзіўная вайна — вайна, якой ніхто не хацеў. Усе сталіцы блефавалі, ўсе надзьмувалі шчокі, гулялі мускуламі, ўсе, кажучы сучаснай блатной мовай, «кідалі панты», спадзеючыся, што іншыя здадуцца, адступяць і можна будзе паказаць сваю «круцізну» і атрымаць за так прэстыжныя, палітычныя і дыпляматычныя бонусы. Але ніхто не адступіў, «крутымі» аказаліся ўсе і за блеф давялося плаціць вялікай крывёй.
Сучасная ўкраінская сытуацыя чамусьці нагадвае гэты мэханізм.

Нормы, якія толькі здаюцца вечнымі

Юры Дракахруст

У Рунэце зьявіўся цікавы тэкст пра тое, як можна прасунуць у грамадзтве любую ідэю. Аўтар выкарыстоўвае  дасьціпны прыём: распавядае пра тое, як зрабіць прыймальным для грамадзтва канібалізм, а цэліць у гомасэксуалізм і гомасэксуальныя паводзіны. Але справа ня толькі ў іх.

Удзячны калегу Яраславу Шымаву за тое, што ён зьвярнуў ўвагу на гэты тэкст у сваім ФБ, а яшчэ больш – за слушную заўвагу, што аўтар апакаліптычнага тэксту выклаў фактычна тэхналёгію прасоўваньня, promotion, любой сацыяльнай навацыі (і любога праекту архаізацыі, вяртаньня да «старога добрага часу», да «залатога веку», таксама).

Брыдкія для некага ідэі прасоўваліся і прасоўваюцца так? А хрысьціянства прасоўвалася хіба ня так? Прыгадайце лісты ап. Паўла – кропка ў кропку. Вось быў гросмайстар promotion. А іслам – ня так? А марксізм ці ідэя раўнапраўя жанчын – хіба ня так?

Злавесны выгляд прыгаданай тэхналёгіі тлумачыцца яшчэ і своеасаблівай будовай чалавечай памяці. Насамрэч, няспраўджаных, нязьдзейсьненых сацыяльных навацыяў, як і тэхнічных, значна больш, чым тых, якія зрэалізаваліся. Але як тэхнічныя няўдачы навечна пахаваныя ў бюро патэнтаў, гэтак і няспраўджаныя сацыяльныя навацыі засыпаюцца пяском гісторыі.

Засыпаецца пяском гісторыі, дарэчы, і адчуваньне выкліку, зьнявагі, падрыву векавечных асноваў, якое ўдалыя, спраўджаныя навацыі некалі спараджалі.
Зараз ужо нават пры жаданьні штучна ня выклічаш адчуваньне, якое выклікала яшчэ паўтара стагодзьдзя таму сама ідэя, што жанчыну можна дапускаць да выбараў і да палітыкі. Ну дурасьць жа суцэльная, ну ёй жа самім Богам наканавана зусім іншае, яна ж у гэтым у прынцыпе, паводле будовы сваіх мазгоў, ня можа нічога разумець :-) Ідэя выклікала ня проста нязгоду – абурэньне, пачуцьцё зьнявагі самых дарагіх перакананьняў.

І хто гэта зараз памятае? І як зараз, нават пры вялікім жаданьні, вярнуць сытуацыю ў гэтым пытаньні ў стан, які існаваў ад прамаці Евы да пачатку ХХ стагодзьдзя?
Ці, скажам, ідэя нацыі, народнага сувэрэнітэту. Прыгадваецца гісторыя з кнігі францускага дасьціпніка ХVIII стагодзьдзя Нікаля дэ Шамфора.

Падчас амэрыканскай вайны за незалежнасьць брытанцы бяруць у палон групу амэрыканскіх салдатаў. Брытанскі афіцэр даведваецца, што сярод палонных ёсьць француз, каралеўская Францыя тады актыўна падтрымлівала паўстаньне каляністаў супраць Лёндана – геапалітычнага суперніка Парыжа. «Спадар, – зьвяртаецца брытанец да палоннага француза – я ваюю за свайго караля, Вы – за свайго, але за каго ваююць яны?» – пытаецца ён са шчырым зьдзіўленьнем, паказваючы на палонных салдатаў войска Джорджа Вашынгтона.

Якіх крыху больш за 200 гадоў таму брытанскі ваяка шчыра ня мог зразумець, як улада можа сыходзіць ад народу, сувэрэнам жа можа быць толькі манарх, які атрымлівае ўладу наўпрост ад Бога. Праз 200 гадоў мы гэтак жа шчыра ня можам зразумець, якая іншая можа быць легітымацыя ўлады, акрамя народнай. Меркаваньне, што а вось Лукашэнка дыктатар, тут мала што мяняе. Ён і праўда такі, але дыктатар найноўшага часу. Ягоная ўлада ўсё роўна заснаваная на ідэі народнага сувэрэнітэту, а не на тым, што народ проста ня мае значэньня ў гэтым пытаньні, а ўлада дадзеная Богам, як у тым былі сьвята ўпэўненыя стагодзьдзямі.
Дзякуючы такім посьпехам навацыяў гісторыя і здаецца няспынным шэрагам спраўджаных пераменаў, таму і ствараецца ілюзія, што справа гэтага посьпеху – адно ў рашучасьці і валоданьні цуда-тэхналёгіяй.

Прыхільнікі нормы гавораць: зьмена згубная, амаральная, яна – выклік чалавечай прыродзе і Боскім законам, яна – праява распусты, прыхільнікі зьмены адказваюць: не, зьмены вымагае справядлівасьць, роўнасьць, свабода (ну, словам, паводле схемы, апісанай ў прыгаданым вышэй тэксьце).

Але ёсьць і мэтанарматыўны падыход, заснаваны на назіраньні, што любая норма – гэта могілкі спробаў яе зьмяніць. Меркаваньні правільнасьці ці няправільнасьці, маральнасьці ці амаральнасьці – яны ўнутры пэўнай пазыцыі «за» ці «супраць», гэта ўсё ваенная прапаганда, бо змаганьне нормы і навацыі – гэта вайна, ну а на вайне, як на вайне.

І гэта нармальна і добра, што грамадзтва не адразу ўспрымае любую навацыю: супраціў нормаў, іх здольнасьць супрацьстаяць выклікам навацый – неабходны фільтар. Калі яго ў грамадзтва няма, дык такое грамадзтва можна пашкадаваць. Хаця гэта ўжо таксама нарматыўная пазыцыя :-) А па-за ёй – як у спорце: хай пераможа мацнейшы. Утрымаецца норма, адаб'е выклік – ну значыць ня лёс быў той навацыі, недарэчная была. І адправіцца на могілкі выклікаў, якія і ёсьць падмурак нормы. І забудзецца,  і нават калі нейкі гісторык прыгадае, дык іншыя людзі адно плячыма паціснуць – вось якая дурасьць некалі бывала. Наканаваньня тут ніякага няма, ідэя наканаваньня, непазьбежнасьці пераменаў – адно ідэалягічная зброя ў руках іх прыхільнікаў.

Ну а павернецца ваеннае шчасьце тварам да навацыі, пераможа яна (ці то дзякуючы цуда-тэхналёгіі, ці то самаахвярнасьці сваіх адэптаў, ці з прычыны слабасьці нормы) – ну ня лёс, значыць, норме быў. І запрацуе апісаны вышэй мэханізм замятаньня сьлядоў – празь некалькі дзесяцігодзьдзяў навацыя ня проста стане новай нормай, у народнай сьвядомасьці яна прарасьце ў пэўным сэнсе ў мінулае, стане як бы спрадвечнай.

І справа ня ў тым, што яна лепшая. Зусім ня факт, што сучасная эмансіпаваная жанчына шчасьлівейшая за яе пра-пра-прабабулю, якая пра тую эмансыпацыю і ведаць ня ведала. Справа ў тым, што сучасны стан – норма, якая здаецца вечнай. 
І будзе здавацца – да перамогі новай пасьпяховай навацыі.

Хто абіраў Майсея?

Як стала вядома, з 65 вылучэнцаў ад апазыцыйных партыяў у чальцы тэрытарыяльных выбарчых камісіяў патрапілі толькі 5 чалавек. Для параўнаньня — ў 2010 годзе падчас мясцовых выбараў прадстаўнікоў апазыцыйных партыяў у выбарчых камісіях было 18 чалавек. І тады на прыкладна паўтары тысячы тэрытарыяльных камісіяў быў мізэр, але зараз мізэр, так бы мовіць, яшчэ дэманстратыўна мізэрней.


Ці абавязкова заўтра будзе як сёньня?

Так што паводле трэнду можна, не рызыкуючы моцна памыліцца, сьмела прагназаваць, што толькі жменька прадстаўнікоў незалежнага грамадзтва будзе і ва ўчастковых выбарчых камісіях, што незалежным назіральнікам будуць рабіць шматлікія перашкоды, што ў выніку з апазыцыйных і нават проста непраўладных кандыдатаў у мясцовыя савета патрапіць у самым лепшым выпадку дзесятак-другі. Ня выключана, што нават доступ кандыдатаў да СМІ, які быў адносна шырокім і на прэзыдэнцкіх выбарах 2010 году, і на парлямэнцкіх 2012 году, будзе сёлета надзвычай сьціплым.

Як у жарце пра прагноз надвор’я, які можна рабіць, наагул нічога ня ведаючы і памыляючыся пры гэтым менш, чым у 50% выпадкаў: заўтра надвор’е будзе такім жа, як і сёньня. Адносная стабільнасьць, інэрцыя прыроды забясьпечвае тое, што памылкі пры такім прагнозе здараюцца ня так і часта. Але ўсе дзяржавы раскашэльваюцца на ўтрыманьне бюро надвор’я, бо зьмены яго ўсё ж адбываюцца, часам і нечакана.

Ці могуць гэтыя зьмены адбыцца ці хаця б пачацца ў Беларусі падчас ці з нагоды сёлетніх мясцовых выбараў? А хто прагназаваў, што лякальная праблема гарадзкога парку ў Турэччыне спародзіць палітычны землятрус нацыянальнага маштабу? Хто прадбачыў, што самаспаленьне даведзенага да адчаю туніскага дробнага гандляра напрыканцы 2010 году адгукнецца рэвалюцыяй, якая скіне шматгадовую дыктатуру? Чаму, скажам, арышт і зьняволеньне Юліі Цімашэнкі не спарадзілі ніякага Майдану, а адмова ўкраінскага ўраду падпісаць пагадненьне аб асацыяцыі з ЭЗ спарадзіла? Чаму ад перадачы ўлады ў Расеі ў 2008 годзе ніхто не зварухнуўся, а ў 2011-м зваротная апэрацыя выклікала Балотную? А ніхто ня ведае насамрэч. Не, мысьляры-аглядальнікі потым (але менавіта потым) патлумачаць, што яны-та ўсё прадбачылі і прагназавалі. Але ў лепшым выпадку, як зламаны гадзіньнік, які два разы на суткі паказвае дакладны час.


Як лепш сустракаць навальніцу?

Вось дадзеныя апошняга апытаньня НІСЭПД сьведчаць, што пад вонкавым спакоем і маўчаньнем хаваецца незадавальненьне і «гронкі гневу». І што з гэтага вынікае? Ды наўпрост — нічога. Размова адно пра шанцы, пра імавернасьці. Выбары (нават мясцовыя) раптам (прычым менавіта раптам) могуць стаць каталізатарам пераменаў.

Дарэчы, кіеўскі Майдан, паводзіны яго лідэраў — важкі аргумэнт у спрэчках пра выключную ролю плянаў і стратэгіяў. Ну і які плян быў і ёсьць у Эўрамайдану? А які быў у 2004-м годзе? Яно ці выбухне ці ня выбухне.

Чаму, скажам, арышт і зьняволеньне Юліі Цімашэнкі не спарадзілі ніякага Майдану, а адмова ўкраінскага ўраду падпісаць пагадненьне аб асацыяцыі з ЭЗ спарадзіла?
Тыя, хто адмаўляюць магчымасьць, што нейкая грамадзка-палітычная падзея кшталту мясцовых выбараў можа спарадзіць, здэтанаваць непрадказальныя і непрадбачаныя наступствы, насамрэч нічым не адрозьніваюцца ад сваіх зацятых антаганістаў — афіцыйных прапагандыстаў, якія таксама выказваюць ўпэўненасьць у тым, што заўтра будзе, як сёньня.

І як, ў якім стане лепш сустрэць выбух, калі ён здарыцца? Пасуючы, практыкуючы байкот ці няўдзел, ці вістуючы, хай сабе і з кепскімі картамі, разьлічваючы на тое, што ня толькі расклад, але самую гульня памяняе не Лукашэнка зь Ярмошынай, а народ?

Вось у 2012 годзе значная частка апазыцыі практыкавала байкот. Ня буду нават працягваць спрэчку пра тое, ці адбыўся ён. Ну хай сабе нават і адбыўся. І што — якія палітычныя наступствы меў? Праўда, можна сказаць, што і ўдзел меў нулявы вынік як у электаральным, гэтак і ў палітычным сэнсе. Але адсюль вынікае, што удзел як мінімум ня горшы за байкот — нуль роўны нулю.


Хто абіраў Майсея?

Але ёсьць і яшчэ адна падстава ўдзельнічаць у спэктаклі, дзе ролі і вынік, здаецца, вызначаныя загадзя. Можна спытаць, а навошта, напрыклад, у прэзыдэнцкіх выбарах у ЗША ўдзельнічаюць кандыдаты ня толькі ад дзьвюх асноўных партыяў — дэмакратычнай і рэспубліканскай, але і з два тузіны іншых. Дык там жа сумленна падлічваюць галасы — скажа чытач. Ну і што? Менавіта сумленны падлік галасоў гарантуе, што ўсё кандыдаты, акрамя рэспубліканца і дэмакрата, прайграюць. Параза аўтсайдэрам гарантаваная. Дык нашто ж удзельнічаюць у безнадзейнай справе?

Адказ на гэтае пытаньне дазваляе зразумець, чаму ўдзел у беларускіх выбарах, дзе галасы ня лічаць, справа безнадзейная, але не бессэнсоўная.
Выбары і нават «выбары» — гэта магчымасьць камунікацыі палітыкаў з народам. Ну а што перашкаджае палітыкам камунікаваць зь людзьмі ў час паміж выбарамі? Ды асабліва нічога, зразумела, але камунікацыя падчас выбараў асаблівая. Яна — наконт улады і наконт карэнных інтарэсаў.
У апошнім у мінулым годзе Праскім акцэнце я спытаў у суразмоўцаў — лідэраў найбуйнейшых палітычных арганізацый краіны — ці стала ў 2013-м больш беларусаў, якія б казалі пра апазыцыю: «Гэта нашы заступнікі, нашы прадстаўнікі, выразьнікі нашых інтарэсаў»? І мне падалося, што гэтае пытаньне было самым складаным для іх.

Хто зараз самыя папулярныя палітыкі ў краіне? Тыя, хто ўдзельнічаў у прэзыдэнцкіх «выбарах»
Можна, зразумела, запярэчыць на самае пытаньне, як гэта і зрабіў у перадачы Анатоль Лябедзька, што калі ў краіне няма выбараў, то як вызначыць, хто выразьнік, а хто не выразьнік, хто ўплывовы, а хто не? Але сучасная дэмакратыя — інстытуцыя гістарычна вельмі маладая. А палітыка — хіба не раўналетка з чалавецтвам, як такім. І неяк паняцьці палітыкі, барацьбы за ўладу, ўплыву і лідэрства існавалі задоўга да ўсялякай дэмакратыі. Хто абіраў біблійнага Майсея? Бог? А што перашкаджае яму і зараз абраць, скажам, Анатоля Лябедзьку? Мо нешта і перашкаджае, але выкажу сьціплае меркаваньне, што не адсутнасьць дэмакратыі.

І зараз дэмакратыя часам, калі не заўжды, гэта проста інструмэнт фіксацыі, канстатацыі лідэрства, адносінаў прадстаўніцтва, якія сфармаваліся да дэмакратычнай працэдуры і па-за яе. Калі ўлада зь нейкіх прычын дае пляцоўку для ўсталяваньня гэтых адносінаў, то чаму б ёй не скарыстацца?


Нямудры Калюмб

Хто зараз самыя папулярныя палітыкі ў краіне? Тыя, хто ўдзельнічаў у прэзыдэнцкіх «выбарах» (невыбарах, фарсе, спэцапэрацыі псэўдаў і Лубянкі — патрэбнае падкрэсьліць). Можа, ўсе варыянты рэзкіх вызначэньняў справядлівыя і дарэчныя — толькі памятаюць людзі ўдзельнікаў менавіта гэтых брыдкіх мерапрыемстваў. І давяраюць найбольш ім жа, і галасаваць у найбольшай ступені гатовыя за іх жа. Ну а для палітыка гэта хіба не мэта, прынамсі, прамежкавая? Як дасягнуць посьпеху нават у пэрспэктыве, калі цябе ніхто ня ведае і ніхто табе не давярае?

Ну ня кожнаму быць Някляевым, Саньнікавым ці Статкевічам, але і на сваім, мясцовым узроўні ўдзел ў выбарах (і нават у «выбарах») — хіба не адзіны спосаб стаць вядомым і уплывовым. Не дэпутатам, тут усё сапраўды схоплена туга, і дыктатура таму і дыктатура, што выбараў няма. Але непрадбачаныя наступствы сваіх схемаў не кантралюе і дыктатура.

Вось Калюмб паплыў адкрываць іншы шлях у Індыю. І не адкрыў, дарэчы. Але вынік атрымаўся някепскі. А быў бы ўпэўнены, што няма яго — іншага шляху ў Індыю (і сапраўды ж няма), дык і прасядзеў бы ўсё жыцьцё ў Гішпаніі ці нават у роднай Генуі. І лічыўся б мудрым чалавекам, які дакладна ведае, што магчыма, а што немагчыма.

Тэгі:Юры Дракахруст, мясцовыя выбары, выбары-2014


Украіна-Эўразьвяз: хто каго не зразумеў?

Юры Дракахруст

Узьнікае яно ў сувязі з пазыцыяй ЭЗ і зь яе абгрунтаваньнем: вызваленьне экс-прэм’ера Юліі Цімашэнкі — абавязковая ўмова заключэньня дамовы аб асацыяцыі. Чаму? А таму, што пэўная, дастаткова шчыльная ступень інтэграцыі з Эўразьвязам патрабуе пэўных паводзінаў, адпаведнасьці пэўнаму стандарту. Асацыявацца з ЭЗ ня можа краіна, дзе лідэр апазыцыі сядзіць за кратамі, нават калі яна (ці ён) зусім не анёл.

Праўда? Вось сьпіс краінаў, зь якімі Эўразьвяз мае дамовы аб асацыяцыі.

У тлумачэньні падкрэсьліваецца, што «з 1995 года стан у сфэры правоў чалавека і дэмакратычныя прынцыпы сыстэматычна ўключаюцца ў дамовы і зьяўляюцца іх істотным складнікам». Пакуль усё адпаведна сытуацыі з Украінай.

А далей — краіны, зь якімі ЭЗ меў і мае пагадненьні аб асацыяцыі ў адпаведнасьці з гэтымі высокімі прынцыпамі: Туніс (1995), Эгіпет (2001 год), Лібія (2002 год). Там яшчэ ёсьць парачка ўзораў дэмакратыі і датрыманьня правоў чалавека — Марока (1997 год), Альжыр (2002 год), але дастаткова і названых. У гады падпісаньня дамоваў аб асацыяцыі з Эўразьвязам Тунісам кіраваў Бэн Алі, Эгіптам — Мубарак, Лібіяй — Каддафі, тыраны ў двукосьсі ці безь яго, зрынутыя рэвалюцыямі пару гадоў таму. Як у песьні Галіча — «оказался наш отец не отцом, а сукою». Але для Эўразьвязу наўрад ці была сакрэтам прырода гэтых «бацек», калі яны былі пры ўладзе. Прычым, я пералічыў тыя відавочна (прынамсі, зараз) дыктатарскія краіны, зь якімі адпаведныя дамовы аб асацыяцыі былі заключаныя ў 1995 годзе і пасьля, калі правы чалавека і дэмакратычныя прынцыпы былі істотнай часткай дамоваў.
Гэта я зусім не да таго, каб абвінаваціць Эўразьвяз у двудушнасьці. А адно пра прэцэдэнт, які мае істотнае значэньне.

Гаворыцца, што Ўкраіне прапаноўвалася больш, што пагадненьне аб асацыяцыі зь ёй было больш шчыльным і прасунутым, што яно фактычна было «прадбанікам» да поўнага сяброўства.

Напэўна так, але гэтае больш — яно зь чыйго пункту гледжаньня? У краінах Цэнтральнай Эўропы ў 90-я гады быў нацыянальны кансэнсус наконт жаданьня стаць чальцамі Эўразьвязу, існавала рэальная магчымасьць для гэтых краін уступіць у ЭЗ. І таму эліты гэтых краін былі гатовыя браць на сябе больш жорсткія абавязкі, выканаць якія было складана і эканамічна, і палітычна, але гэта было тое, чаго хацелі і самі эліты, і народы гэтых краінаў. Там и тады больш шчыльная сувязь з ЭЗ, у тым ліку і ў сэнсе стандартаў, сапраўды была большым, што вымагала большых ахвяраў і выпрабаваньняў.

Хіба такая сытуацыя з Украінай? Пералічаныя краіны поўначы Афрыкі паводле пагадненьняў з ЭЗ атрымалі самае «смачнае» для бізнэсоўцаў і эканомік у цэлым — зону вольнага гандлю. І па сутнасьці нічога больш. Але большае для тамтэйшых уладароў азначала абмежаваньне права і магчымасьці гнаіць у турмах сваіх туніскіх, эгіпецкіх і лібійскіх цімашэнак. Што яны рабілі з энтузіязмам і зусім не мелі намеру адмаўляцца ад гэтага права і магчымасьці за дадатковыя эўрапейскія пернікі.

Дык сучасная ўкраінская эліта разважае дакладна гэтак жа. Зона вольнага гандлю — гэта рэальныя дадатковыя даходы ўкраінскіх алігархаў. Праўда, нават гэта прыводзіла ў шаленства Маскву, але калі б на коне стаяла толькі гэта, то ўкраінская эліта гэтаму ціску здолела б супрацьстаяць. Але Ўкраіне ўмовы асацыяцыі прапаноўваліся пакетам: зона вольнага гандлю, але яшчэ і пэўныя правілы паводзінаў у самых розных сфэрах грамадзкага жыцьця — у тым ліку і «Цімашэнка на свабодзе». Для Чэхіі ці Польшчы 90-х гэта было больш, чым тое, што ЭЗ даваў, напрыклад, Тунісу, гэта была пэрспэктыва поўнага сяброўства.

Дайце нам зону свабоднага гандлю і ня лезьце ў нашы ўнутраныя справы, як тады ня лезьлі ў туніскія
Але для сучаснай украінскай эліты суб’ектыўна гэта менш, чым тое, што ЭЗ даўным даўно даў Тунісу. Дайце нам зону свабоднага гандлю і ня лезьце ў нашы ўнутраныя справы, як тады ня лезьлі ў туніскія — гэтага цяперашняя ўкраінская ўлада і блізкія да яе бізнэсоўцы дамагаліся ад Брусэлю.

Ну, не паразумеліся: у Брусэлі ўкраінцаў прынялі за палякаў ці чэхаў узору 90-х (праўда, наўпрост у ЭЗ у агляднай будучыні ніхто Ўкраіну запрашаць не зьбіраўся), ў Кіеве прынялі сябе ў вачах Эўропы за Туніс часоў Бен Алі.

У Маскве, напэўна, зараз адкаркоўваюць шампанскае. І дарма, дарэчы. Справа ў тым, што раптоўная адмова ад асацыяцыі азначае не выбар на карысьць Расеі і яе мытнага саюзу, а вяртаньне да базавай матрыцы ўкраінскай палітыкі найноўшага часу — балянсу паміж геапалітычнымі полюсамі і павольным дрэйфам на Захад. Асацыяцыя з ЭЗ была б кропкай невяртаньня, як ёй было б і ўступленьне Ўкраіны ў мытны саюз на чале з Расеяй. Праблема і Брусэлю, і Масквы палягае ў неразуменьні, што сучасная Ўкраіна проста ня можа зрабіць неабарачальны выбар.

Гэтая сытуацыя можа мець наўпроставыя наступствы для Беларусі. Зразумела, ёсьць пабочныя фактары, якія могуць зьмяніць карціну: а раптам майданчыкі, якія паўстаюць гэтымі днямі ва Ўкраіне, стануць Майданам? Але калі разважаць паводле трэнду, то непадпісаньне на Віленскім саміце Партнэрства дамоваў аб асацыяцыі з Армэніяй і Ўкраінай — гэта, мякка кажучы, не перамога Эўразьвязу.

І гэта спародзіць сытуацыю ростаняў, абцяжараную яшчэ і тым, што гульня паміж ЭЗ і РФ на постсавецкай прасторы калі і не клясычная гульня з нулявой сумай, то блізкая да таго: што прайграе Эўразьвяз, выйграе Расея. Прынамсі, ў сэнсе прэстыжу, але і ня толькі.

ня выключана, што Януковіч сваёй упартасьцю ў пэрспэктыве выбіў ня толькі для Ўкраіны, але і для Беларусі нешта кшталту тых дамоваў, якія Эўразьвяз заключаў у свой час з Тунісам, Эгіптам і Лібіяй
Тое, што ў свой час у праграму Ўсходняга партнэрства запрашалі такія краіны «квітнеючай дэмакратыі», як Азэрбайджан і Беларусь, азначае, што прыроду гэтай гульні эўрапейскія палітыкі разумеюць.

Пасьля Віленскага саміту Партнэрства перад Эўразьвязам паўстануць дзьве магчымасьці: ці паставіць на постсавецкай прасторы па вялікім рахунку тлусты крыж у агляднай пэрспэктыве ці перайсьці да рэйкі больш геапалітычнага падыходу. Апошняе азначае трактаваньне гэтай прасторы як рэгіёну, падобнага на паўночную Афрыку канца 90-х — пачатку нулявых: ну так, своеасаблівыя людзі, не зусім Эўропа (ці зусім не), але важны рэгіён, суседзі. Да таго ж калі ня мы, то Расея.

Віленскі саміт — не апошнім саміт у жыцьці і яно наагул на ім не сканчаецца. Аднак ня выключана, што Януковіч сваёй упартасьцю ў пэрспэктыве выбіў ня толькі для Ўкраіны, але і для Беларусі нешта кшталту тых дамоваў, якія Эўразьвяз заключаў у свой час з Тунісам, Эгіптам і Лібіяй.

Тэгі:эўразьвяз, украіна, Дамова аб асацыяцыі


Дагнаць Эўропу!

У нечым — можа быць. Скажам, у духоўнасьці ці ў наяўнасьці альбо адсутнасьці яец у кіраўнікоў адпаведных альянсаў. Хаця калі разважаць пра такія тонкія матэрыі, то чаму роўнавялікія — значна больш прасунутыя і крутыя, што і было адзначана на прыгаданай прэсавай канфэрэнцыі: «Мы сарамліва не гаворым пакуль пра нашы каштоўнасьці. У нас іх ня менш, чым на Захадзе. У нас сапраўдных каштоўнасьцяў нават болей».

Аднак паколькі абодва саюзы ўсё ж найперш эканамічныя, то варта параўнаць іх паводле банальных, але лепш вымяральных эканамічных характарыстык.

Варта сказаць, што ў сваіх гордых абяцаньнях «дагнаць Эўразьвяз» Аляксандар Лукашэнка зусім не самотны, пра тое ў розных варыяцыях кажуць кіраўнікі і Расеі, і Казахстану, і нават ангажаваныя дасьледчыкі, пачынаючы з; перавагаў у той самай духоўнасьці, намёкам пераходзяць да тэмы «роўнавялікасьці» і ў іншых сфэрах. Дык а як жа справы з гэтым у эканамічнай сфэры?


Валавы ўнутраны прадукт краін Мытнага саюзу, Украіны, СНД і Эўрапейскага Зьвязу (паводле зьвестак Міжнароднага валютнага Фонду)*

  2012 2007
У бягучых цэнах, у млрд. $ Паводле ППЗ, у млрд. $ У бягучых цэнах, у млрд. $ Паводле ППЗ, у млрд. $
ЭЗ 16673 15993 17091 14935
Расея 2029 2486 1299 2107
Казахстан 203 229 103 168
Беларусь 63 145 45 106
Мытны саюз 2295 2860 1447 2381
Украіна 176 332 143 322
СНД 2674 3538 1703 2931
Суадносіны паміж ВУП ЭЗ і Мытнага саюзу і ЭЗ і СНД
ЭЗ/Мытны саюз 7,3 5,5 11,8 6,2
ЭЗ/СНД 6,2 4,5 10 5,1


* Крыніца: сайт МВФ, старонкі 1 і 2.


Падлік у бягучых цэнах — звыклае нам вылічэньне паводле курсу даляра, падлік паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці (ППЗ) улічвае адрозьненьні ў цэнах паміж ЗША і іншымі краінамі. Але гэтыя тэхнічныя дэталі маюць другаснае значэньне ў параўнаньні з парадкам лічбаў у прыведзенай табліцы. Паводле самай спрыяльнай ацэнкі эканоміка аб’яднанай Эўропы пераўзыходзіць аб’яднаныя эканомікі краін Мытнага саюзу больш чым у 5 (!) разоў. Ну і пра якую роўнавялікасьць можна казаць? Пры гэтым з табліцы бачна, што калі б зьдзейсьнілася запаветная мара Пуціна і чальцом союзу стала Ўкраіна, нават калі б адбылося неймавернае і ў саюз увайшлі ўсе краіны СНД, эканоміка ЭЗ пераўзыходзіла б эканоміку гэтай рэінкарнацыі СССР у разы.

Але, можа, бягучае становішча мала што паказвае, бо Мытны саюз дэманструе фантастычную дынаміку, разрыў імкліва скарачаецца з кожным годам і «ў найбліжэйшым часе» абяцаная роўнавялікасьць сапраўды будзе дасягнутая? Так магло б быць. Але так ня ёсьць. Табліца дае параўнаньне з дакрызісным 2007 годам, калі Мытнага саюзу не было яшчэ і ў зародку. Разрыў і сапраўды скараціўся — ці то ў выніку ўтварэньня Мытнага саюзу, ці то з прычыны крызісу, ці зь якіх іншых прычынаў. Але парадак скарачэньня зусім ня сьведчыць пра тое, што саюз Усходу ў хуткім часе дагоніць саюз Захаду, вагавыя катэгорыі як былі рознымі, так і засталіся. Падлік паводле ППЗ больш спрыяльны для краін саюзу (як казаў удаў з вядомага мульціку — «у папугаях я значна даўжэйшы»), але менавіта ў «папугаях» скарачэньне разрыву выглядае найменш пераканаўчым.

Так што ў базавым, эканамічным сэнсе два эканамічныя саюзы проста несувымерныя, і паводле трэнду можна меркаваць, што гэтыя суадносіны захаваюцца яшчэ шмат гадоў.

Тэгі:эўразьвяз, Мытны саюз


Цень Бірулёва

Юры Дракахруст

Пагромы ў маскоўскім раёне Бірулёва сталі змрочным фонам для заяваў Аляксандра Лукашэнкі пра тое, што Беларусі трэба ўдвая больш насельніцтва, чым цяпер жыве ў краіне, і запрашэньня расейцаў зь любога рэгіёну прыяжджаць на сталае жыхарства ў Беларусь. Ну вось у Расеі жыхары аднаго рэгіёну – а менавіта Паўночнага Каўказу – пераехалі ў іншы – у Маскву, што і стала прынамсі адной з прычынаў бірулёўскіх забурэньняў.

У Расеі прадухіліць гэтыя міграцыі, вельмі моцна не парушаючы закон і права на свабоду перасоўваньня, немагчыма: грамадзяне краіны маюць права выбіраць месца жыхарства ў яе межах. Беларусь аддзяляе ад Расеі якая-ніякая, але дзяржаўная мяжа і вялікае пытаньне, ці варта «запрашаць» разам зь мігрантамі і канфлікты, падобныя бірулёўскаму.

Але ёсьць больш шырокае пытаньне – ці магчыма і ў Беларусі прадухіліць гэта ў пэрспэктыве, калі ў краіне адбудуцца чаканыя многімі перамены?

Лукашэнка, у пэўным сэнсе замарозіўшы Беларусь у савецкім сацыялізме, замарозіў, захаваў і зьявы калі не станоўчыя, то прынамсі звыклыя. КПСС магла сваёй воляй перасоўваць велізарныя масы людзей – ад завозу людзей на цаліну да дэпартацыяў цэлых народаў, але пры гэтым магла і досыць эфэктыўна кантраляваць спантанную міграцыю, інструмэнтамі кантролю была і прапіска, і дзяржаўная ўласнасьць і шмат іншых элемэнтаў цэласнай дзяржаўнай сыстэмы. Пра колькі-небудзь заўважальную міграцыю з-за межаў СССР тады наагул не было і гаворкі.

Шмат у чым тая савецкая сыстэма захавалася ў сучаснай Беларусі: кантроль за грамадзтвам даволі моцны, 70% ВУП вытвараецца на прадпрыемствах дзяржаўнай уласнасьці. Плюс да таго краіна хаця і не ў галечы, але і ня надта багатая, каб быць вельмі прыцягальнай для людзей, што шукаюць лепшай долі.

Што адбываецца ў заможных краінах Эўропы, асабліва Эўропы Заходняй, ва ўсіх перад вачыма – вялікае «перасяленьне народаў», імклівы рост іншаэтнічных грамадаў. Багацьце гэтых краін у параўнаньні з галечай краін «трэцяга сьвету» спараджае магутную спакусу пашукаць шчасьця, дастаткова лібэральнае іміграцыйнае заканадаўства і свабодная эканоміка робяць бар'еры ў гэтым пошуку не такімі ўжо і высокімі, прававы характар дзяржавы і адсутнасьць татальнага кантролю не дазваляюць вылавіць і выкінуць з краіны ўсіх «панаехаўшых». Масавая міграцыя, зьмена нават этнічнага ляндшафту Эўропы – плата за свабоду.

І яшчэ за адно, і ці ня ў першую чаргу за гэта – за тое, што Эўропа старэе, што кантынэнт заможных гараджанаў нараджае менш дзяцей, чым бедныя аграрныя нацыі Поўдня сьвету. Адрозьненьні ў гэтым сэнсе паміж краінамі Эўропы ёсьць, але яны непрынцыповыя, гэта адрозьненьні ў адной лізе: скарачаецца насельніцтва ў сярэдняй рукі заможнасьці Беларусі, але скарачаецца яно і ў самай багатай краіне кантынэнту Нямеччыне. І гэта ня вынік «зладзейства» Лукашэнкі ці Мэркель – гэта вынік урбанізацыі і жаночай эмансіпацыі.

А эканомікі між тым растуць, прычым больш імкліва, чым насельніцтва. Попыт на працоўную сілу, асабліва на танную і некваліфікаваную, перавышае прапанову і гэты разрыў дзейнічае, як помпа, уцягваючы ў Эўропу міграцыйныя патокі.

Вось у Беларусі кваліфікаваныя кадры ад'яжджаюць, а працаваць хто будзе? Ну так, дурная эканамічная палітыка. Раскажыце гэта немцам зь іх мільёнамі туркаў, ці французам зь іх арабамі, ці англічанам зь індусамі і пакістанцамі. Ці то і там такая ж дурная, ці то там разумная, але дзеяньне прыгаданае помпы ня вельмі залежыць ад якасьці эканамічнай палітыкі.

Таму ў Эўропе, нягледзячы на рост папулярнасьці антыіміграцыйных рухаў, спрэчкі ідуць не пра тое, каб павярнуць міграцыйны паток у адваротны бок ці нават спыніць яго, а адно пра тое, як зрабіць больш павольным яго рух.
Лукашэнка гэта і меў на ўвазе, калі казаў, што людзей не хапае – не таму, што краявіды надта пустынныя. А таму, што для далейшага росту эканомікі патрэбныя рабочыя рукі.

Пакуль паток стрымлівае савецкая спадчына – і ў сэнсе кантролю, і ў сэнсе юрыдычнай сыстэмы, і ў сэнсе ня надта вялікай эканамічнай прывабнасьці Беларусі. Але ж мы хочам свабоды, эўрапейскіх стандартаў, заможнай Беларусі. Хочам. Але ўсё гэта будзе якраз рабіць міграцыйныя патокі ў Беларусь значна больш паўналюднымі, чым цяпер.

Парадокс, але ў гэтым пытаньні вораг Захаду Лукашэнка разважае як тыповы брусэльскі эўракрат (радасьці ад мігрантаў мала, але эканоміка патрабуе), а ягоныя праэўрапейскія апанэнты, адэпты ўступленьня Беларусі ў ЭЗ – як, скажам, францускі Нацыянальны Фронт – заўзятыя эўрапейскія праціўнікі як мігрантаў, гэтак і Эўразьвязу як такога, а ўжо тым больш пашырэньня яго за кошт пэрыфэрыі кшталту Беларусі.

Так выглядае, што нават геапалітычны выбар тут мала што вызначае, шчыльнае супрацоўніцтва Беларусі з Расеяй не прывяло пакуль да вялікай іміграцыі ў Беларусь, краіны Заходняй Эўропы атрымалі свае патокі міграцыі ня ў выніку саюзу з Расеяй.

Зразумела, лепш бы насельніцтва Беларусі расло хутчэй, тады б і праблемы не было. Але досьвед той жа Эўропы паказвае, што межы гэтага паскарэньня даволі вузкія. Так што радыкальныя рэцэпты – спыніць эканамічны рост, трымаць межы на замку, захаваць і ўмацаваць паліцэйскі кантроль над грамадзтвам. Ну і, зразумела, ніякага Эўразьвязу зь яго «гнілым» лібэралізмам. Тады гарантавана можна атрымліваць асалоду ад этнічнай чысьціні. А інакш, відаць, не атрымаецца.

Вялікая іміграцыя ў Беларусь прыйдзе ня заўтра, так што пакуль апазыцыйныя палітыкі могуць гуляцца ў гульні зь лёгкім налётам ксэнафобіі, балазе перад вачыма посьпехі ў Расеі Навальнага.

Але, дарэчы, ці няма сувязі, хай і не наўпроставай, паміж Бірулёвым і рыторыкай таго ж Навальнага? Зразумела, ёсьць спакуса атрымаць на свой бок такую сілу, але, як той казаў, асядлаць тыгра прасьцей, чым зьлезьці зь яго. Тым больш, што прынцыпова гэтыя высілкі няздольныя зьмяніць тое, што зьяўляецца прычынай выбуху гэтых жарсьцяў.

Тэгі:дракахруст, ксэнафобія, Бірулёва, міграніты


Вецер для апазыцыі

Калі няма ветру, то карабель з ветразямі не плыве. І ў пэўным сэнсе ўсё роўна, чым падчас штылю займаюцца чальцы каманды: нехта ром жлукціць, іншы Біблію чытае, трэці ветразі спрабуе пераставіць, каб злавіць хаця б лёгкі ветрык, яшчэ нехта сам ў ветразі дзьме. Кожны род дзейнасьці можа быць карысным для наданьня сэнсу свайму існаваньню чальцом каманды ці ў якасьці падрыхтоўкі да таго часу, калі ветразі напоўняцца ветрам. Але кожны зь іх і бескарысны з пункту гледжаньня руху карабля — бяз ветру ён не плыве і каманда ня ў стане на гэта паўплываць.

Гэтая горкая мэтафара прыйшла ў галаву пры назіраньні за ўстаноўчай канфэрэнцыяй новай кааліцыі «За свабодныя выбары». Ну зразумела, што літаратурны прыём не зусім дакладны: сацыяльны, палітычны «вецер» — не зьява прыроды, ён як раз і залежыць ад людзей. Але ад усіх разам, ад грамадзтва ў цэлым. Ці можа адзін чалавек ці група людзей гэты вецер стварыць — гэта вялікае пытаньне.

Агульны тон камэнтараў да чарговага палітычнага ўтварэньня — хутчэй кіслы: ну вось, тыя самыя людзі, тыя самыя словы, свабодныя выбары — добрая справа, але ж як прымусіць Лукашэнку іх правесьці. Не скажу, што сам надта ўражаны глыбінёй палітычных ідэяў, што прагучалі на ўстаноўчай канфэрэнцыі. Але, можа, ня варта сьпяшацца кідаць камяні.

Прыгадваю гутарку з кіргіскім палітолягам ў 2005 годзе, падчас першай кіргіскай рэвалюцыі. Даўно было, тады яшчэ Курманбек Бакіеў быў не палітуцекачом і скінутым дыктатарам, а правадыром рэвалюцыйных масаў. Дык вось, калі там краіна выбухала масавымі пратэстамі, я спытаўся ў свайго суразмоўцы з Бішкеку: «Ваша ж апазыцыя не ўчора ў палітыцы зьявілася. Яна шмат гадоў дзейнічае, шмат гадоў гаворыць. Дык што зараз здарылася — слоўца чароўнае вынайшлі, прыём, ход да сэрца кіргіза, якога не знаходзілі гадамі?» «Ды не, — адказаў калега. — У прынцыпе гавораць зараз тое, што і раней гаварылі. Толькі раней іх ня чулі, а зараз як бы пачулі, пайшлі за імі. Яны самі нават зьдзіўленыя».

Павучальная была гутарка. Але калі паглядзець навокал, не на далёкі Кіргізстан — хіба ў правадыроў «аранжавай» рэвалюцыі быў дакладны, ў дэталях расьпісаны плян той самай рэвалюцыі? Менавіта адсутнасьцю такога пляну фэйсбучныя рэвалюцыянэры і папракаюць айчынную апазыцыю. Але заднім лікам так выглядае, што не быў «аранж» рэалізацыяй шматхадовай пралічанай камбінацыі. Быў набор дастаткова стандартных прыёмаў палітычнага ўзьдзеяньня, а па сутнасьці менавіта плян Майдану быў нічым ня лепшым за плян беларускай Плошчы 2010. Было б на Майдане столькі ж людзей, колькі і ў Менску ў сьнежні 2010 году, быў бы настрой украінскага АМАПу ў 2004 годзе такім жа, як і ў беларускіх калегаў праз 6 гадоў (гэта фактары зьвязаныя, але ня тоесныя), дык і меў бы ўкраінскі плян той жа вынік, што і беларускі.

Так што можа і ня варта сьпяшацца пасьля любой апазыцыйнай ініцыятывы адразу з сумам, а тое і злараднасьцю канстатаваць — ды нічога ў чарговы раз не атрымаецца. Мо і не.
Сяргей Навумчык ў сваёй кнізе «Дзевяноста першы» апісвае дзейнасьць тагачаснай беларускай апазыцыі як надзвычай пісьменную, майстэрскую і мэтаскіраваную. Ня тое, што такія ацэнкі зусім ужо няпраўда, але можна спытаць, куды падзелася майстэрства і здольнасьць складаць пераможныя пляны тых самых людзей усяго толькі праз пару гадоў? Ну і тыя ж правадыры ўкраінскага Майдану — калі ўся справа ў плянах, стратэгіях, хітрых палітычных тэхналёгіях, то куды зьнікла ўсё гэтае багацьце, скажам, на прэзыдэнцкіх выбарах ва Ўкраіне ў 2010 годзе, дзе яно хаваецца зараз? Цімашэнка ў турме, але ад грамадзтва яна не ізаляваная, Юшчанка на волі, ўсе тагачасныя «камісары Майдану» на волі. Дык калі ўся праблема — ў складаньні і рэалізацыі талковых плянаў, то чаму ў 2004 годзе здольнасьць да гэтага была, а потым некуды сплыла.

А каскад зусім ужо нядаўніх арабскіх рэвалюцый — ну якія і ў каго там былі пляны? Не, кансьпіролягі-та распавядуць, што былі, ды яшчэ якія. Але калі іх складалі амэрыканцы, то якое шчасьце маюць ад рэалізацыі тых плянаў зараз? Калі браты-мусульмане, то куды, скажам, у Эгіпце падзелася зараз іх нібыта здольнасьць маніпуляваць падзеямі і людзьмі? Калі людзі ў пагонах, то нейкім занадта складаным шляхам яны прыходзіць да таго ж, што мелі і раней.

Гісторыю немагчыма сплянаваць. І не бывае (ну амаль што) кепскіх плянаў — любая дурасьць можа стаць выбітнай стратэгіяй перамогі ў пэўных умовах.
Так што можа і ня варта сьпяшацца пасьля любой апазыцыйнай ініцыятывы адразу з сумам, а тое і злараднасьцю канстатаваць — ды нічога ў чарговы раз не атрымаецца. Мо і не. А мо і атрымаецца. І не таму, што пляны, ідэі і прапановы такія ўжо геніяльныя. А таму, што такімі іх робіць час, які мяняецца. Але ў адрозьненьні ад карабля з ветразямі, на якім вецер адчуваюць усе і адразу, ў грамадзтве часам толькі потым, aposteriori, высьвятляецца, што штыль скончыўся.

Тэгі:апазыцыя, дракахруст, кааліцыя, Вецер для апазыцыі, «За свабодныя выбары»


Рэха вайны на Каўказе

Тады рашэньне афіцыйнага Менску (асабліва, калі было б адваротным), сапраўды шмат важыла: прызнала Расея, прызнала немаленькая эўрапейская краіна, заснавальніца ААН, так бы мовіць, спасылаючыся на прыклад Беларусі, Масква магла б прымусіць і нейкую іншаю краіну са складу СНД прызнаць, а далей можа і іншыя б пагадзіліся. А так тагачаснае рашэньне Аляксандра Лукашэнкі фактычна перадвызначыла цяперашнюю сытуацыю, дзе дзьве грузінскія аўтаноміі прызнае фактычна адна Расея. Можна меркаваць, што тады і пазьней на ўсе ўгаворы Масквы кандыдаты ў «прызнавацелі» адказвалі — ну калі ўжо ваш бліжэйшы саюзьнік, бадай што ваша правінцыя, не прызнае, то чаго вы ад нас хочаце?

Тое рашэньне Беларусі адыграла ключавую ролю ў пачатку працэсу нармалізацыі стасункаў з Эўразьвязам. Ня тое, што галоўную, ўсё ж пакуль у 2008 годзе на волю ня выйшаў апошні палітвязень, «мядовы месяц» не пачаўся. Аднак і непрызнаньне, і ў першую чаргу самая вайна дыктавалі новае бачаньне сьвету, сьвету ў якім пытаньні міжнароднай бясьпекі выйшлі на першы плян, адціснуўшы на другі трэці ўсе астатнія.

Тады Захад у той ці іншай ступені быў ісьці насустрач любым суседзям Расеі, незалежна ад іх унутранай пабудовы, дзеля таго каб спрыяць умацаваньню іх незалежнасьці.

Але, як пісаў клясык, няма таго, што раньш было. У першую чаргу таму, што ня спраўдзіліся катастрафічныя прагнозы, паводле якіх вайна на Каўказе — пралёг менавіта вайсковых спробаў Масквы ўсталяваць свой кантроль над былымі савецкімі рэспублікамі. Забылася зараз, але тады ўсур’ёз абмяркоўвалася, каго наступнага «прымусяць да міру» — Малдову з-за Прыднястроўя, Украіну з-за Крыму ці каго іншага. Можна шмат спрачацца пра прычыны, важны факт — нікога.

Вайна з Грузіяй была жахлівым, небясьпечным, пагрозьлівым, але эпізодам, а не пачаткам новай, сілавой палітыкі.

Гэта ня значыць, што Масква забыла пра свае пляны рэгіянальнага дамінаваньня. Зусім не, сьведчаньне чаму — амбітны праект Эўразійскага саюзу, які яна мэтанакіравана рэалізуе. Але не ваеннымі сродкамі, што насамрэч мае значэньне.

Мае і ў тым сэнсе, што прыярытэты, спароджаныя страхам вайны і яе далейшай эскаляцыі, ізноў зьмяніліся на больш звыклыя. Зразумела, гіпотэза, але мяркую, што калі б жах 19 сьнежня 2010 году адбыўся на два гады раней, «мядовага месяца» можа і не было б, але рэакцыя Захаду была б больш стрыманай, чым яна была ў 2010 і наступных гадах, калі геапалітыка саступіла месца палітыцы. Ня тое, што палітыка за гэты час павярнулася на 180 градусаў, проста ў вызначэньні «дэспат, які кіруе суседам Расеі» націск з другой часткі ізноў перайшоў на першую.

Адпаведна, і непрызнаньне Беларусьсю незалежнасьці Абхазіі і Паўднёвай Асэтыі стала ўжо фактам, які ня можа быць зьменены, а таму ён ня робіць надта ўжо вялікага ўплыву на бягучую палітыку. Такое прызнаньне зараз выклікала б рогат усяго сьвету — маўляў, прачнуліся беларусы нарэшце, разабраліся. Да таго ж гэта ў прынцыпе не магло б спарадзіць ланцуг прызнаньняў — праехалі, гэтыя дзьве непрызнаныя рэспублікі маюць такі ж статус, як Паўночны Кіпр, прызнаны адной Турэччынай, і так будзе калі не назаўжды, то надоўга.

На думку некаторых экспэртаў праект Усходняга партнэрства стаў своеасаблівым адказам Эўразьвязу на жнівеньскую вайну 2008 году. Але, так выглядае, што плён і гэтага праекту адносна Беларусі, калі і быў, то застаўся ці ў марах ці ў мінулым. Гэтак жа, як у свой час з праграмай НАТА «Партнэрства дзеля міру»: хто хацеў, той скарыстаў яе так, што стаў чальцом альянсу, хто не хацеў, як Беларусь — для таго праграма засталася прыемным заняткам для пары чыноўнікаў у пагонах ці без.

З непрызнаньня незалежнасьці грузінскіх аўтаномій афіцыйны Менск здолеў атрымаць пэўную карысьць ад Грузіі. Ня тое, каб надта, але Міхаіл Саакашвілі даволі добрасумленна выконваў ролю адваката Лукашэнкі на розных міжнародных пляцоўках. Але і тут выглядае, што праехалі — ўлада ў Тбілісі зьмянілася, Іванішвілі аддае перавагу наладжваньню стасункаў з Расеяй. Гэта ня значыць, што новыя кіраўнікі Грузіі пачнуць бэсьціць «апошняга дыктатара Эўропы», ўсё ж пэўная, скажам так, геапалітычная ўдзячнасьць захоўваецца, але ня больш за тое.

Так што па вялікім рахунку рэха той вайны што да Беларусі сьціхла. Для Грузіі, зразумела, не, можа і для ўсяго Паўднёвага Каўказу не, а для Беларусі — так.

Зразумела, нікуды не падзелася імкненьне Расеі дамінаваць у рэгіёне. Але пакуль яна гэта робіць мірным шляхам, гэта не спараджае адпаведнай рэакцыі. У 2010 годзе, падчас візыту прэзыдэнта Абамы ў Прагу, адзін зь яго дарадцаў правёў сустрэчу з прадстаўнікамі шэрагу ўсходнеэўрапейскіх краінаў. Апошнія скардзіліся на спробы расейцаў кантраляваць палітыку іх краін. На што амэрыканскі госьць сказаў: «Мы мае абавязацельствы абараняць вас ад расейскіх танкаў. І мы выканаем гэтае абавязацельства. Але мы ня будзем абараняць вас ад расейскіх банкаў, тым больш, што вы ж самі з задавальненьнем зь імі супрацоўнічаеце».

Перад Беларусьсю ЗША ня маюць юрыдычна значных абавязкаў абараняць яе нават ад расейскіх танкаў. Ну а ад банкаў і пагатоў.

Тэгі:дракахруст, расейска-грузінская вайна, Рэха вайны на Каўказе, Абхазія і Паўднёвая Асэтыя


Навальны і казус Касьянава

Зараз вельмі цікава назіраць за рэакцыяй расейскай і беларускай публікі на Аляксея Навальнага. Насамрэч не ў Навальным справа. А ў мэханізьме рэакцыі на чужакоў, на тых, хто парушае правілы згуртаванага кола.

Здаецца, Пуцін зьнік некуды. Галоўная мэта — спыніць пачвару Навальнага: і рашэньне АДС ...прабачце, каардынацыйнай рады апазыцыі, ён ігнаруе, і з уладай нейкія цьмяныя гульні вядзе, і наагул, праект Крамля, праект маскоўскай мэрыі, а галоўнае — такі брыдкі папуліст і нацыяналіст (варыянт — імпэрыяліст). Вось дзіўная справа — калі пару гадоў таму Барыс Нямцоў спрабаваў балятавацца ў мэры Сочы, калі Грыгоры Яўлінскі балятаваўся на прэзыдэнта РФ, чамусьці не было такіх жарсьцяў і праклёнаў. А таксама ж людзі грэшныя. А на Навальнага — навал. І наўрад ці справа ў інтрыгах Крамля ці Лубянкі. Для тлумачэньня дастаткова веды пра норавы «чыстай» публікі, што расейскай, што беларускай. У яе, як у сыстэмах СПА — вызначальнік: свой — чужы.

Уражвае пры гэтым тон, модус філіпік. У інтэрвію кіраўніцы Маскоўскай Гэльсінскай групы Людмілы Аляксеевай Свабодзе http://www.svaboda.org/content/article/25057022.html чаго варты адзін загаловак — «Ці дапушчальны нацыянал-папулізм у палітыцы?» Неяк страх бярэ — а калі раптам не. Бо калі такі бясспрэчны маральны аўтарытэт для мільёнаў расейцаў, як Аляксеева, сказала, што не, то Навальнаму, відаць, застаецца толькі ў скіт сысьці грахі замольваць?

Яшчэ больш дзіўная рэч — гарачыя беларускія спрэчкі, ці імпэрыяліст Навальны. Для прастаты адразу пагаджуся — так, імпэрыяліст. І што? Тыя, хто так у Беларусі лічаць, не падтрымаюць яго? І якая з таго бяда Навальнаму? Расея ж як-ніяк замежжа.

Падаецца, што падобныя абвінавачваньні ня тое, што ня шкодзяць гэтаму расейскаму палітыку, а хіба не наадварот. Калі лібэральная расейская публіка, калі беларускія строгія крытыкі, кажуць фэ, то гэта хаця і не дастатковая, але неабходная ўмова таго, каб палітык заваяваў сымпатыі народнай масы. Расейскай. Але і беларускай таксама.

Не гарантыя, зразумела. Але калі б Навальны прыгаданым спадарыням і спадарам падабаўся, на яго палітычнай кар’еры можна было б адразу сьмела ставіць крыж. А так ёсьць шанец. Можа ён і ня выпадзе. Але калі і ня выпадзе, то зусім не таму, што ён гэтак не падабаецца Іларыёнаву, Аляксеевай і яго беларускім выкрывальнікам.

І гэта не абстрактная, спэкуляцыйныя выснова. Ёсьць досьвед, як у сярэдзіне нулявых расейская лібэральная публіка задушыла ў абдымках свой хіба не адзіны тагачасны рэальны шанец — Міхаіла Касьянава. Зараз можна спрачацца, быў той шанец ці ня быў, але ўпершыню тады расейская апазыцыя атрымала чальца ідэальнай фактуры — апальны чыноўнік вышэйшага рангу, імпазантны мужык з павадкай рускага барына. Гатовы расейскі Юшчанка ўзору 2002-2004 гадоў. Але павёўся на спакусы, папрокі, павучэньні таго самага кола, якое зараз бэсьціць Навальнага — і хто зараз той Касьянаў? Пагоршанае выданьне Нямцова, Яўлінскага, Хакамады etc.

Ну можна запярэчыць, што Юшчанка таксама «павёўся» і дзякуючы таму і перамог. Дык Украіна не Расея. І наадварот.

Дарэчы, калі хто памятае, дык і наконт Ельцына часоў перабудовы, калі ён толькі ішоў да ўлады, тая ж публіка круціла носам. Намэнклятурнае мінулае, дурное змаганьне супраць нейкіх прывілеяў, а не за сапраўдныя высокія каштоўнасьці, сумнеўныя кантакты з антысэмітамі з «Памяці» — неяк не па-нашаму, ня так, як у нашым коле прынята. Вось Афанасьеў, ці нават Папоў, ці Сабчак — гэта ж нашы, гэта ж душкі, заслухаесься. А гэты — мядзьведзь нейкі са сьвярдлоўскага лесу, жывёліна незразумелая. Палітычная. Political animalпа Арыстотэлю.

Ельцыну адказ на папрокі «настаўнікаў» і «выхавацеляў» бурчэў нешта няўцямнае, балазе папрокі былі ня надта гучныя — з рэйтынгам асабліва не паспрачаесься. Але пра сябе ды і на практыцы адказваў іншае — пляваў я на вашы павучэньні. А вось Касьянаў прыняў усур’ёз, прыняў правілы гульні тусоўкі. І, паўтаруся — хто такі зараз Касьянаў?

Падобныя выпадкі можна было назіраць і ў найноўшай беларускай гісторыі. Зьяўляліся палітыкі, якія спрабавалі выйсьці за звыклае апазыцыйнае кола, а потым раней ці пазьней апыналіся ў ім жа, прычым далёка не на першых ролях. Шмат што на гэта ўплывала — сытуацыя, палітыка Расеі і Захаду, палітыка ўладаў, якія мэтанакіравана сьпіхвалі падобных пэрсанажаў у традыцыйнае кола, самае кола, нарэшце, ўяўленьні саміх навічкоў, збудаваныя паводле формулы расейскага клясыка " Ах, Боже мой, что станет говорить княгиня Марья Алесевна«. Не такія ўжо і важныя зараз прапорцыі фактараў, важны вынік — казус Касьянава ў чыстым выглядзе.

Можна толькі спадзявацца, што Навальны адкажа сваім лібэральным крытыкам як Ельцын, а не як Касьянаў. Можа і прайграе, але ня так гарантавана і нікчэмна, як прайграў бы, паслухаўшыся апазыцыйных «княгінь Марый Аляксевен».

Тэгі:дракахруст, Навальны, Касьянаў


Нашто язык Макею?

На пытаньне карэспандэнта Радыё Свабода, ці вёў міністар замежных справаў Беларусі гутарку са сваімі эўрапейскімі калегамі пра зьняцьце санкцыяў узамен на вызваленьне палітвязьняў, спадар Макей адказаў раздражнёна: «Мы абмеркавалі ўсе пункты, якія стаялі на парадку дня што датычылі нашага супрацоўніцтва з Эўразьвязам».

Усе — дык відаць і гэты, пра які пытаўся карэспандэнт Свабоды. Бо і напярэдадні нарады і пасьля эўрапейскія міністры пераважна пра сюжэт з палітвязьнямі і казалі. Але пра што канкрэтна дамовіліся з Макеем і ці дамовіліся пра нешта — на гэты конт прадстаўнікі эўрапейскай дыпляматыі выказваліся досыць няпэўна. Як і беларускі міністар.

Яшчэ Талейран казаў, што язык дадзены дыплямату, каб хаваць свае думкі. Але паспрабаваць іх расшыфраваць усё ж можна. Балазе, цяпер клясычнае мастацтва дыпляматыі страчваецца і дыпляматы часам гавораць больш і гучней за мітынговых прамоўцаў.

Назіральнікі, якія мяркуюць, што ні да чога ў Брусэлі не дамовіліся і не маглі ў прынцыпе, спасылаюцца пры гэтым на жалезабэтонныя формулы, якія спадар Макей рэгулярна выдае наконт праблемы палітвязьняў: маўляў, ніякіх палітвязьняў няма, мы — сувэрэнная дзяржава, самі вызначаем свой шлях, не дазволім нам дыктаваць, нас не нахіліць (не, гэта ўжо з рэпэртуару Лукашэнкі).

Але цікава, што якраз у Брусэлі, прынамсі, у інтэрвію Свабодзе шэф беларускага МЗС ад гэтых звыклых шчыраваньняў устрымаўся. А пра што сказаў, дык гэта пра прапанову аб роўным падыходзе да ўсіх краін-удзельніц Партнэрства, якую афіцыйны Менск зьбіраецца вынесьці на абмеркаваньне саміту ў Вільні.

А чаму ўстрымаўся — словы забыў? Ці так карціць паглядзець на Брусэль і іншыя сталіцы, што гатовы іх забыць? Наўрад ці.

Ня выключана, што цяпер паўтараецца схема, якая, гледзячы па ўсім, была прадметам перамоваў напярэдадні мінулага саміту Партнэрства, які прайшоў у 2011 годзе ў Варшаве. Напярэдадні саміту ў Менск прыехаў тагачасны кіраўнік баўгарскага МЗС Младэнаў, пасьля чаго на волю выйшла самая вялікая партыя палітзьняволеных. У СМІ быў «зьліты» дакумэнт, паводле якога Лукашэнка быў гатовы вызваліць усіх яшчэ тады. Але ён ня быў запрошаны ў Варшаву, і працэс вызваленьня спыніўся.

Літаральна напярэдадні цяперашняй сустрэчы ў Брусэлі міністраў замежных справаў ЭЗ і краін Партнэрства кіраўнік баўгарскай дыпляматыі Крысьціян Вігенін сказаў нашаму карэспандэнту: «У мяне такое адчуваньне, што эўрапейскія кіраўнікі не хацелі б бачыць на Віленскім саміце Лукашэнку». Але і Лукашэнка, скажам, не хацеў бы вызваляць палітвязьняў, якіх ён усё яшчэ трымае за кратамі. Праца дыпляматаў уласна і палягае ў тым, каб зводзіць да нейкай раўнадзейнай нежаданьні сваіх шэфаў.

І, гледзячы па ўскосных прыкметах, гэтай далікатнай працай эўрапейскія міністры разам з Макеем у Брусэлі і займаліся. Гэтай вэрсіі, прынамсі, адпавядаюць цьмяныя і няпэўныя камэнтары як беларускага, гэтак і эўразьвязаўскага бакоў. А тое, што эўракамісар Фюле ўсё ж сказаў пэўнае — што магчыма ў Брусэлі ў хуткім часе зьявіцца Алесь Бяляцкі, сьведчыць таксама хутчэй пра плён перамоўнай працы, чым пра яе бясплённасьць.

Складана сказаць, якая насамрэч крайняя перамоўная пазыцыя афіцыйнага Менску, за што ён гатовы вызваліць усіх палітвязьняў — гэта запрашэньне А.Лукашэнкі на саміт у Вільню, гэта зьняцьцё ці замарозка візавых санкцый, гэта нешта іншае. Але ёсьць падставы меркаваць, што ў Брусэлі бакі крыху наблізіліся да згоды.

Ці азначае гэта, што яна абавязкова будзе дасягнутая? Зразумела не. Але тады ўсе застаюцца пры сваіх нежаданьнях.

Магчыма, запрашэньне сп. Макея ў Брусэль мела і яшчэ адзін сэнс. Ён абмяркоўваў з эўрапейскімі калегамі фактычна спыненьне «халоднай вайны», яго ўкраінскі, грузінскі, малдаўскі, армянскі калегі — прасунутыя формы інтэграцыі з Эўразьвязам, формы, якія тычыцца ня толькі каштоўнасьцяў, але і грошай. І не дапамогі, не крэдытаў, а іншай якасьці эканамічнага жыцьця.

Не, можа сп. Макей гэтак прыкіпеў душой да «стен древнего Кремля», што эўрапейскія палітычныя і эканамічныя краявіды яго ня ўражваюць, а тое, як былыя савецкія рэспублікі «прадаюцца Захаду», выклікае адно агіду.

Але чамусьці здаецца, што не так ужо і прыкіпеў. І таму прысутнасьць на сьвяце украінскай асацыяцыі з ЭЗ, магчыма, выклікае ў Уладзімера Макея як мінімум супярэчлівыя пачуцьці. А, магчыма, не ў яго аднаго.

Навальны па-беларуску

Але куды больш цікавы фэномэн Навальнага, новы тып палітычнага лідэра, які ўвасабляе гэты расейскі палітык.

Былы канцлер Нямеччыны Вілі Брандт у сваіх мэмуарах цытаваў думку свайго настаўніка, вэтэрана нямецкай сацыял-дэмакратыі Юліюса Лэбэра: «Лідэры вельмі рэдка нараджаюцца пры сапраўным парадку, заўсёды — пры хаосе, і ніколі — дзякуючы ўпартай працы». Можна з тэзай спрачацца, але найноўшая гісторыя і Беларусі і Расеі падказвае: хаос — сапраўды найбольш спрыяльныя ўмовы для зьяўленьня народных правадыроў. Цікава, што Лэбэр даваў свой урок юнаму Брандту ў часы Вэймарскай рэспублікі, нехлямяжай і некансалідаванай, але ўсё ж дэмакратыі. Міжваенную Нямеччыну царствам парадку лічыць не выпадала, хаос спарадзіў Гітлера, які ўпэўнена вырашыў пытаньне лідэрства ажно да 1945 году.

Што такое цяперашняя Расея? Хутчэй парадак, чым хаос. Таму лідэры і не зьяўляюцца. А калі і зьяўляюцца, то робяцца ахвярамі адмысловай оптыкі грамадзскай думкі ва ўмовах аўтарытарнай сыстэмы. Гэтая оптыка прымяншае, зьмізэрняе ўсе постаці, акрамя адной. Калі казаць не пра Расею, а пра Беларусь, то на пытаньне «А хто, калі ня ён?» існуе адказ, пакідаючы ў баку нават апазыцыю- Сямашка, Макей, Снапкоў, Сідорскі, Мясьніковіч і шмат іншых асобаў, тыя ж старшыні аблвыканкамаў і кіраўнікі буйных прадпрыемтсваў. «Не, ну вы ж разумееце...». Так, разумеем, разумеем. І пра сябе, і пра ўсходніх суседзяў.
Так, Навальны — кумір расейскай Плошчы, але калі глядзець у маштабе ўсёй краіны, то ня Ельцын часоў позьняй перабудовы.

Даволі сьціпленька так. Вось і гадай — ці то калібр ня той, ці то час ня той — ня позьняя перабудова, а пачатак дзясятых.

На канстатацыі наконт сьціпласьці вынікаў можна было б паставіць і кропку і вярнуцца да гуманітарнага, праваабарончага аспэкту існых і будучых пакутаў змагара з карупцыяй, калі б ня некалькі чыньнікаў. Сярод «нязгодных», «белалентачнікаў», «балотных» Навальны — абсалютны лідэр. Тое паказваюць і апытаньні, і «народнае» галасаваньне за кандыдатаў у чальцы каардынацыйнай рады апазыцыі. Ды і ў масавай сьвядомасьці Навальны сярод апазыцыйных расейскіх палітыкаў— ізноў жа першы. У сваёй лізе (так, нават па Маскве дзейны мэр Сабянін пераўзыходзіць Навальнага паводле рэйтынгу ў разы). Але ў сваёй лізе першы зноў жа Навальны.

І вось тут цікава чаму. У тых, хто памятае беларускія падзеі пачатку і сярэдзіны 90-х, напрошваецца аналёгія — малады Лукашэнка. Ну можа яшчэ адна аптычная ілюзія, надзвычайны аванс: Лукашэнка тады перамог і дагэтуль — прэзыдэнт, Навальнаму да перамогі няблізка, але параўнаньне не пазбаўленае рацыі. Пэўна таму, што адрозьніваецца ад іншых прадстаўнікоў як ўладнага, гэтак і апазыцыйнага істэблішмэнту. І тыя і іншыя маюць свае ідэалягічныя канцэпты, спрароджаныя супрацьстаяньнямі яшчэ 90-х гадоў. А Навальны пэрпэндыкулярны, так бы мовіць, ім. А вы за дэмакратыю, за Эўропу, за рынак, спадар Навальны? Ды лухта гэта ўсё, злодзей павінен сядзець у турме — вось і ўся праграма. Плюс дамешак памяркоўнага, але выразнага нацыяналізму — хопіць карміць Каўказ, рускіх крыўдзяць і г.д. Для лібэралаў гэта фэ, шокінг. А для выбаршчыкаў?

У гэтым і падабенства з маладым Лукашэнкам — у адсутнасьці буйного ідэалягічнага праекту і ва ўвесьчасным інстынктыўным падстройваньні пад народны настрой. У параўнаньні з Лукашэнкам узору 94-га году ў нечым пазыцыі супрацьлеглыя, але таму, што грамадзтвы і часы розныя. Пасыл, імкненьне аднолькавае — быць рэтрансьлятарам памкненьняў большасьці. Праўда, як непрыгожа і неінтэлігентна. А хто сказаў, што палітыка мусіць быць інтэлігентнай? І што перамагаць у ей павінны інтэлігенты?

Заўсёды былі і ёсьць, канечне, у Расеі людзі, якія шчыра пераймаюцца адсутнасьцю дэмакратыі. Але, як бы дакладней сфармуляваць, ня ўсе. А вось наконт таго, што злодзеі паўсюль паселі, што крадуць больш, чым за ўсе часы з прыходу на Русь Рурыка, што не па праўдзе, не па справядлівасьці Расея жыве — дык пра гэта ж гавораць і думаюць усе. Кожны. Як у Высоцкага, «да дело в общем не в гусях, а все неладно». Вось пра тое Навальны і крычыць. Нездарма яго можа і няшмат хто любіць, але яго выкрываньням верыць выразная большасьць, у тым ліку і прыхільнікі Пуціна.

Ну і што? А тое, што, як ні дзіўна, Навальны — кумір вінэраў, крэатыўнай ці сярэдняй клясы, кумір Балотнай. Ці яна сама такая, бо народ жа адзін, ці яна падсьвядома разумее, што мужык цісьне на тыя болевыя кропкі, якія адны і могуць закрануць маўклівую большасьць. «Нязгодныя» падтрымліваюць яго, нават калі зь ім нязгодныя — адзначаюць расейскія дасьледнікі.

Аднак жа ўсё роўна ня Ельцын яго лепшых часоў, не Лукашэнка і не Пазьняк іх лепшых часоў, карыстаючыся беларускімі аналёгіямі. Ну так, сапраўды. «Лідэры вельмі рэдка нараджаюцца пры сапраўдным парадку», як адзначаў мудры настаўнік Брандта.

Але Пуцін нездарма імкнецца пасадзіць менавіта Навальнага, а не Нямцова, Рыжкова ці Касьянава. Можа таму, што разумее, што калі па тых ці іншых прычынах парадак зьменіцца хаосам, Навальны — гэта ўзор, лекала, паводле якога тады лідэр будзе з неабходнасьцю спароджаны.

І пры чым тут Беларусь? «Даеш беларускага Навальнага» — лёзунг пошлы і да таго ж недакладны. Іншая краіна, іншае грамадзтва, ужо іншая і найноўшая гісторыя. Як у таго ж Высоцкага, «колея эта только моя». Дык вось і ў кожнага народу яна свая. Тут хіба што ўзор, прынцып, варты запазычаньня — злавіць народны запыт і стылістыку менавіта дзесятых ХХІ стагодзьдзя, не ўспрымаючы іх, як папсаваны пачатак 90-х.

І напрыканцы — пра канцоўку формулы настаўніка Брандта. Упартая праца — дурная справа. Невядома, ці тут беларусы з расейцамі пагодзяцца, хоць і разумны немец тое казаў. Але вядома, што адбылося ў Нямеччыне пасьля таго, як ён гэта казаў.

Тэгі:прысуд, Навальны


Тэст «мядзьведжага дэсанту»

Юры Дракахруст

Нечакана? А то не. Асабліва для беларускіх СПАшнікаў, як высьветлілася. Крэатыўна? Плюспіцот, як пішуць на інтэрнэт-жаргоне. Сьмела? Надзвычай, калі справа пайшла б інакш, швэдзкія пілёты маглі б атрымаць тэрмін, а ў горшым выпадку нават кулю. Была яскравая акцыя швэдаў саркастычнай поўхай дыктатуры, што паводле Джына Шарпа і іншых гуру негвалтоўнага супраціву — ўдар па ёй самы моцны, перад чым яна безабаронная? Была, і праўда ж было сьмешна: ў адказ на пачварную сур’ёзнасьць — жарт, пераварочваньне сэнсаў у стылі постмадэрну, бамбаваньне, але цацкамі. Словам, клясыка.

Ну і што? Ну і нічога. «Не пракаціла», як гаворыцца ў вядомым анэкдоце. І напачатку нібыта зачапіла, у народзе пра тое пагалоска пайшла, насельнікі сацыяльных сетак пачалі гуляцца з падзеяй і сымбалем. Але пагуляліся і кінулі. Прычым усе.

Спадзявацца, што пра «дэсант» будуць доўга памятаць у заводзкім цэху ці на калгасным полі, неяк ад пачатку не выпадала. Але ж забылі і актывісты, і тыя самыя «жыхары» сацыяльных сетак. Мядзьведзік ня стаў коцікам.

І не сказаць, каб справа была ў нейкім надзвычай пісьменным адказе беларускай улады. Яна адрэагавала так, як ад яе і чакалі: спачатку наагул хлусіла, маўляў, не было дэсанту, ролік у Польшчы скляпалі, потым ўсё ж прызнала, пачала грозна варушыць вусамі, рассыпаючы пагрозы і праклёны.

З дэсанту атрымаўся тэст на прымальную, прывабную для беларусаў палітычную стылістыку. Не ўспрымае грамадзтва постмадэрн, прынамсі, постмадэрн як спосаб гаварыць пра палітыку. Тут ня толькі ўлада пачварна сур’ёзная, тут і грамадзтва не прымае сьцёб, іронію, «прыкол» у палітычнай сфэры.

Што дамовы палітыка з коцікам, што пэрфомансы Фэмэна, што мядзьведжае бамбардаваньне — гэтыя і падобныя акцыі пакідаюць беларусаў абыякавымі, не кладуцца на душу, выклікаюць зьдзіўленьне — а што сказаць хацелі?

"Ня ўсе тэхналёгіі негвалтоўнага супраціву, якія выдатна працавалі ў іншых краінах, спрацуюць у Беларусі."
Ёсьць, зразумела, і больш пэсымістычнае ўяўленьне — што пакуль народ знаходзіцца ў стане апатыі, сьпіць, то яго нічога не разбудзіць, ані постмадэрн, ані мадэрн, ані дамадэрн. Надзвычай сур’ёзныя прамовы палітычных лідэраў таксама ня надта натхняюць.

Але ўсё ж, здаецца, урок «мядзьведжага дэсанту» варта запомніць на будучыню — ня ўсе тэхналёгіі негвалтоўнага супраціву, якія выдатна працавалі ў іншых краінах, спрацуюць у Беларусі.

Палёт швэдзкіх рэклямшчыкаў стаў тэстам і ў іншым сэнсе. Пры пэўнай схільнасьці да кансьпіралёгіі можна нават разьмяшчэньне у Беларусі расейскай авіябазы ўбачыць як простае наступства таго дэсанту.

Дэсант паказаў слабасьць беларускай СПА — расейцы вырашылі яе ўмацаваць, як умеюць (і як даўно хацелі). Пры моцнай схільнасьці да ўсялякіх тэорыяў змоваў можна ўбачыць за сьпінай удалых швэдаў злавесную руку Масквы: калі наступствы нечага выгадныя некаму, то гэта нехта тое нешта і арганізаваў.

Хаця тут абодвум сылягізмам бракуе дакладнасьці: чалавечая дурасьць мацнейшая за самыя вытанчаныя інтрыгі. Як казаў Бісмарк, «найлепшае, што можа зрабіць дзяржаўны муж, — гэта ўважліва прыслухацца да крокаў Бога, ўхапіцца за край Яго плашча і прайсьці зь Ім некалькі крокаў шляху». «Жалезны канцлер» не спадзяваўся, што спрыяльныя магчымасьці можна ствараць, збольшага імі можна толькі карыстацца.

Зь іншага боку, і выхад з ладу значнай часткі беларускай баявой авіяцыі, і перадысьлякаваньне амэрыканскіх зьнішчальнікаў зь Італіі ў Польшчу — усе гэта адбывалася не ў сувязі зь «мядзьведзіроўкай», і было больш важкімі чыньнікамі для разьмяшчэньня базы. Да таго ж, як пра гэта гаварылася адразу пасьля «плюшавага дэсанту», СПА і не зусім прыдатная для апазнаваньня і перахопу такіх мэтаў. Ну яўвім сабе, што база расейскіх самалётаў у Лідзе была б яшчэ год таму. І што б гэта зьмяніла ў лёсе швэдзкіх пілётаў? Самалёты і гэлікоптары, каб перахапіць самалёт швэдаў, і год таму ў беларускім войску былі. Хіба што расейскія лётнікі не адзначалі б напярэдадні беларускі Дзень Рэспублікі так грунтоўна, як іх беларускія калегі. Хаця і гэта сумнеўна.

Але псыхалягічны фон для расейскіх рашэньняў наконт базы палёт швэдаў зрабіць, зразумела, мог: тое, гэтае, ды яшчэ і гэтае — нейкая пацанва на самалёціку даляцела ледзь не да рэзыдэнцыі Лукашэнкі. Трэба прымаць захады.

Наступствы «мядзьведжага дэсанту» — яскравая ілюстрацыя таго, шлях куды часам брукаваны добрымі намерамі.

Тэгі:расея, швэцыя, спа, мядзьведзікі, плюшевый десант, плюшавы дэсант, Юры Дракахруст, Аляксандар Лукашэнка, бамбардзіроўка мядзьведзікамі


Хадаркоўскі: справа і асоба

Чаму справа Хадаркоўскага аказалася такой важнай для Расеі, што там зьмянілася зь ягоным арыштам і асуджэньнем? Расейскі пісьменьнік Дзьмітры Быкаў некалі напісаў з горкай іроніяй, што ў Расеі ёсьць два нязьменныя станы дзяржаўнага існаваньня — бардак і барак. Бардак неабавязкова і не для ўсіх зьяўляецца сынонімам свабоды, але справа кіраўніка «Юкасу» стала знакам чарговага ваганьня расейскага ківача ад першага да другога.

Вольніца алігархаў «лихих 90-х», фактычная прыватызацыя дзяржавы «грашовымі мяхамі» зусім не адпавядалі ўяўленьням пра справядлівае і эфэктыўнае грамадзтва. Але наўрад ці ім больш адпавядае цяперашні дзяржаўны капіталізм з прызначанымі крамлёўскімі алігархамі ў пагонах. З таго, першага прызыву расейскіх алігархаў, хто эміграваў (Беразоўскі, Гусінскі), хто перавыхаваўся, хто разарыўся ці каго разарылі. Але сеў з буйных асобаў толькі адзін Хадаркоўскі.

Зь ягонай справай скончыўся ці вельмі істотна скурчыўся ўдзел расейскага бізнэсу ў палітыцы. Ледзь не публічная скупка дэпутатаў Думы, якую практыкаваў кіраўнік «Юкаса», мякка кажучы, не зусім адпавядала клясычнай мадэлі дэмакратыі. Але цяпер расейскі бізнэс бяжыць ад палітыкі, як ад агня, памятаючы лёс менавіта Хадаркоўскага. Дый дзе яна, палітыка? Фраза былога старшыні Думы Грызлова: Дума — ня месца для дыскусій, найбольш яскрава апісвае скурчваньне ў Расеі поля палітыкі як такога. Бардак — гэта кепска? Ну дык пакаштуйце барак.

І яшчэ адно пачалося са справы Хадаркоўскага — няўхільны паварот Расеі да супрацьстаяньня з Захадам. Супала гэтак, мэдыйныя эфэкты мелі месца, разбурэньне пэўных праектаў «Юкаса» паказала Захаду, што Расея Пуціна абірае іншы шлях — тлумачэньняў шмат. Але пераход ад бардаку да бараку ва ўнутранай палітыцы суправаджаўся паваротам да «абложанай крэпасьці» ў зьнешняй.

Дык проста сышлося на ім, аказаўся лёс чалавека проста скрыжаваньнем, кропкай зьмены пучку тэндэнцый? І гэта. Але ня толькі. Аказаўся і асобай. Ня ведаю дэталяў, але прыгадваецца, што зьехаць, зьбегчы ад арышту Хадаркоўскі мог. Рызыкнуў ці сьвядома не захацеў сабе лёсу калег-эмігрантаў. І атрымаў і працягвае адбываць тэрмін, ужо сувымерны з практыкай сталінскіх часоў, пятую частку свайго жыцьця ён правёў за кратамі. Але не зламаўся, не папрасіў памілаваньня. І яму, здаецца, зрабіць тое было прасьцей і натуральней, чым палітыку, які патрапіў за краты. Палітык, адмаўляючыся прасіць літасьці, абараняе ідэю, нешта большае за яго. А Хадаркоўскаму чаго? «Юкас» разгромлены, перапрададзены, вярнуць яго шанцаў няма ніякіх. Дык што — дзеля самога сябе? Відаць, так. Не пакланюся і ўсё. І так 10 гадоў.

Аднак што, на мой погляд, ня менш важна, што прабачэньня, дараваньня вязень усё ж такі ў пэўным сэнсе папрасіў. Ня ў Пуціна, не ў Крамля, а ў народа. Яго маніфэст «Левы паварот» — крытычнае пераасэнсаваньне тых самых «лихих 90-х» і сваёй ўласнай ролі ў іх, прызнаньне пэўнай рацыі таго самага Пуціна, прынамсі разуменьне лёгікі расейскіх нулявых. Гэта дарагога каштуе. Зьнік алігарх, зьявіўся філёзаф, палітычны мысльяр, які не застыў на лібэральных пропісях позьняй перабудовы.

Хіба ня самы дакладны паказьнік значэньня Хадаркоўскага для Расеі — рэакцыя на яго Ўладзімера Пуціна. Ужо няма ў Хадаркоўскага ні грошай, ні кампаніі, ні таго намэнклятурна-алігархічнага ўплыву, які быў 10 гадоў таму, ды сам грамадзкі ляндшафт Расеі непазнавальна зьмяніўся за гэтую дэкаду. А не, трэба яшчэ адзін тэрмін накінуць. І яшчэ адзін. Хай згніе за кратамі. Баіцца? Не, наўрад ці. Хутчэй, даволі дробная помсьлівасьць і крыўда на відавочнае параўнаньне маштабу асобаў. Буйнейшай асобай аказаўся зэк за гаспадара Крамля.

Гэта рэч таямнічая, нэўтральная да ідэалёгіяў і нават да станоўчых і адмоўных якасьцяў. Неяк зьдзівіла фраза з успамінаў Кісінджэра, які пісаў, што асобу, паводле маштабу роўную Мао, ён бачыў толькі ў Дэ Голі. А ўжо Кісінджэр пабачыў людзей за сваё жыцьцё. Гэтак і тут — проста як асоба Хадаркоўскі буйнейшы за Пуціна. І ўсе гэта разумеюць і бачаць, а Пуцін — першы.

Ці азначае гэта, што як выйдзе вязень Краснакаменску на волю, дык і адразу народ яго ў Крэмль на руках занясе? Не. Дарэчы, сам Хадаркоўскі ў адным інтэрвію сказаў пра гэта холадна і рацыянальна: «У Расеі чалавек з габрэйскімі каранямі ня можа разглядацца як рэальны канкурэнт у гэтых пытаньнях — гэта азбучная ісьціна. І я ніколі не заяўляў пра такое жаданьне, паколькі я ня блазан».

Хаця, дарэчы, цяперашняя гатовасьць расейцаў галасаваць за Хадаркоўскага як за прэзыдэнта хаця і невысокая, але сувымерная з гатовасьцю галасаваць за самых папулярных куміраў Балотнай. Аднак ня ўсё мераецца рэйтынгавымі лінейкамі. Прэзыдэнтам Хадаркоўскі ня стаў і хутчэй за ўсё ня стане, а вось маральным аўтарытэтам для вельмі многіх людзей у Расеі стаў. І свой асабісты двубой з Пуціным выйграў, выйграé, прынамсі.

Як складзецца ягоны лёс — невядома. Але ён ужо пэўна застанецца на старонках расейскай гісторыі — як сымбаль і як асоба.

Тэгі:Уладзімір Пуцін, Міхаіл Хадаркоўскі, Юкас


Аўдыт замежнай дапамогі як скрыня Пандоры

Юры Дракахруст

У канцы траўня старшыня Аб’яднанай грамадзянскай партыі Анатоль Лябедзька прапанаваў правесьці аўдытарскую праверку дапамогі, якую выдзяляюць дэмакратычныя краіны на падтрымку грамадзянскай супольнасьці ў Беларусі. Падобныя думкі выказаў таксама вядомы грамадзкі дзеяч, лідэр кансорцыюму «ЭўраБеларусь» Ўладзімер Мацкевіч.

Значная частка, калі ня большасьць, прадстаўнікоў той самай грамадзянскай супольнасьці і палітыкаў паставіліся да гэтай ідэі, мякка кажучы, скептычна. Скажу па шчырасьці, я гэты скэпсіс цалкам падзяляю.

Дзеля аб’ектыўнасьці варта ўсё ж сказаць, што ў прапанове спадара Лябядзькі прывабная самая ідэя — магчыма, заходняя дапамога сапраўды разьмяркоўваецца неэфэктыўна, часам трапляе да, паводле выразу спадара Мацкевіча, «мыльных бурбалак» грамадзянскай супольнасьці, што безумоўна кепска і было б лепш, каб яна разьмяркоўвалася з большым глуздам.

Але аналіз разнастайных практычных наступстваў прапановы лідэраў АГП і «ЭўраБеларусі» сьведчыць супраць яе.

Па-першае, магчыма, Анатоль Лябедзька і Ўладзімер Мацкевіч забылі, што яшчэ ў 2011 годзе ў Крымінальны кодэкс быў унесены артыкул, які трактуе як злачынства атрыманьне любой замежнай дапамогі на грамадзка-палітычныя мэты.

Артыкул 369(2). Атрыманьне замежнай бязвыплатнай дапамогі ў парушэньне заканадаўства Рэспублікі Беларусь

Атрыманьне, а таксама захоўваньне, перамяшчэньне замежнай бязвыплатнай дапамогі для ажыцьцяўленьня экстрэмісцкай дзейнасьці ці іншых дзеяньняў, забароненых заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, або фінансаваньня палітычных партый, саюзаў (асацыяцый) палітычных партый, падрыхтоўкі або правядзеньня выбараў, рэферэндумаў, адклiканьня дэпутата, члена Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, арганізацыі або правядзеньня сходаў, мітынгаў, вулічных шэсьцяў, дэманстрацый, пікетаваньня, страйкаў, вырабу або распаўсюджаньня агітацыйных матэрыялаў, правядзеньня сэмінараў або іншых формаў палітычнай і агітацыйна-масавай работы сярод насельніцтва, учыненыя на працягу года пасьля накладаньня адміністрацыйнага спагнаньня за такія ж парушэньні, -
 караюцца штрафам, або арыштам на тэрмін да трох месяцаў, ці абмежаваньнем волі на тэрмін да трох гадоў, або пазбаўленьнем волі на тэрмін да двух гадоў.

У суседняй Расеі прыняты закон, паводле якога ажыцьцяўляць грамадзка-палітычную дзейнасьць на замежныя грошы могуць толькі арганізацыі, якія зарэгістраваныя, як «замежныя агенты». Досьвед апошніх месяцаў паказаў, наколькі шырока там пры гэтым трактуюць паняцьце грамадзка-палітычнай дзейнасьці. Ёсьць усе падставы не сумнявацца ў тым, што ў Беларусі гэта можа трактавацца прынамсі гэтак жа шырока. Так — пакуль, здаецца, адпаведны артыкул КК РБ ніколі не ўжываўся. Але ці варта будзіць ліха?

«Прапановы сп. сп. Лябедзькі і Мацкевіча з пункту гледжаньня літары закону гучаць так — трэба правесьці аўдыт дзейнасьці, якая забароненая законам».


Прапановы сп. сп. Лябедзькі і Мацкевіча з пункту гледжаньня літары закону гучаць так — трэба правесьці аўдыт дзейнасьці, якая забароненая законам. Дык у краіне ўжо ёсьць інстытуцыя, якая штодзень займаецца гэтым «аўдытам», называецца КДБ. Аўдыт, прапанаваны сп. сп. Лябедзькам і Мацкевічам, можа стаць карыснай дапамогай гэтаму ведамству. Гэты аўдыт, як можна меркаваць, прадугледжвае істотна большую, чым зараз, адкрытасьць і галоснасьць заходняй дапамогі. А айчынныя «аўдытары» ў пагонах газэты чытаюць і інтэрнэтам карыстаюцца. Калі ў выніку аўдыту, за які выступаюць названыя палітык і грамадзкі дзяяч, нехта з прадстаўнікоў беларускай грамадзянскай супольнасьці пойдзе шляхам Бяляцкага празь артыкул 369(2) КК, ініцыятары кампаніі ня будуць адчуваць ніякай сваёй віны за ягоны лёс? Ці рэжым — унівэрсальнае алібі?

Па-другое, а якія крытэры ацэнкі? І хто іх вызначае? З тлумачэньняў сп-ра Лябедзькі вынікае, што ён вядзе размову ня толькі і ня столькі пра выпадкі, калі заходняя дапамога аказваецца проста тупа пакрадзенай. Старшыня АГП гаворыць пра эфэктыўнасьць канцэптуальную. А тут варта прыгадаць айчынны грамадзка-палітычны кантэкст. Калі б сп-р Лябедзька перамог Лукашэнку на выбарах (ці скінуў на чале народнага паўстаньня ці заняў ягонае крэсла нейкім іншым шляхам) ці калі б фракцыя АГП была самай вялікай у парлямэнце, то слушнасьць ягоных падыходаў была б неаспрэчна даказаная жыцьцём. Як вядома, нічога такога ў рэчаіснасьці няма. А што ёсьць — дык гэта жорсткі канфлікт паміж вялікімі часткамі палітычнага поля, канфлікт у тым ліку ці нават пераважна наконт таго, як трэба дзейнічаць. І калі сп-р Лябедзька даволі грэбліва характарызуе дзейнасьць некаторых грамадзкіх і палітычных арганізацый, якія спрабуюць заваяваць аўтарытэт сярод насельніцтва шляхам вырашэньня будзённых, «дробных» праблемаў гэтага самага насельніцтва — ён, зразумела, мае поўнае права на такое стаўленьне і такое меркаваньне. Але ці ёсьць падставы пакласьці меркаваньні сп-ра Лябедзькі ў аснову крытэру эфэктыўнасьці, на падставе якога будзе правярацца дзейнасьць іншых арганізацый? Так, апанэнты старшыні АГП не даказалі, што іх падыходы больш слушныя, але і спадар Лябедзька не даказаў адваротнага.  Тое, што пытаньне крытэраў выклікае вялікія спрэчкі і ў грамадзянскай супольнасьці, засьведчыла, напрыклад, дыскусія паміж Вольгай Карач і Аленай Танкачовай у апошнім «Праскім акцэнце». І гэта далёка не адзіны прыклад таго, як па-рознаму бачаць мэты і сродкі іх дасягненьня прадстаўнікі «трэцяга сэктару».

Дык як жа можна ў прынцыпе ацэньваць эфэктыўнасьць чаго-небудзь, калі крытэры эфэктыўнасьці — прадмет палкіх спрэчак і пры гэтым рацыя кожнага з бакоў спрэчкі зусім не відавочная, прынамсі, не даказаная аб’ектыўнымі аргумэнтамі посьпеху?

«Ступень прыцягальнасьці як апазыцыі, гэтак і грамадзянскай супольнасьці ня варта перабольшваць»


Па-трэцяе, ступень прыцягальнасьці як апазыцыі, гэтак і грамадзянскай супольнасьці ня варта перабольшваць. Пра тое, што яна невысокая, слушна пісаў нядаўна ў сваім блогу як раз Уладзімер Мацкевіч. І вось уявіце сабе, што пачынаецца той самы аўдыт. І колькі цэбраў памыяў і бруду выльюць адзін на аднаго шаноўныя прадстаўнікі грамадзянскай супольнасьці, колькі скандалаў будзе віраваць пры высьвятленьні, хто «мыльная бурбалка», а хто не. Афіцыйныя прапагандысты проста застануцца бяз працы, дастаткова будзе проста без камэнтароў трансьляваць па БТ тое, што прадстаўнікі «трэцяга сэктару» гавораць адзін пра аднаго. А будзе ж менавіта так. Ну і якое стаўленьне звычайных, неангажаваных у грамадзкую дзейнасьць (а нават і ангажаваных) беларусаў будзе да найлепшых сваіх прадстаўнікоў?

Прычым, каб пралічыць усе сказанае вышэй наконт рэалізацыі прапановы Лябедзькі-Мацкевіча, ня трэба быць вялікім знаўцам «кухні» беларускай палітыкі і грамадзкай дзейнасьці. Патрэбныя мінімальныя веды пра сытуацыю. Чаму гэта прапануюць людзі, глыбока абазнаныя ў ёй — для мяне загадка, на якую я ня маю адказу.

Тэгі:эўразьвяз, дапамога, захад, спонсары, гранты, Юры Дракахруст, Анатоль Лябедзька, скрынка пандоры, замежная дапамога, Уладзімір Мацкевіч


Як плённа прайграць выбары

Выступ на канфэрэнцыі «Выклік Эўразіі для эўрапейскай пэрспэктывы Беларусі» ў Таліне.

Мая прапанова недарэчная, калі на 2015 год прыпадзе крызіс, супастаўны з 2011 годам, калі з шэрагаў намэнклятуры вылучыцца ўмоўны Сідорскі — аўтарытэтны прадстаўнік кіроўнай эліты, што нядаўна пакінуў яе шэрагі, які кіне выклік Лукашэнку. Гэта будзе індыкатарам таго, што пратэстныя настроі і праўда высокія, гэта забясьпечыць магчымасьць камунікацыі паміж альтэрнатывай і кіраўніцтвам сілавых структур. Бяз гэтых індыкатараў наўрад ці можна прыдумаць нешта лепшае, чым прапанаваны сцэнар плённай паразы.


Да гэтага варта дадаць, што зьяўленьне ў 2015 годзе спрыяльных фактараў па меншай меры невідавочнае. Затое гарантавана зьяўленьне на гэтых выбарах фактару, які ўскладніць і так вельмі малаверагодны посьпех альтэрнатывы. Гаворка ідзе аб намечаным на 2015 год утварэньні Эўразійскага саюзу. Стаўленьне да гэтага саюзу стане праблемнай восьсю выбараў 2015 году і фактычна на іх апазыцыйным кандыдатам давядзецца супрацьстаяць ня толькі А. Лукашэнку, але і У. Пуціну.


На сцэнар плённай паразы могуць запярэчыць — трэба ставіць амбіцыйныя мэты, тады атрымаецца хоць нешта, будзе выкананая хаця б праграма-мінімум. Гэта не заўсёды так. Гульня па вышэйшых стаўках нярэдка адбываецца ў адпаведнасьці з прынцыпам «усё або нічога», і часта гулец атрымлівае менавіта другое.



Кандыдаты ў нішто


Барацьба за перамогу (электаральную) патрабуе заваёвы 50%. Гэта азначае зрушэньне перадвыбарных пазыцый да цэнтру, да сярэдзіны.


Калі меркаваць па паводзінах беларускіх апазыцыйных палітыкаў, яны ніколі і не імкнуліся да гэтай найвышэйшай мэты. Калі людзі, якія разглядаюць сябе як кандыдатаў у прэзыдэнты, удзельнічаюць у кампаніі за тое, каб адабраць у Беларусі чэмпіянат сьвету па хакеі, калі яны не саромеюцца ў выразах для характарыстыкі палітыкі Расеі — гэта азначае, што ў іх няма ніякага жаданьня быць прэзыдэнтам сваёй краіны, няма ніякага жаданьня падзяляць хаця б базавыя ўяўленьні, каштоўнасьці і забабоны свайго народу, а ня кола актывістаў і фэйсбучнай тусоўкі.


Мая прапанова як раз для іх. Вы ня хочаце быць прэзыдэнтам? Выдатна, тады і не імітуйце, што хочаце, усё роўна ня станеце. Так зрабіце пры дапамозе выбараў нешта карыснае, станьце выразьнікамі інтарэсаў сваіх аднадумцаў, прычым ня толькі згаданай фэйсбучнай тусоўкі. На самай справе гэта не такая простая задача.




Замест прэзыдэнта выбраць лідэра апазыцыі


Калі казаць не пра электаральную арытмэтыку, а пра гэтак званую рашучую меншасьць, якая творыць гісторыю, то варта нагадаць, што нават падчас катастрафічнага эканамічнага крызісу 2011 году ў Беларусі не было сур’ёзных масавых пратэстаў. З чаго ім быць у 2015 годзе? Адкуль возьмуцца палкі і дывізіі пераможнай арміі Плошчы?


Выбары прэзыдэнта варта ператварыць у выбары лідэра апазыцыі. Як казаў Глеб Паўлоўскі пасьля выбараў у РБ ў 2001 годзе, цяпер мы ведаем, каму патэлефанаваць, калі захочам пагаварыць з беларускай апазыцыяй.


Бяда Беларусі ня ў тым, што Лукашэнка рэалізуе тую палітыку, якую лічыць патрэбнай. Бяда ў тым, што меркаваньне тых, хто зь ёй нязгодны, наагул ніяк ня ўлічваецца. Для зьмены гэтай сытуацыі патрэбная палітычная кансалідацыя гэтай меншасьці, здабыцьцё ёю палітычнага твару. Нядаўна я пачуў ад аднаго заходняга экспэрта словы, якія сам пісаў падчас выбараў 2001 году: рэальная мэта — каб рэйтынг хаця б аднаго апазыцыйнага палітыка на працягу досыць доўгага часу перавышаў 10%. Ужо тады Беларусь будзе іншай краінай.


Дарэчы, Лукашэнка ня лічыцца зь нязгоднай зь ім меншасьцю ня толькі з прычыны кепскіх якасьцяў яго натуры, але і таму, што ня бачыць прадстаўніка гэтай меншасьці.


Выбары і могуць стаць інструмэнтам вызначэньня гэтага прадстаўніка.


У рамках такога сцэнару робіцца не настолькі катастрафічным мноства кандыдатаў, паўтор схемы «Беласьнежка і 7 гномаў» 2010 году. Самі выбары будуць проста працягам працэсу вылучэньня адзінага — але ўжо не кандыдата, а лідэра.




Як прыгожа сысьці з Плошчы


У чым прычына таго, што не ўдаецца дамовіцца аб адзіным? У тым, што на самой справе палітыкі далёка ня ўпэўненыя, што перамогі дамогся б нават адзіны нават на свабодных выбарах. Пры тым, што разьлічваць на свабодныя выбары не даводзіцца, іх не было нават у 2010 годзе, у разгар «мядовага месяца» паміж Менскам і ЭЗ.


Казаць яны могуць усё што заўгодна, але іх паводзіны, іх падтрымка акцый накшталт адмены чэмпіянату па хакеі ў Беларусі, гавораць аб іх сапраўдных ацэнках становішча рэчаў лепш, чым іх упэўненыя заявы. А ў сытуацыі, калі няма веры ў перамогу нават адзінага, адмова ад каапэрацыі уяўляецца вельмі рацыянальным рашэньнем.


Канцэпт выбараў — мы патрабуем, каб з намі лічыліся. Гэта збольшага вырашае і праблему Плошчы, якая на самой справе ёсьць праблема прыгожага сыходу зь яе. Калі разьлічваць на перамогу, то ўзьнікае забойчая дылема: або ганебны сыход, як у 2006 годзе, або радыкальныя дзеяньні, асуджаныя на паўтор 2010 году. Дарэчы, на самай справе ў 2010 годзе менавіта Лукашэнка сваімі брутальнымі паводзінамі вырашыў за апазыцыю праблему прыгожага сыходу з Плошчы. Сыход атрымаўся прыгожы сваёй пачварнасьцю і трагізмам. Свайго прыгожага рашэньня апазыцыя ня мела.




Не разгубіць заваяваны капітал


Праўда, у рамках гэтага сцэнару цяжар рашэньня ў пэўным сэнсе пераносіцца на пасьлявыбарчы пэрыяд. Ёсьць вопыт, як апазыцыя з апэтытам «зьядала» сваіх «адзіных»: пасьля 2001 году — Ганчарыка, пасьля 2006 году — Мілінкевіча. Тым самым зьнішчаўся той невялікі, але ненулявы капітал, які на выбарах быў усё ж заваяваны. Магчыма, таму, што мэтай на выбарах абвяшчалася перамога. І тады апазыцыйны адзіны аказваўся і сапраўды няўдачнікам, нават горшым, чым той, хто ня ўдзельнічаў у выбарах. Калі успрымаць выбары як выбары лідэра апазыцыі, то і Ганчарык, і Мілінкевіч былі на іх пераможцамі, яны мелі хоць нейкую народную падтрымку.

Магчыма, мае сэнс папярэдняе пагадненьне апазыцыйных сілаў аб прэрагатывах і статусе таго апазыцыйнага палітыка, які на выбарах набярэ больш за іншых.


Ужо зусім з вобласьці фантастыкі — складаньне базы дадзеных тых, хто галасаваў за апазыцыю, спроба неяк арганізацыйна аформіць іх.




І не паўтарыць 2001, 2006 і 2010


Мінусы схемы відавочныя. Адсутнасьць перамогі як мэты дэмабілізуюць актыў. Плошча можа ў выніку быць нешматлікай, а колькасьць Плошчы — гэта адзінае, што цікавіць CNN. Хоць на самай справе матыў людзей, якія выходзілі на Плошчу ў 2001, 2006, 2010 гадах быў зусім ня гнеў з нагоды «скрадзенай» перамогі, думаю, што наконт гэтага ў людзей, якія выходзілі на яе, былі вялікія сумневы. Прырода абурэньня заключалася ў тым, што яшчэ 5 гадоў улада ня будзе лічыцца з намі, што яшчэ 5 гадоў мы будзем для яе нікім і зваць нас будзе ніяк.


Прадухіленьне менавіта гэтага і прапануецца вылучыць і сфармуляваць відавочна як мэту выбараў Так што ня факт, што ў рамках прапанаванага сцэнару Плошча, калі ў ёй будзе патрэба, будзе меншай лікам, чым падчас папярэдніх выбараў.


Але ня будзе катастрафічнага расчараваньня. Да таго ж магчымая дамоўленасьць з уладай. Калі апазыцыя мае на мэце замяніць дзейную ўладу, то, незалежна ад важкасьці яе прэтэнзій на гэта, дамовы ня можа быць паводле вызначэньня. Калі ж выбары для апазыцыі — апазыцыйныя праймэрыз, вызначэньне першага ў сваёй, другой лізе, то пагадненьне ў прынцыпе магчымае.




Прайграць элегантна


Камусьці прапанаваны сцэнар падасца маланатхняльным, пэсымістычным, баязьлівым. Я сам гатовы палічыць яго такім, калі за час, што застаўся да выбараў, адбудуцца кардынальныя зьмены ў грамадзка-палітычнай сытуацыі, вышэй я ўжо апісаў, якія менавіта.


Але калі сытуацыя будзе разьвівацца паводле трэнду, калі ў 2015 годзе эканамічнае становішча, гатовасьць людзей да пратэсту, ступень маналітнасьці істэблішмэнту будуць прыкладна такія самыя, як цяпер, то цяжка прыдумаць нешта больш рацыянальнае і рэалістычнае, чым прапанаваны сцэнар.


Фактычна, усе іншыя «пераможныя» сцэнары на самой справе «зьедуць» да гэтага, толькі моцна сапсаванага дадатковай рызыкай, непатрэбнымі высілкамі і неадэкватнай інтэрпрэтацыяй выніку: спробы прыцягнуць на свой бок «вагаючыхся» скончацца нічым і толькі выклічуць раздражненьне ў прыхільнікаў апазыцыі, намаганьні па вылучэньні адзінага не прывядуць да мэты і толькі спародзяць вялікае мноства скандалаў і узаемных крыўдаў, воклічы, што ўсё вырашыць Плошча, прывядуць да таго, што з Плошчы людзей давядзецца весьці або ўскладаць кудысьці кветачкі або на штурм чагосьці афіцыйнага з наступным разгромам і масавымі рэпрэсіямі, палітыка, які зойме другое пасьля А. Лукашэнка месца на выбарах, будуць трактаваць як няўдачніка, а не як прадстаўніка нязгоднай часткі беларускага грамадзтва.


І выбары будуць прайграныя ня толькі горка, але і марна і бессэнсоўна.

Тэгі:апазыцыя, намэнклятура, Прэзыдэнцкія выбары 2015


Чароўнае слоўца

Ідзе экскурсія па пекле. Катлы з амэрыканцамі, немцамі, іншымі пільна ахоўваюць чэрці. І раптам наведнікі бачаць кацёл без ніякай аховы. Як, чаму? А навошта, — адказвае гід, — там калі хто і паспрабуе вылезьці, дык свае ж за ногі ўніз сьцягнуць.

Ну вы разумееце пра што я. Пра дзіўную рэакцыю на ідэю трох арганізацый наконт «народнага рэфэрэндуму». Я не пра тое, што ідэя добрая. Я пра некалькі яе асаблівасьцяў. Яна — не пра стварэньне новага камітэту, штабу, ураду ў ценевым выгнаньні, не пра чарговы блёк, саюз ці каардынацыйны цэнтар (хаця і пра гэта, але ня гэта галоўнае). Яна — пра нейкую форму працы з насельніцтвам, з народам. Ініцыятары «народнага рэфэрэндуму» нават не казалі, што ўсе павінны далучыцца да іх, інакш на тых, хто не далучыўся, кладзецца віна за паразу беларускай дэмакратыі і кляймо здраднікаў і раскольнікаў. Дзяжурныя заклікі да адзінства былі, але тройка палітыкаў дала зразумець, што ў горшым выпадку спадзяецца справіцца і сваімі сіламі.

Ну і чаго, здавалася б, варта чакаць ад калег-палітыкаў, скептыкаў і нават нядобразычліўцаў? Ды баўцеся, чым хочаце, посьпехаў вам, у нас сваіх справаў па горла, галаву не падняць. Ці нават злоснае — не, гэта кепска, бо перашкаджае нашай пераможнай кампаніі, ну скажам, «За сякеры і на дахі». Але рэакцыя была нейкай не такой. Ідэю пачалі дружна ганіць, хаця яе рэалізацыя не перашкаджае, здаецца, нічыім велічным плянам. Ці перашкаджае? Я вось так і не зразумеў, якім менавіта. Можа ў тым і справа, што спрэчная, але хаця б нейкая ідэя — непрыемны ўзор для параўнаньня.

А не, памыліўся, — перашкаджае. На пасяджэньні магутнага «Эўранэсту» асудзіць дыктатуру. Тое, што туды прыедуць прызначэнцы выбітнага дэмакрата Аліева — не перашкаджае, што прыедуць дэпутаты малдоўскага парлямэнту, якія летась міла наведвалі сьпікера Андрэйчанку — не перашкаджае, наяўнасьць армянскіх парлямэнтараў, чый сьпікер вітаў таго ж Андрэйчанку зусім нядаўна — не перашкаджае. Яны ўсе гатовыя кляйміць беларускую дыктатуру. Ну а як вылезьлі Някляеў-Мілінкевіч-Янукевіч са сваёй ідэяй — вось галоўная небясьпека.

Між тым ідэя названых спадароў вельмі падобная на самой справе на ініцыятыву, дзякуючы якой менавіта Андрэй Саньнікаў — аўтар гэтых перасьцярогаў, былы буйны чыноўнік, стаў статусным апазыцыйным палітыкам. Я маю на ўвазе «Хартыю-97». Першапачатковая ж ідэя была не стварыць інфармацыйны рэсурс ці брэнд, была ідэя запусьціць збор подпісаў пад нечым (на самой справе ня так і важна, пад чым), які стане мэханізмам палітычнай мабілізацыі. Аб’яднаньне ў працэсе падпісаньня тэксту ператворыцца ў новую форму грамадзкай мабілізацыі.

Дарэчы, прыкладна такой жа была звышмэта збору подпісаў за вуліцу імя Васіля Быкава, з чаго пачыналася «Гавары праўду». Каб сапраўды зьявілася такая вуліца — было мэтай, а звышмэтай — запусьціць праз збор подпісаў працэс грамадзкай кансалідацыі, зрабіць падпісантаў не адзінкамі, а адзіным. Чаму не атрымалася — пытаньне да «Гавары праўду». Я пра ідэю.

Ну зразумела ж, што і зараз не ідзецца ні пра які рэфэрэндум, які ёсьць вызначаная законам працэдура, у якой расьпісаныя ўсе этапы і, дарэчы, тэрміны, якія значна больш вузкія, чым тыя, пра якія ішлося на прэсавай канфэрэнцыі трох палітыкаў. Зразумела, калі кампанію «народнага рэфэрэндуму» атрымаецца трансфармаваць у правядзеньне афіцыйнага рэфэрэндуму, гэта будзе някепска. Але гэта неабавязкова атрымаецца. Гэта і наагул неабавязкова.

У прапанове «народнага рэфэрэндуму» есьць яшчэ адзін момант, які выглядае як апгрэйд першапачатковай ідэі «Хартыі 97». Там па вялікім рахунку тэкст ня меў вялікага значэньня, пакажыце чалавека, які яго памятае. Тут — мае. І вялікае. У пэўным сэнсе большае, чым нават кампанія ўсенароднага (ці якога атрымаецца) збору подпісаў.

Калі людзі пытаюць палітыкаў — «а якая ў вас праграма», — што яны маюць на ўвазе? Ці калі кажуць — «у апазыцыі няма праграмы»? Ды як жа няма — а «Мільён новых працоўных месцаў», а «Народная праграма», а шэраг іншых дабраякасных у прынцыпе дакумэнтаў? Не памятаеце? Я таксама. І ніхто не памятае. А чаму? А таму, што гэта не пра тое.

Вось перабудовачнае «адабраць прывілеі ў намэнклятуры — каб у крамах тавараў, як на Захадзе — каб свабодна езьдзіць на Захад» — гэта была праграма. Ці лукашэнкавае ўзору 1994 году — «спыніць інфляцыю — спыніць карупцыю — аднавіць сувязі з рэспублікамі былога СССР». Ня скажаш, зразумела, што толькі ў гэтых чароўных словах была прычына тагачасных перамогаў. Але варта сказаць, што было ў іх дакладнае патрапляньне, ніхто ня скажа, што тады гэтыя рэчы былі людзям абыякавыя і нецікавыя. Назад — усё проста і зразумела. Наперад — цемра.
Так, народ незадаволены, так, хоча нечага іншага. Але чаго? І тады, і напрыканцы 80-х-напачатку 90-х, і ў 94 годзе, шмат чаго насамрэч хацеў. А чаго зараз па-сапраўднаму, моцна хоча? Такога ж, што тады абрынула КПСС і Кебіча. Адразу скажу — толькі ня трэба прапаноўваць варыянт: «Далоў Лукашэнку». Тады, дарэчы, «Далоў КПСС» і «Далоў Кебіча» зусім не былі галоўнымі лёзунгамі. А зараз наконт Лукашэнкі каму далоў, каму — няхай жыве, а каму — а што замест, а якая ў вас праграма? І пайшлі па коле.

Зразумела, пошук «болевых кропак» не адмяняе клясычных патрабаваньняў апазыцыі — «свабода палітвязьням», «свабодныя выбары», «Беларусь — у Эўропу». Не адмяняе ні як патрабаваньняў самой апазыцыі і яе адданых прыхільнікаў, ні як магчымых пунктаў «мэню» «народнага рэфэрэндуму». Нейкія зь іх могуць быць нават удалымі ў сэнсе патрапляньня, «чапляньня» народнай душы, скажам, лёзунг «прэч парткамы з прадпрыемстваў» быў у гады позьняй перабудовы папулярны не адно сярод зацятых антыкамуністаў. Але той дзень — не сёньняшні.

Тое, што тройка Някляеў-Мілінкевіч-Янукевіч вырашыла сфакусавацца менавіта на гэтым пошуку — гэта выдатна. І нікому, дарэчы, не забаронена паўдзельнічаць. Калі яны кепскія, дык не для іх пашукаць, а для добрых. Для сябе. У каго ёсьць адказы? А іх «народны рэфэрэндум» — гэта насамрэч тэст, праверка, патрапілі ці не патрапілі.

Не патрапяць — скіруецца гэтая ідэя да папярэдняй, на могілкі шматлікіх няўдачаў. Патрапяць — ну там бачна будзе. Толькі ня трэба тут пра Ярмошыну і пра «выбараў няма». Пра тое, як нявыбары ператвараюцца ў выбары, даводзілася ўжо пісаць. Да таго ж палітыка і барацьба за ўладу пачаліся ў чалавечай гісторыі задоўга да вынаходніцтва ўсеагульных выбараў. І зараз да іх ня зводзяцца. Але зараз ня толькі выбараў няма, зараз і слоўцаў, «праграмаў», якія б запальвалі сэрцы, як тое было на нашай памяці — таксама няма. Людзі хочуць іх знайсьці і спраўдзіць, ці тое знайшлі — дык сьцяг ім у рукі.

Тэгі:Юры Дракахруст, Народны рэфэрэндум, Чароўнае слоўца


Пасьля вызваленьня палітвязьняў

Юры Дракахруст

Ды рана яшчэ пра тое разважаць, людзі ж застаюцца за кратамі – скажа чытач. Ну ў пэўным сэнсе сапраўды рана. Зь іншага боку, і дыпляматычная актыўнасьць афіцыйнага Менску і Эўропы, і мэдыйныя сыгналы сьведчаць як мінімум пра высокую імавернасьць таго, што вызваленьне адбудзецца неўзабаве. Блог Вадзіма Гігіна на Белта – спроба інфармацыйна «ўпакаваць» гэты крок зь мінімальнымі рэпутацыйнымі выдаткамі для ўлады.

Можа, зразумела, тое і не адбыцца ў хуткім часе, як сарвалася вызваленьне ў жніўні-верасьні 2011 году пасьля візыту кіраўніка баўгарскага МЗС Младэнава.
Але калі раптам адбудзецца? Так уяўляецца, што новая сытуацыя стане выклікам і для ўлады, і для Захаду, і для незалежнага грамадзтва, як прынята казаць.

Цяперашняя сытуацыя, пры ўсім яе драматызьме, па-свойму простая. Вызваленьне палітвязьняў – мэта зразумелая і, так бы мовіць, вымяральная: вось гэтыя людзі (сьпіс прыкладаецца) зараз за кратамі, а павінны апынуцца на волі. Але калі яны аказваюцца на волі, нават самая фармулёўка мэтаў, ня кажучы ўжо пра сродкі іх дасягненьня, робіцца справай больш складанай.

Тут варта чарговы раз паўтарыць, што мэты Захаду, суаднесеныя са сродкамі – гэта мэты менавіта Захаду, суаднесеныя менавіта зь яго сродкамі. Зараз ужо забылася, але ў першыя месяцы пасьля сьнежня 2010 году патрабаваньне правядзеньня ў Беларусі новых, справядлівых прэзыдэнцкіх выбараў фігуравала ў прамовах і заявах заходніх палітыкаў нароўні з патрабаваньнем вызваленьня палітвязьняў . І выдатнае ж патрабаваньне, пагадзіцеся. Хіба не вымагала сумленьне Эўропы паставіць яго ў парадак дня і дамагацца ад Менску яго выкананьня ўсімі сродкамі? Наконт сумленьня ня ведаю, але неўзабаве названае пажаданьне зьнікла са сьпісу пунктаў ультыматуму, перайшоўшы ў сьпіс пажаданьняў і тэмаў будучых перамоваў. «Усімі сродкамі», «любой цаной» – добрыя формулы, калі маюць на ўвазе свае сродкі і свае здольнасьці тую цану плаціць.

Ды і як сфармуляваць далейшыя мэты? Дэмакратызацыя палітычнага жыцьця – гэта што канкрэтна, апэрацыйна? Асабліва з улікам выдатных здольнасьцяў беларускай улады, як той паручык Ржэўскі з анэкдоту, «опошлить» амаль што любыя юрыдычныя гарантыі той дэмакратызацыі. Вось патрабавалі, каб у складзе выбарчых камісій было прадстаўніцтва палітычных партый і грамадзкіх арганізацый, у падтэксьце зразумела якіх. Калі ласка – ва ўсіх камісіях адухоўленыя твары прадстаўнікоў БРСМ і «Белай Русі». 

Не, пажадаць можна ўсяго, чаго заўгодна, хоць знакамітага ШОСу. Пытаньне ў тым, ці гэта патрабаваньне да ўлады, ці патрабаваньне да Захаду, каб ён патрабаваў таго ад улады, ці мэта палітычнай барацьбы? Ад улады ў цяперашняй сытуацыі выкананьня гэтага сьціплага пажаданьня, баюся, не дачакаесься. Ад Захаду, ня выключана, таксама. Што да палітвязьняў, то на карысьць гэтага патрабаваньня былі і меркаваньні прэстыжу і, як кажуць, «залежнасьць ад каляіны». «Без палітвязьняў» было патрабаваньнем і падчас мінулага раўнду нармалізацыі адносінаў, справа і тады, нават пасьля расейска-грузінскай вайны, зрушылася зь мёртвай кропкі толькі пасьля выхаду на волю апошніх палітвязьняў. Дамагацца зараз меншага было б недарэчна. А вось большага...

Гэта залежыць не ад ступені рэпрэсіўнасьці беларускай сыстэмы, якая  абражае сумленьне Захаду, а ад прагнозу пасьпяховасьці далейшых ультыматумаў.  Сучасная Бірма і сучасная Куба – дзьве крайнія кропкі ў спрэчцы наконт эфэктыўнасьці санкцый. У Бірме праз шмат гадоў яны (ну можа і ня толькі яны, але і ціхая дыпляматыя) прывялі да станоўчых зьменаў, на Кубе – ні да якіх не прывялі. Той, хто здольны будзе даказаць, што ў Беларусі ў выпадку ўжываньня да яе гэтага падыходу справы пойдуць па бірманскім, а не па кубінскім сцэнары, зробіць сваёй лініі значна большую паслугу, чым распавядаючы пра жахі рэжыму.

Але ня толькі ў Брусэлі і Вашынгтоне наагул шчасьце. Вызваленьне палітвязьняў у любым выпадку зьменіць грамадзкую атмасфэру ў краіне, адкрые новыя магчымасьці. Гэтага, дарэчы, улада найбольш і пабойваецца, прыгадваючы досьвед 2008-2010 гадоў.

Аднак гэта стане выклікам і для альтэрнатывы. Ці мае яна пляны, што ж рабіць у аб'ектыўна лепшай, але нязвыклай сытуацыі? Наўскідку можна спрагназаваць, што «крылы» палітычнай апазыцыі, якія абазначыліся падчас леташніх парлямэнцкіх выбараў, «разьляцяцца» яшчэ далей. Зараз іх у пэўнай ступені зьвязвае заходняе патрабаваньне вызваленьня палітвязьняў, зьвязвае і ў тым сэнсе, што ўсе з большай ці меншай ступеньню шчырасьці падзяляюць меркаваньне, што іх вызваленьне павінна папярэднічаць усім астатнім крокам, і ў тым, што да гэтага вызваленьня ўсе пляны маюць умоўны характар. Ну а пасьля вызваленьня агульнасьць зьнікне, і пляны давядзецца прад'яўляць у безумоўнай плашчыні.

Зь імі, зразумела, заўсёды праблемы. І ў 2006, і ў 2010 гадах Плошча была чароўнай мантрай выбарчых камандаў усіх апазыцыйных кандыдатаў. Але пасьля іх усе спробы высьветліць, якія ж былі пляны тых Плошчаў, сканчаліся марна. Можа, зразумела, і ня варта фэтышызаваць розныя пляны і стратэгіі, Напалеон кіраваўся прынцыпам «Галоўнае – ўвязацца ў бой, а там бачна будзе» і перамагаў.  

Да таго ж адказ можа быць зусім просты. Ну атрымае друк больш свабоды – дык пасьмялей пісаць будзе. Ня будуць так жорстка забараняць публічныя акцыі і перасьледаваць удзельнікаў нават дазволеных, як тое было падчас апошняга «Чарнобыльскага шляху» – можна будзе часьцей тыя акцыі праводзіць. Зарэгіструюць, скажам, тую ж БХД – атрымаюць хадэкі больш магчымасьцяў працаваць з насельніцтвам. А які такі іншы плян у прынцыпе можа быць? Напалеон, моцна спадзеючыся на імправізацыю, усё ж дакладна ведаў, на якія рэсурсы, на якія батальёны ён можа разьлічваць. А ў нашай сытуацыі пераважная частка беларускага народу кіруецца прынцыпам амэрыканскіх хіпі 60-х гадоў: «Яны абвесьцяць вайну, а на яе ніхто ня прыйдзе».

Пытаньне насамрэч не рытарычнае, я ня маю на ўвазе, што яно ня мае адказу. Проста пасьля вызваленьня палітвязьняў будзе значна больш складана рабіць выгляд, што і пытаньня няма.

Тэгі:палітвязьні, бхд, бірма, куба, шос, Юры Дракахруст, Вадзім Гігін, Гигин


Палітвязьні і «крымінальнікі»

Юры Дракахруст

Падчас нядаўняга візыту ў Хойніцкі раён Аляксандар Лукашэнка ў чарговы раз паўтарыў сваю ўлюбёную мантру пра палітвязьняў: маўляў, хто такія, ведаць ня ведаю, ў нас і артыкулаў палітычных няма, ўсе сядзяць за крымінальныя злачынствы. Насамрэч гэтая дэмагогія мае ўжо сталы век, менавіта тое самае казалі савецкія і іншыя камуністычныя правадыры пра вязьняў сацыялістычных гулагаў.

Але Лукашэнку, відаць, вынаходніцтва вельмі падабаецца, на нядаўняй прэсавай канфэрэнцыі ён разыгрываў той жа спэктакль, адказваючы на пытаньне журналісткі з «Нашай нівы». Зразумела, тое чыстая гульня на публіку, наўрад ці сам прэзыдэнт ці, напрыклад, міністар Макей валяюць такім чынам дурня з заходнімі партнэрамі. Тым ня менш у інфармацыйнай плашчыні свае законы і байку пра «крымінальнікаў», мяркую, мы пачуем яшчэ ня раз. Між тым ёсьць адказ, які гэтую дэмагогію прыбівае.

Якія такія палітвязьні? А дакладна такія ж, якія былі ў 2008 годзе. Зараз палітычных артыкулаў няма? Дык і тады не было. Зьдзьвіжкоў, Дашкевіч, Клімаў, Парсюкевіч, нарэшце, Казулін былі банальнымі крымінальнікамі? Дык чаго ж іх тады вызвалялі да тэрміну? І хіба ўсе яны пісалі прашэньні пра памілаваньне? А ці можна паглядзець на прашэньне, напрыклад, Казуліна? Калі тады можна было вызваліць названых «крымінальнікаў», чаму немагчыма зараз? Можа прычыны таго ў беларускай улады і ёсьць, але яны абсалютна не зьвязаныя са статусам вязьняў, вызваленьня якіх дамагаецца Захад — гэты статус зараз дакладна такі ж, якім быў тады, да жніўня 2008 году.

Хаця ня выключана, што гэтыя пэрлы красамоўя — насамрэч падрыхтоўка свайго электарату якраз да хуткага вызваленьня палітвязьняў. Гэта, як бы то ні было, саступка і ёсьць жаданьне яе як мага лепш завуаляваць, падаць адпаведнае патрабаваньне, як дзіўны капрыз заходніх палітыкаў, а крок афіцыйнага Менску насустрач — як праяву незямной дабрыні кіраўніка дзяржавы.

Але застаецца праблема рэабілітацыі. Вызваленьне можна патлумачыць вярхоўнай дабрынёй і гуманнасьцю, рэабілітацыя — гэта прызнаньне невінаватасьці вязьняў ад пачатку, прызнаньне ў самым спрыяльным для ўладаў выпадку судовай памылкі. Тут захаваць твар значна больш складана, калі наагул магчыма.

Але і другі бок знаходзіцца дакладна ў такой жа сытуацыі. Тут ёсьць, зразумела, і маральная лёгіка — рэабілітацыя цяперашніх палітвязьняў дае пэўную гарантыю, што іх месца ў хуткім часе не зоймуць новыя. Але несувымерна большае значэньне мае тое, што Эўразьвяз паставіў на гэта свой прэстыж.

Эўразьвяз не заяўляў, напрыклад, што ня будзе мець ніякіх справаў з Масквой ці Пэкінам, пакуль тыя не вызваляць, скажам, Міхаіла Хадарокоўскага ці Лю Сяобо — ляўрэата Нобэлеўскай прэміі міру за 2010 год. Таму Эўропа без асаблівых пакутаў сумленьня і палітычных стратаў і можа падтрымліваць з РФ і КНР шчыльныя рабочыя стасункі, адно заклікаючы пры нагодзе да вызваленьня гэтых асобаў. Маглі і да беларускіх палітвязьняў паставіцца гэтак жа. Доўгая размова, чаму паставіўся інакш, але зараз гэта насамрэч другасна. А першасна — той факт, што паставіліся так, як паставіліся.

Варта сказаць, што беларускія палітыкі — прычым як з боку ўлады, так і з боку апазыцыі — часам не ўсьведамляюць практычна, што Эўразьвяз, ЗША, Расея вядуць глябальную палітыку. Вось у заяве Някляева-Мілінкевіча-Янукевіча ўтрымліваецца заклік да Эўропы скасаваць у аднабаковым парадку візы для беларусаў. Выдатная ідэя, але яе ініцыятарам, відаць, не прыходзіць у галаву, што зрабіўшы гэта, Эўразьвязу будзе надзвычай цяжка тлумачыць, ня толькі, скажам, Азэрбайджану і Расеі, але найперш Альжыру і Марока, чаму такі шчодры жэст ня робіцца ў адносінах да іх, і чым яны горшыя за Беларусь.

Сытуацыя зь беларускімі палітвязьнямі для Эўразьвязу ў нечым падобная. Паўтаруся, няважна ўжо насамрэч, чаму Брусэль палічыў патрэбным жорстка зьвязаць нармалізацыю стасункаў зь Менскам зь лёсам палітвязьняў. Але за паводзінамі ЭЗ глядзіць шмат уважлівых вачэй на ўсіх кантынэнтах. І калі раптам высьветліцца, што слова Эўразьвязу нядорага каштуе ў стасунках з краінай, пра існаваньне якой на тых кантынэнтах можа і не падазраюць, то для Эўразьвязу гэта можа мець непрыемныя наступствы ў самых нечаканых месцах плянэты. І наяўнасьць гэтага мэханізму ўраўноўвае стаўкі: для Лукашэнкі пытаньне важнае і таму, што яно пра ягоны прэстыж, і таму, што яно пра Беларусь, якой ён кіруе.

Для Эўразьвязу яно важнае таму, што яно пра яго, Эўразьвязу, прэстыж, што для яго значна важней, чым Беларусь.

Тэгі:палітвязьні, эўразьвяз, рэабілітацыя, лібэралізацыя, лукашенко, либерализация, нармалізацыя, Юры Дракахруст, Аляксандар Лукашэнка, Евросоюз, модернизация, политзаключённые


Тыранія хаосу і бостанскія тэрарысты

Юры Дракахруст

Зьбігнеў Бжэзінскі, выступаючы нядаўна ў Браціславе на канфэрэнцыі па міжнароднай бясьпецы, сказаў: «Галоўная пагроза ў ХХІ стагодзьдзі — не гегемонія тыраніяў, а тыранія хаосу». Сказана было за дзень да таго, як стала вядома, хто ўзарваў бостанскі маратон. Але словы патрыярха амэрыканскай палітыкі і паліталёгіі — хіба ня самы глыбокі камэнтар да гэтай справы.

Сучасная дзяржава «заточаная» пад адказ на арганізаваныя, інстытуцыяналізаваныя выклікі. І менавіта гэтак амэрыканская дзяржава на бостанскі выклік і рэагавала. Незадоўга да таго, як стала вядома, хто ўзарваў бомбы, прэзыдэнт Абама казаў: «Яны хацелі запалохаць нас, затэрарызаваць нас, прымусіць адмовіцца ад нашых каштоўнасьцяў, ад таго, што робіць нас амэрыканцамі».

Казаў, праўда, і тое, што ня варта сьпяшацца з высновамі, але казаў і гэта. І правільна ў прынцыпе казаў. Тое ж да яго казаў Рузвэльт пасьля Пэрл-Харбару, Чэрчыль на пачатку вайны, Сталін пасьля нацысцкага нападу — вораг напаў на нас, мы не здадзімся, мы адплацім і мы пераможам.

Потым палітычны гвалт прыватызаваўся, магчымасьць яго рабіць перайшла ад дзяржаваў да палітычных груповак, да грамадзянскай супольнасьці, так бы мовіць. Але і ў гэты выпадку былі людзі, кіраваныя групавой палітычнай воляй, якіх можна было ідэнтыфікаваць як ворагаў. Менавіта ім абяцаў даць адпор і нанесьці паразу прэзыдэнт ЗША Джордж Буш пасьля 9/11, балазе была групоўка, якая ўзяла на сябе адказнасьць за тэрарыстычную атаку, менавіта так рэагавалі і рэагуюць лідэры любых дзяржаваў, прыкладна гэтак жа, дарэчы, адразу пасьля выбуху ў менскім мэтро рэагаваў на яго Аляксандар Лукашэнка.

Тут справа якраз не ў адрозьненьнях, а ў падабенстве палітыкаў краін сучаснай цывілізацыі, успадкаванай ад мінулых стагодзьдзяў, у тым ліку і ад ХХ. Але на дварэ — ХХІ стагодзьдзе.

Праз пару дзён пасьля выбухаў у Бостане адбылася трагедыя на заводзе ў Тэхасе. Але зь яе прычыны ніхто не казаў, што нехта вырашыў такім чынам запалохаць амэрыканцаў і прымусіць іх адмовіцца ад іх каштоўнасьцяў. Хто там мог хацець запалохаць і прымусіць? Зьбег абставінаў, парушэньне тэхнікі бясьпекі, у горшым выпадку — нейчая нядбайнасьць? Недарэчна ж. Зразумела, у Тэхасе — стыхія, тэхнагенная катастрофа, у Бостане — злая воля, але ўжо настолькі прыватызаваная, што і тут «заточанасьць» дзяржавы на буйныя, арганізаваныя выклікі выглядае недарэчнай. Гэтыя два хлопцы, адзін зь якіх забіты, хацелі некага затэрарызаваць і прымусіць адмовіцца ад базавых каштоўнасьцяў, ім будзе дадзены адпаведны адказ? Гэта ж як з гарматы па вераб’ях.

Не, тое, што яны аказаліся мусульманамі і да таго ж чачэнцамі, дае шанец, каб утрымаць звыклую карціну сьвету, у якой ёсьць вінаватыя ворагі. Есьць такі мэтадалягічны жарт: як выцягнуць крыху забіты цьвік, калі вы ўмееце выцягваць цьвік, забіты па плешку? Адказ: забіць па плешку і далей дзейнічаць звыклым мэтадам. Насамрэч, гэта ня жарт, а ўнівэрсальнае правіла культуры — зводзіць, хай і вельмі крыва, невядомае і нязвыклае да вядомага і звыклага.

Часткова таму, дарэчы, шмат людзей не паверылі ў афіцыйную вэрсію выбуху ў менскім мэтро, і таму напачатку, адразу пасьля 11 красавіка 2011 году, прадстаўнікі ўлады так шмат казалі пра магчымую датычнасьць да тэракту апазыцыі. Ня толькі з прычыны ўзаемнай нянавісьці і д’ябалізацыі. Але і таму, што адпаведныя вэрсіі, хаця ў нечым і больш жахлівыя, але і больш звыклыя, больш утульныя — у іх ёсьць акрэсьлены вораг. Спачатку цьвік па плешку, а потым ужо вядомым мэтадам.

Нешта падобнае адбывалася і вакол шматстаронкавага трызьненьня Брэйвіка. Маўляў, вось у чым прычына, вось што робіць ягоны ўчынак палітычна значным і адносіць да пэўнай групы — людзей, незадаволеных міграцыяй мусульманаў у эўрапейскія краіны. Ізноў — па плешку, а далей ужо вядома як... Хаця тая міграцыя — праблема Нарвэгіі — хіба ў найменшай ступені, і людзей надзвычай радыкальных поглядаў, якія ненавідзяць імігрантаў і ўрады, якія даюць ім прытулак — тысячы, калі не мільёны. А касіў людзей з аўтамата адзін Брэйвік. Дык калі адна і тая ж рэч (нелюбоў да імігрантаў) спараджае такія розныя вынікі (негвалтоўнае выказваньне незадаволенасьці і масавае забойства), то можа ня ў гэтым справа?

Гэтак і ў сытуацыі з братамі Царнаевымі працуе той жа мэханізм забіваньня цьвіка па плешку. Ніякіх пэўных сувязяў гэтых людзей з чачэнскім супрацівам (ці з цэнтрамі чачэнскага тэрору — гэта ўжо хто як называе) пакуль ня выяўлена. Магчыма, будуць выяўленыя, бо гуляе ў інтэрнэце інфармацыя (ці дэзінфармацыя) пра сувязі Царнаевых з Доку Ўмаравым. Кірунак думкі — той самы: нязвыклае — да звыклага. Пачынаюцца развагі пра гаротны лёс чачэнскага народу і пра схільнасьць чачэнцаў да тэрарызму, пра тое, што адзін з братоў надта часта наведваў мячэць і чытаў кніжкі пра чачэнскую вайну. Ну і яшчэ расповеды пра цяжкасьці адаптацыі: сяброў амэрыканскіх у небаракі не было, мова ангельская цяжка давалася.

Усё, магчыма, і так, але колькі людзей, што жыве ў ЗША — прававерныя мусульмане, колькі людзей жывуць значна больш цяжка і гаротна, чым Царнаевы? Чаму ж яны ня ўзрываюць сваіх суайчыньнікаў?

Чарнаскурыя маглі б узрываць за жахі рабаўладаньня, мэксыканцы — за анэксію Тэхасу, віетнамцы — за вайну ў Віетнаме, японцы — за Хірасіму, мусульмане — за Ірак і Аўганістан, за ўдары дронаў. Для ўсіх гатовыя рацыянальныя абгрунтаваньні. Не выключаю, што знойдуцца і для Царнаевых. Магчыма, і сапраўды таму, што мелі месца, магчыма, таму, што так зручней. Бо калі не, то грамадзтва адчуе сябе бездапаможным і безабаронным, як ніколі.

Шмат хто зьдзіўляўся і абураўся формуле, якой Дзьмітры Канавалаў на працэсе тлумачыў сэнс свайго ўчынку — каб дэстабілізаваць сытуацыю. Словы з кодэксу, відавочна падказаныя сьледчым. А што насамрэч? А насамрэч, магчыма, нешта кшталту: а прыкольна, а крута, а кайф потым па тэліку глядзець, як яны бегаюць і крычыць. За што? А за ўсё добрае — за тое, што я не мільянэр, не прэзыдэнт, за тое, што не паважаюць так, як я хачу. А тут уся краіна ведаць будзе, а мо і ўвесь сьвет. Хоць імгненьне славы, да маё. Прыкладна такая ж матывацыя — у шматлікіх «расстрэльшчыкаў» у амэрыканскіх школах. Прыйшоў, з аўтамата ад жывата веерам па ўсіх. А потым — жыцьцё было гаротнае, не паважалі, не цанілі.

І ня ведаю, што жахлівей насамрэч: ці то гіпатэтычныя сувязі Царанаевых з Умаравым (ці пераемнікамі бін Ладэна, ці з чортам лысым), ці вось такое — адпомсьцілі ўсяму сьвету, паказалі, якія яны крутыя. Першае — жахлівае, але звыклае: выцягваць цьвік, забіты па плешку, вядома як. Другое...

У часы, калі адносна яшчэ малады Зьбігнеў Бжэзінскі кіраваў Радай бясьпекі ў прэзыдэнта Картэра, такіх зьяваў і матывацыяў практычна не было. Ці былі, але імгненна зьнікалі з фокусу грамадзкай увагі, як зьнікла гэтымі днямі тая ж аварыя на заводзе ўгнаеньняў у Тэхасе. Не тэрор — ну і...Не, людзей шкада, зразумела, кампэнсацыі будуць выплачаныя, калі прычына — нейчая нядбайнасьць, дык таго і пакараюць. Але не Падзея.

А Бостан — Падзея. І што таму ж Абаму было казаць, калі мы, журналісты, яе і зрабілі Падзеяй — зь вялікай літары? У апраўданьне магу сказаць, што мы тут вызначаем важнасьць падзеяў прыкладна гэтак жа, як бабулька, што гандлюе гароднінай на Камароўцы, вызначае цану на яе няхітры тавар. Вызначаюць усе гандляры і пакупнікі разам, але ніводзін асабісты. Крыж супольнага попыту на супольную прапанову дае раўнаважную цану. Ну, скажам, на думку некага, амэрыканскія СМІ пра яе казалі, бо з Белага дому загадалі. Але Падзеяй бостанскую трагедыю палічылі і эўрапейскія, і расейскія, і кітайскія і ўсе іншыя мэдыі без ніякіх загадаў з Вашынгтону. Так сучасныя СМІ збудаваныя. І «царнаевы» гэта ведаюць і з улікам таго і ўзрываюць.

Тут ёсьць яшчэ і іншы момант. Калі тэрор практыкавалі дзяржавы, калі сьветам кіравалі вялікія, хаця часам і жахлівыя, ідэі, дык асобным людзям ужываць тэрор не прыходзіла ў галаву. Ці гэта не ўспрымалася, як тэрор і як Падзея. Але ж крах вялікіх ідэяў плюс дэмакратызацыя плюс глябалізацыя робяць сваю справу. Кожны чалавек мае значэньне і можа ўплываць на лёс сьвету. Вось Царнаевы, якія прыехалі з другога краю Зямлі ў Амэрыку, і паказалі, што яны маюць значэньне. А хто абяцаў, што гэты ўплыў асобнага маленькага чалавека будзе абавязкова станоўчым?

Што тут параіць і што варта рабіць — пэўнага адказу, шчыра скажу, ня ведаю. Як варыянт — успрымаць бостанскія выбухі, як выбух на тэхаскім заводзе. Ну ў сэнсе ня толькі бостанскія, а наагул тэрор: Алах даў — Алах узяў, як той казаў. Не, зразумела, выканаўцаў і замоўцаў трэба лавіць і караць. Але не ўспрымаць, як Падзею. Можа, тады і менш будзе «царнаевых», бо яны на тое і разьлічваюць. Разумею, што не па-чалавечы. Дакладней, не па-чалавечы ўзору ХХ стагодзьдзя.

Тэгі:тэракт, Бостан, Бжэзінскі


Выклік цывілізацыі

Падобна на менскі выбух 4 ліпеня 2008 году – першая думка, якая прыйшла ў галаву, калі прачытаў і ўбачыў кадры тэрарыстычнай атакі ў Бостане. Не мегатэракт кшталту 11 верасьня 2001 году з тысячамі загіблых, самаробныя прыстасаваньні, два і не выбухнулі, нават мэталічныя шарыкі, як ў Менску тады. Выбух у бібліятэцы, які грымнуў неўзабаве пасьля выбухаў на маратоне, наводзіць на думку пра сплянаваную акцыю.

Чыю? Пакуль пэўнага адказу няма. Паведамляецца пра аднаго затрыманага, нібыта ўраджэнца Савудаўскай Арабіі, што робіць праўдападобнай вэрсію пра ісламісцкі сьлед. Прычым, неабавязкова арганізаваны, кіраваны разгалінаванымі і спрактыкаванымі ў забойчым рамястве арганізацыямі кшталту “Аль-Каеды”. Маглі быць і самастойныя радыкалы, жадаючыя адпомсьціць, скажам, за бін Ладэна. Нагодаў знойдзецца. Могуць быць нейкія спэцыфічныя, значныя для радыкалаў, сюжэты, якія і ў галаву ня прыйдуць. У відэазапісу размовы бін Ладэна з нейкім шэйхам, зробленым у Аўганістане пасьля 9/11, лідэр “Аль-Каеды” казаў, што атака на вежы-блізьняты – помста за вайсковую прысутнасьць ЗША ў Савудаўскай Арабіі. Ну а зараз у Аўганістане ідзе вайна, якая заўсёды дае нагоды для нянавісьці.

Выбух у бібліятэцы хутчэй не на карысьць вэрсіі вар’ята-адзіночкі, хаця і яе нельга выключаць. Многія ня вераць у афіцыйную вэрсію выбуху ў менскім мэтро, але знайсьці нейкіх замоўшчыкаў ці арганізатараў, якія б стаялі за сьпіной Брэйвіка, нарвэскія сьледчыя таксама ня здолелі. Той, праўда, быў ідэалягічны вар’ят, але ўсё роўна вар’ят. Ніхто ніякіх замоўшчыкаў ці натхняльнікаў не знайшоў за даволі частымі выпадкамі, калі ў амэрыканскіх школах ці іншых публічных месцах чарговы вар’ят расстрельваў сваіх суграмадзянаў.

Гэта варыянт – у пэўным сэнсе самы горшы. Колькі-небудзь значных тэрактаў у ЗША не было з 11 верасьня 2001 году. На барацьбу з тэрарызмам ЗША патрацілі трыльёны даляраў, яны вялі дзьве вайны, заплацілі жыцьцямі многіх сваіх салдатаў. І няўжо ўсё марна?

Прэм’ер Нарвэгіі пасьля ўчыненага Брэйвікам заявіў, што нарвэскае грамадзтва адкажа на тэракт яшчэ большай адкрытасьцю. Наўрад ці такой будзе рэакцыя Амэрыкі на ўчорашняе злачынства. У Бостане меў месца сьляпы тэрор, яго выканаўца не выбіраў ахвяраў – белыя, чорныя – хто патрапіць, той і падыходзіць.

Паколькі ў адрозьненьні ад злачынства Брэйвіка выканаўца бостанскага нападу невядомы, то адкрываецца шырокае поле для вэрсіяў. І тут карысны дапаможны прыём пошуку – каму выгадна - робіцца пасткай, шляхам у вар’яцкую кансьпіралёгію, якая можа спаборнічаць з вар’яцтвам забойцаў. А можа Абаме тое выгадна? А можа Пуціну? А можа Лукашэнку? А можа трасцы з халерай? Аднесьці магчымыя выгады можна да каго заўгодна. У чым, дарэчы, можа і быць разьлік тэрарыстаў.

Наўрад ці бостанскія выбухі пройдуць, як праходзяць тыя самыя расстрэлы ў школах. Ужо надта падобна на 9/11, хай і ў значна меншым маштабе. Гэта безумоўна будзе мець значныя наступствы.  Калі нават размова ідзе пра тэракт вар’ята-адзіночкі, можна чакаць умацаваньня ролі спэцслужбаў і кантролю над грамадзкім жыцьцём, адключэньне мабільнай сувязі ў Бостане пасьля тэракту стала своеасаблівым сымбалем будучага адказу.

Ну а калі ўсё ж такі ісламісцкі сьлед пацьвердзіцца, то наступствы будуць больш шырокія і разнастайныя. Скажам, графік вываду войскаў з Аўганістану можа быць ссунуты на больш позьні тэрмін. Нават на значна больш позьні. Бо тым хлопцам лепш супрацьстаяць пад Кандагарам, чым пад Бостанам.
З Сірыяй больш складана. Бостанскія выбухі могуць мець значныя наступствы як для Башара Асада, гэтак і для яго апанэнтаў. Адзін з лідэраў сірыйскіх паўстанцаў заўважыў, што сьвет не павінен зважаць на даўжыню бародаў яго паплечнікаў. Насамрэч, гэта мела пэўнае значэньне і да Бостана, да 04 /15 , алепасьля яго гэты чыньнік будзе больш складана ігнараваць.

Дык можа ў тым і мэта? Ня ў тым, шаноўнае спадарства. Як адзначаў вэтэран амэрыканскай палітыкі і паліталёгіі Зьбігнеў Бжэзінскі, гісторыя ў значна большай ступені вынік хаосу, чым змоваў. Вось хаос у Бостане ў чарговы раз і кінуў выклік цывілізацыі.

Беразоўскі: чалавек экстрыму

Памер Барыс Беразоўскі. Сыходзіць эпоха.

Недзе напаткаў думку, што насамрэч тое — італійскае — Адраджэньне было пры бліжэйшым разглядзе не такой ужо мілай зьявай, як здаецца з пэрспэктывы стагодзьдзяў — бесьсьмяротны жывапіс, вальнадумства там. Чалавек — мера ўсіх рэчаў у грамадзтве, якое выломвалася са строгіх рэлігійных правілаў, азначала: я — мера ўсіх рэчаў, я — закон для сябе і для сьвету. Вось гэта — пра Беразоўскага. Першы алігарх Расеі, той, хто нагой адчыняў дзьверы ў крамлёўскія кабінэты, той, хто у 1996 годзе сабраў каманду, якая забясьпечыла перамогу Ельцына, той, хто зрабіў Пуціна, а потым стаў ягоным хіба ня самым галоўным і сур’ёзным ворагам, чалавек, каго найбольш ненавідзелі ў Расеі — гэта ўсё пра Барыса Беразоўскага. У адным з інтэрвію на пытаньне, якая галоўная якасьць рускага чалавека, ён адказаў: экстрым. Гэта і сапраўды пра рускіх, але найперш пра сябе. І тое, што па крыві быў габрэям, гэта значыць у Расеі, «в этом христианнейшем из миров», у нечым чужым, ізгоем — штурхала быць у экстрыме рускім з рускіх: дакажу, перамагу.

Як у стужцы Лунгіна «Алігарх», калі герой, сьпісаны зь Беразоўскага, зьбіты, ледзь не забіты, выходзіць на шашу і сутыкаецца з кавалькадай машын, на якіх ягоная каманда ўцякае ў Шармец’ева ад разгрому бізнэс-імпэрыі боса. Герой сядае ў машыну і загадвае: «У Маскву!» Кепскі чалавек? Так, кепскі, кепскі, пытаньняў няма. Грэшны? Ну так, хаця аўтар гэтых радкоў ня рабін, ня ксёндз і ня поп. Але калі ў 1996 годзе ўсе рыхтаваліся да ўвацарэньня Зюганава, не ў апошнюю чаргу дзякуючы волі і энэргіі Беразоўскага гэты трэнд быў зламаны і «чырвоныя» да ўлады ў Расеі не вярнуліся. Ці ў 1999 годзе, калі Расея чакала на Крэмль Прымакова, менавіта Беразоўскі зрабіў зь нікому невядомага былога шэфа ФСБ нацыянальнага героя і пераможцу. Ну, а пазьней — хіба ня мог ён ціха дажываць свае дні, купаючыся ў грашах, заробленых (а і накрадзеных) у такіх памерах, што хапала і на ўнукаў? Ды мог, зразумела. Не захацеў. Хаця калі б хацеў, дык ня стаў бы тым, кім стаў, яшчэ тады, напачатку 90-х. Бо для таго, каб у тыя гады выйграць у гангстэрскім сьвеце рускага капіталізму, які тады нараджаўся, патрэбныя былі выключныя якасьці — волі, розуму, характару. У каго іх не было — той ці разарыўся, ці сеў, ці атрымаў кулю.

Некалі Сьвятлана Алексіевіч, атрымаўшы прэмію «Трыюмф», спансараваную Беразоўскім, і паўдзельнічаўшы ў прыёме, які той ладзіў у гонар ляўрэаткі, на якім быў увесь маскоўскі бамонд, казала мне: «Я ня ведаю яго справы і ўплывы, але ён там быў проста самым глыбокім, цікавым і разумным». Наўрад ці тое была адно ўдзячнасьць — Алексіевіч казала тое мне прыватна.

Стасункі Беразоўскага з Лукашэнкам — асобная і цікавая тэма. Была і вайна — тая ж справа Шарамета, у якой Лукашэнка абвінавачваў менавіта Беразоўскага, было і сяброўства супраць Пуціна ўжо пасьля эміграцыі Беразоўскага. Матывам сяброўства было, мяркую, ня толькі супадзеньне інтарэсаў, але і падабенства тыпаў асобаў. Беразоўскі, пасварыўшыся з Пуціным, палюбіў дэмакратыю? Лукашэнка любіць Расею? Кіньце дурное. Я — мера ўсіх рэчаў, я дыктую гэтаму сьвету закон — вось вышэйшая асалода для людзей такога кшталту. Нават ня іхныя мільёны ці мільярды. А гульня па вышэйшых стаўках, экстрым, як і было сказана. Гульню тую Беразоўскі па вялікім рахунку прайграў. А жыцьцё... А хіба што і выйграў. Пражыў так, што не было пакутліва балюча за бязмэтна пражытыя гады, як пісаў клясык савецкай літаратуры. А сышоў, калі вакно фантастычных магчымасьцяў, адкрытае крахам «чырвонай» імпэрыі, зачынілася канчаткова. Сышоў час, які ў той жа Брытаніі, дзе скончыліся дні Беразоўскага, быў, калі Фрэнсіс Дрэйк — пірат і рабаўнік — рабіўся каралеўскім адміралам і лордам. А потым эпосе рамантычнага амаралізму прыйшоў канец і «людзям Флінта» стала не да песенек.

Сьмерць сабрата па зброі — кепскі сыгнал і для беларускага партнэра Барыса Абрамавіча. Насамрэч Аляксандар Лукашэнка, пры ўсёй яго ідэалягічнай «савецкасьці» — таксама дзіця 90-х, часу «флібусьц’ераў і авантурыстаў».

Ну а вяртаючыся да нябожчыка, стаць сымбалем эпохі — мяркую, таксама заслуга. Тым больш, што эпоха тая — усё ж эпоха вызваленьня. Ды і наагул наша, мая эпоха.

Так што — мір праху.

Тэгі:Барыс Беразоўскі, алігарх


Дух часу

Найперш хачу шчыра падзякаваць усім сваім крытыкам, якія выказалі рашучую нязгоду з тэзамі, што я выклаў у апошнім блогу. Яны, спрабуючы аспрэчыць мяне, дакладна сфармулявалі тыя высновы, якія хацеў выкласьці я сам. Але значна больш прыемна, калі твае высновы вымушаныя сьцьвярджаць твае апанэнты.

Калі б я ад пачатку сказаў, што фармальныя, інстытуцыйныя ўмовы выбараў — справа больш чым другасная, што галоўнае — дух часу, настрой народу, настрой, які перадаецца і людзям улады, што менавіта дух часу і робіць нявыбары, якія ладзяць аўтарытарныя рэжымы, сапраўднымі выбарамі і нават такімі, на якіх перамагае апазыцыя — колькі б цікавага пра сябе даведаўся. І наймітам Лукашэнкі б апынуўся, і агентам Лубянкі, і носьбітам яшчэ безьлічы грахоў.

Але я сам пра тое казаць ня стаў, проста параўнаў тыя самыя фармальныя, юрыдычныя ўмовы выбараў — у 1989-1990 гадох і цяпер. І паказаў, што калі даваць ацэнку ўдзелу ў выбарах на падставе гэтых умоваў, то і тагачасны, і цяперашні ўдзел павінны ацэньвацца адной меркай: калі цяпер гэта здрада і ганьба, то значыць, і той удзел быў здрадай і ганьбай, калі тады гэта было гераічным чынам і змаганьнем за дэмакратыю і незалежнасьць, то і цяпер… ну, прынамсі, ня здрада і ня ганьба. І што ж пачуў у адказ?

А тое, што тады быў іншы дух часу, іншы настрой народу, які перадаваўся і людзям улады, і які прымушаў, скажам, тагачасных ярмошыных, якія па жыцьці зусім не былі маці Тэрэзамі, лічыць галасы больш-менш сумленна. Залатыя словы. Сам бы так не сказаў, як мае апанэнты, справакаваныя той пасткай, у якую я іх запрасіў.

Але з гэтай, абсалютна правільнай, дарэчы, канстатацыі насамрэч шмат што вынікае. Па-першае, што ўсе размовы пра «выбараў няма» — размовы не пра тое. Не, юрыдычна іх сапраўды няма, але гэты чыньнік не перашкаджаў беларускім дэмакратам канца 80-х-пачатку 90-х удзельнічаць у такіх самых «нявыбарах» і нават перамагаць.
Ня хоча народ пераменаў. Ці, дакладней, хоча, але неабавязкова зьвязвае іх з альтэрнатывай існай уладзе.

Па-другое, з думкі, што галоўнае — дух часу, настрой народу, вынікае недарэчнасьць усіх цяперашніх заклінаньняў, што рэжым ледзь трывае, трымаецца адно на штыхах, што перажывае агонію і крах (пра што вядомы рэвалюцыйны сайт паведамляе чытачам з частатой прыкладна раз на месяц). Трэба глядзець праўдзе ў вочы: гэта ня так. Той, савецкі рэжым часоў Гарбачова, сапраўды быў такім. Як высьветлілася заднім лікам. Хаця штыхі і тады былі, пра што сьведчаць прыгаданыя мной прыклады — Тбілісі, Баку, Вільня. Але дух народу ў цэлым тады быў іншы — не такі, як цяпер. А цяпер ён такі, як цяпер. І рэжым мае на сваім баку ня толькі штыхі, але і пэўны драйв, давер ці хаця б абыякавасьць пераважнай часткі народу.

Ня хоча народ пераменаў. Ці, дакладней, хоча, але неабавязкова зьвязвае іх з альтэрнатывай існай уладзе. Ці не любой цаной хоча. Вось у 1989-1990 годзе хацеў, а цяпер ня надта. І менавіта таму (і толькі таму) сьціплая чыноўніца Лідзія Ярмошына выглядае цяпер д’ябаліцай-дэміюргам. Ды як жа ўдзельнічаць у выбарах, калі страшная і ўсёмагутная Ярмошына ўсё сфальсыфікуе? Ды ня ў ёй, шаноўнае спадарства, справа. А ва ўсё тым жа духу часу. Будзе ён іншым, і будзе спадарыня Лідзія трэскай у бурным палітычным патоку. І абвесьціць перамогу «сапраўдных народных дэмакратычных сілаў», і распавядзе нават, як пакутавала пад пятой дыктатуры. Не яна першая — тады, напрыканцы перабудовы, такія «празрэньні» (ці сапраўды празрэньні) мелі масавы характар. А спадарыня Ярмошына хто заўгодна, толькі ня дура.

Словам, усё паводле бесьсьмяротнага ленінскага вызначэньня рэвалюцыйнай сытуацыі — «нізы ня хочуць жыць па-старому, вярхі ня могуць кіраваць па-старому». Прычым, тут важныя абодва чыньнікі: тое, што ў 1989-1990 гадах тагачасныя ярмошыны раптам (упершыню за прынамсі 70 гадоў) пачыналі лічыць галасы больш-менш сумленна, было проста адной з праяваў другой часткі ленінскай формулы — дух часу ахапіў ня толькі нізы, але і вярхі, ножкі трону, тых, на кім трымаўся рэжым.
Дух часу вызначаецца пасьля. А ўнутры працэсу — гэта немагчыма прадказаць

Але ў гэтым кантэксьце прэтэнзіі да сучаснай улады выглядаюць недарэчнымі. Хто — Лукашэнка павінен арганізаваць грамадзкі пад’ём, спарадзіць дух часу позьняй перабудовы? А ён можа, калі б нават хацеў? А зь якой радасьці мусіць хацець? Ён жа дыктатар, а не самазабойца. Ну ня хоча ён быць Гарбачовым.

У дыскусіях на гэтую тэму на розных пляцоўках ужо неаднойчы даводзілася спасылацца на працу беларускага палітоляга Віталя Сіліцкага «Выбары ва ўмовах аўтарытарных рэжымаў — фарс ці шанец для пераменаў?», якая ўяўляе сабой камэнтар да кнігі клясыка амэрыканскай паліталёгіі Самуэля Гантынгтана «Трэцяя хваля: дэмакратызацыя напрыканцы ХХ стагодзьдзя». Абодва аўтары аналізуюць шмат прыкладаў у самых розных краінах сьвету — ад Чылі і Паўднёвай Карэі да Польшчы і перабудовачнага СССР, калі наладжаныя аўтарытарнымі ўладарамі псэўдавыбары сканчаліся іх, уладароў, частковай ці нават поўнай паразай. І чаму тое адбывалася? Ці таму, што там насамрэч былі лібэральныя выбарчыя сыстэмы, а Лукашэнка зь Ярмошынай — змрочныя геніі фальсыфікацыі? Піначэт, паводле самых сьціплых падлікаў, толькі забіў больш за 2 тысячы чалавек — куды да яго Лукашэнку (прынамсі, пакуль), але галасы на выбарах лічыў, дурань, сумленна? Лухта гэта. Адказ у сваіх пярэчаньнях мне далі мае шаноўныя апанэнты, гаворачы пра савецкія выбары 1989-1990 гадоў: у духу часу справа. Аўтарытарыі на 4 кантынэнтах праводзілі і праводзяць выбары прыкладна гэтак жа, як і іх беларускі калега — адрозьненьні насамрэч непрынцыповыя. І пакуль усё ціха, дык і ў тых краінах выбары адбываліся «элегантна», лацінаамэрыканскія, азіяцкія, афрыканскія і эўрапейскія ярмошыны сваю справу ведалі.

Тут ёсьць яшчэ адзін важны чыньнік: што дух часу вызначаецца пасьля. А ўнутры працэсу — гэта немагчыма прадказаць. Ці маглі быць выбары 1989-1990 году ў БССР пасткай, ці мог стаць іх вынікам круглы нуль незалежных, апазыцыйных кандыдатаў? А маглі. Вось кандыдатуру Зянона Пазьняка на выбарах дэпутатаў СССР «зарэзалі» на акруговым сходзе (было тады такое электаральнае вынаходніцтва). Маглі і іншых «зарэзаць», маглі інакш не прапусьціць, маглі і прайграць недзе апазыцыйныя кандыдаты (а некаторыя і прайгралі). Гэта потым, па выніках, стала вядома і зразумела, што прыйшлі новыя часы.

У нас на радыё за пару дзён да выбараў у Сэрбіі ў 2000 годзе на нарадзе дырэктар югаслаўскай службы (чалавек, добра абазнаны ў справах сваёй краіны) ўпэўнена казаў, што, на жаль, усё на прэзыдэнцкіх выбарах перадвызначана — пераможа Мілошавіч. Там усё «схоплена», там такая сыстэма фальсыфікацыі, там такая кругавая парука чыноўнікаў, ваенных, бізнэсоўцаў і крымінальнікаў, казаў знаўца. Ну, а Каштуніца і Джынджыч рызыкнулі. Хто меў рацыю — цяпер мы ведаем. Грукалі ў дзьверы — і аднойчы яны адчыніліся. А на папярэдніх выбарах — не адчыніліся. А чаму адчыніліся на гэтых і не адчыніліся на тых? Ну, да Бога пытаньне. Ці да народу. А не грукалі б — дык і пэўна не адчыніліся б. Калі дзьверы адчыняцца — гэта не акадэмічнае пытаньне, яно вырашаецца практыкай, грукам.

Тэгі:выбары


Байкот ці ўдзел: успамін пра будучыню

Юры Дракахруст

Спрэчкі пра байкот-удзел абрыдлі, здаецца, усім. Што не зьніжае іх імпэту і палкасьці. Сваю аргумэнтацыю на карысьць удзелу выказаў нядаўна калега Валер Карбалевіч. Пры гэтым ён прывёў шэраг мэтафарычных аналёгіяў, патрывожыўшы нават цень князя Астроскага, пераможца ў бітве пад Воршай.

Між тым, здаецца, нашмат больш дакладныя аналёгіі можна знайсьці значна бліжэй – у нашай найноўшай гісторыі. У чым асноўныя аргумэнты прыхільнікаў байкоту? Выбараў няма (бо пры Лукашэнку іх не было), належнага доступу да СМІ ў незалежных і апазыцыйных кандыдатаў няма, атмасфэра рэпрэсій і гвалту перашкаджае свабоднаму волевыяўленьню, і нарэшце – у выбарчых камісіях прадстаўнікоў апазыцыі ці нават проста незалежных людзей няма, усім кіруе Ярмошына -- «чалавек прэзыдэнта» -- паводле яе самавызначэньня, якая выдае на гара патрэбны, загадзя вызначаны вынік. Удзел у такіх выбарах – фарс і легітымізацыя рэжыму. Усе пералічыў, нічога не забыў?

А зараз перанясемся ў 1989-1990 гады, у часы абраньня народных дэпутатаў СССР і Вярхоўнага Савету БССР ХІІ скліканьня, імем і зьдзяйсьненьнямі якога клянуцца цяперашнія прыхільнікі байкоту. І пойдзем па пунктах.

Доступ да СМІ: цяпер кандыдатам у дэпутаты хоць па 5 хвілінаў даюць, а кандыдатам у прэзыдэнты дык нават і больш, на апошніх прэзыдэнцкіх выбарах дык нават і ў прамым эфіры ТБ. Было гэта тады? Не, не было. Тая ці іншая газэта магла недзе надрукаваць інтэрвію, маглі «нефармалаў», як нейкае дзіва, запрасіць разок падчас выбараў у нейкую перадачу на ТБ, але рэгулярнага, абавязковага доступу да СМІ ў спаборнікаў за мандаты не было і блізка. І нават не ў галаве было, што нехта тое абавязаны даць. Атрымалася прарвацца са сваім словам хоць у заводзкую шматтыражку – і дзякаваць Богу.

Атмасфэра выбараў: калі хто забыў – красавік 1989 году, Тбілісі, сапёрныя лапаткі, студзень 1990 году, Баку, танкі, кінутыя супраць Народнага Фронту Азэрбайджану, студзень 1991 году, Вільня, танкі на вуліцах і людзі, што загінулі пад іх гусяніцамі. А краіна, між іншым, была адна, уключна і зь Вільняй, і з Баку, і з Тбілісі, і зь Менскам. Праўда, надзвычай была спрыяльная, свабодная грамадзкая атмасфэра выбараў?

Ну і пра выбарчыя камісіі, пра працэдуру, пра падлік. Зараз хоць жменьку апазыцыянэраў дэкаратыўна ўключаюць у парачку камісій, дзе яны, зразумела, ніякага надвор'я ня робяць. А тады, калі хто забыў ці ня ведае, і ў думках такога не было – уключаць нейкіх староньніх асобаў у склад камісій. Маглі, па недаглядзе партыі, патрапіць нейкія недастаткова правераныя людзі, але прынцып, што альтэрнатыва павінна неяк быць прадстаўленая ў тых камісіях, не адстойваўся нават той самай альтэрнатывай.

Што да досьведу, то ізноў жа нагадаю тым, хто забыўся ці ня ведае, што не 19 гадоў, як зараз, а прынамсі 70 доўгіх гадоў да 1989 году выбарчая машына ў СССР працавала так, як і ня сьнілася Лідзіі Ярмошынай, яна проста ўзор сумленнасьці на тле сваіх савецкіх папярэднікаў. Дык і ў 1989-1991 гадах галасы лічылі тыя ж самыя людзі, што і раней. Так – як высьветлілася aposteriori, менавіта ў гэтыя гады ў працы той машыны нешта разладзілася. Але гэта высьветлілася потым, калі апазыцыянэры пайшлі на выбары і атрымалі перамогу.

І нарэшце наконт легітымнасьці. Тут заднім лікам наагул выдатная нагода для практыкаваньняў у сучаснай прабайкотнай рыторыцы. Зараз размовы пра ўладу Масквы над Беларусьсю – збольшага мэтафары. А тады, ізноў жа нагадаю, БССР і палітычна, і юрыдычна, і ўсяляк інакш была проста правінцыяй адзінай краіны, кіраванай з Масквы. І вось людзі, якія называлі і называюць сябе беларускімі патрыётамі, пнуліся пралезьці ня тое, што ў марыянэткавы ворган імпэрскага кіраваньня – ВС БССР, а ў самае, што называецца, імпэрскае кубло, на зьезд дэпутатаў крыважэрнага СССР, які растаптаў БНР і зладзіў Курапаты. Ну і хіба гэта не было легітымізацыяй усіх імпэрскіх жахаў, хіба не было прызнаньнем, замацаваньнем імпэрскага панаваньня над Беларусьсю, і хіба не заслугоўвалі людзі, якія ішлі на гэта, званьня псэўдаапазыцыянэраў і здраднікаў?

Не, не заслугоўвалі. На мой погляд. А на погляд шаноўных апанэнтаў – ня ведаю. Ад іх тут патрабуецца лоўкі інтэлектуальны кульбіт. Калі тыя, хто ідзе на выбары зараз – здраднікі, дурні і легітыматары рэжыму, то ўсіх гэтых тытулаў па праву годныя за ўдзел у выбарах 1989-1990 гадоў Зянон Пазьняк і яго паплечнікі. А калі тагачасны БНФ і іншыя дэмакраты ішлі на выбары, каб скарыстацца магчымасьцямі, які даваў савецкі рэжым, каб яго зьмяніць – то такі матыў апраўдвае і сучасных апазыцыянэраў, якія спрабуюць скарыстацца магчымасьцямі, якія дае цяперашняя ўлада, з тымі ж прыкладна мэтамі.

О, зусім забыўся – пра паўнамоцтвы тагачасных парлямэнтаў. А разьмеркаваньне паўнамоцтваў (да выбараў) тады было простае, як аглобля – 6 артыкул Канстытуцыі, кіруючая і накіроўваючая роля партыі. А ўсе Саветы – банцік збоку ў партыі. Так, пасьля абраньня тых Саветаў сытуацыя зьмянілася, але хто мог гарантаваць, што так будзе?

А вось уявіце сабе, каб тады апазыцыя горда сказала – не, мы ў гэтых фальшывых выбарах ня ўдзельнічаем (а яны сапраўды паводле ўмоваў, як было паказана вышэй, былі фальшывыя, умовы тады былі горшыя, чым цяпер у Беларусі), толькі байкот, Буш, Коль, дзе вашы каштоўнасьці, мы патрабуем, каб вы націснулі на Гарбачова (можаце дзеля разнастайнасьці – на першага сакратара ЦК КПБ Малафеева), і прымусілі іх правесьці сапраўды свабодныя і справядлівыя выбары. Вось тады ўжо мы... У несвабодных жа выбарах удзельнічаць – гэта ганьба, фарс і легітымацыя, хіба ня так? 

Ну і як бы глядзелі ўсе – і народ, і КПСС, і тыя ж Буш з Колем – на тых прынцыповых людзей? Пэўна, плячыма б сьцепанулі ў самым лепшым для гэтых маральных рыгарыстаў выпадку. Дык можа і зараз рэакцыя насамрэч такая ж?

Апрычная карупцыя

Не выклікаюць таму, што не ўпершыню ўжо. Адна з папярэдніц сп. Шэймана на пасадзе кіраўніка справамі прэзыдэнта ўсеўладная Галіна Жураўкова ў свой час трапіла на лаву падсудных і не паехала на зону толькі дзякуючы міласьці прэзыдэнта ды вялікім адступным, заплачаным са сваёй кішэні. Гледзячы па ўсім, сытуацыя ў кіраўніцтве справамі даўно ўжо не была сакрэтам для дасьведчаных людзей, і прызначэньне Віктара Шэймана стала своеасаблівым іспытам: здолее ён там навесьці парадак — вернецца на вяршыню палітычнага Алімпу, ня здолее — ...ну тады бачна будзе.

Але цікавая сама па сабе гэтая інстытуцыя — кіраўніцтва справамі прэзыдэнта. Нейкая гаспадарчая кантора, якая абслугоўвае першую асобу і забясьпечвае яе жыцьцёвыя патрэбы, ёсьць у любой краіне. Але ў Беларусі гэта цэлая галіна эканомікі, структура, якая валодае вельмі сур’ёзнымі фінансавымі рэсурсамі. І прырода яе нагадвае досьвед фэадальных часоў: манарх у пэўным сэнсе валодае ўсім у краіне праз тое, што зьяўляецца сэньёрам для ўсёй арыстакратыі, але мае і свой уласны, радавы маёнтак, дзе ягоная ўлада абсалютная і беспасярэдняя.

Ці як апрычніна Івана Грознага — ёсьць земшчына, якая таксама пад царскай уладай, але ёсьць і апрычніна, якая ёсьць асабістая ўласнасьць уладара. Такое, кшталту, царскае кіраўніцтва справамі.

Цяперашні карупцыйны скандал — вельмі пераканаўчы аргумэнт у спрэчках пра эфэктыўнасьць розных спосабаў кантролю і барацьбы з карупцыяй, у прыватнасьці, эфэктыўнасьці «моцнай рукі».

Часам гаворыцца, што падобныя гучныя выкрываньні ў Беларусі робяцца адмыслова, каб прадэманстраваць, як улада рашуча змагаецца з карупцыяй, маўляў, чыноўнікі-«баяры» народ крыўдзяць і рабуюць, а строгі «бацька» гэтых рабаўнікоў народнага майна карае. Але ў дадзеным выпадку ў людзей хаця б крыху дасьведчаных узьнікае пытаньне — а ў каго ж кралі гэтыя злодзеі з кіраўніцтва справамі? У народа, кажучы высокім штылем? А хіба не ў прэзыдэнта, справамі якога тыя злодзеі і кіравалі? Гэта ж, кшталту, яго хатняя гаспадарка, ягоны маёнтак. Дык, атрымліваецца, што ў яго і кралі. Шкада, зразумела, як любога чалавека, у якога скралі нажытае непасільнай працай, але грамадзянскае гучаньне справы неяк зьніжаецца.

І нават наадварот. Ну што ж за гаспадар, у якога ягоныя супрацоўнікі крадуць з-пад носа, з прысядзібнага ўчастку, так бы мовіць? І не ўпершыню. І як жа ён «земшчынай» кіруе, калі крадуць зь ягонай уласнай кішэні, літаральна з-пад «моцнай рукі»? Дык ці такая яна ўжо моцная?

Выснова, пэўна, банальная — як раз абаронены ад грамадзкага кантролю, падпарадкаваны асабіста кіраўніку статус ведамства і спрыяе квітненьню ў ім карупцыі.

Днямі сьпікер Савету Рэспублікі Анатоль Рубінаў, выказваючыся супраць таго, каб чыноўнікі публічна дэкляравалі свае даходы і маёмасьць, патлумачыў, што, маўляў, каму трэба, і так усё ведаюць. Але, відаць, і пра ўпраўленьне справамі прэзыдэнта таксама тыя, каму трэба, ўсё ведалі. А цяпер, на сваё зьдзіўленьне, яшчэ больш даведаліся. І адкуль што бярэцца?

Ня будзем перабольшваць: і парлямэнцкі кантроль, і незалежныя суды, і наяўнасьць апазыцыі ў парлямэнце, і незалежны друк — усё гэта не гарантыі ад карупцыі. Крадуць усё роўна, крадуць ва ўсім сьвеце. Але пры наяўнасьці вялікай колькасьці незалежных ці нават нядобразычлівых вачэй часам і неяк устрымліваюцца. Ну а калі вочы адны, хай нават і грозныя... Вось даводзіцца Шэймана выклікаць.

Чатыры тарпэды. І ўсе міма

Тэкст Альгерда Бахарэвіча «Чатыры тарпэды», па шчырасьці, уразіў. Уразіў тым, як ідэалёгія можа «заесьці» нават вельмі таленавітага мастака.

Калі Альгерд хацеў сказаць, што яму брыдкая савецкасьць ува ўсіх яе праявах, дык меў, зразумела, поўнае права. Але заўвагі пра «алькаголіка і весялуна» Марынэска (а калі б у рот гарэлкі ня браў, дык лепш было б?), пра кепскія, ідэалягічна агідныя надпісы (а было б напісана «За Хатынь», «За Менск» ці «За Берасьце», што ў прынцыпе магло быць, то было б ОК?) і іншыя тонкія намёкі на тое, што савецкія былі зьвяры і забойцы, і толькі яны і былі імі, робяць даволі агіднае ўражаньне.

Рэч нават ня ў тым, што Альгерд, засяродзіўшыся на розных калярытных дэталях, якія ня маюць дачыненьня да здарэньня, пакінуў за дужкамі сваёй нарацыі тыя дэталі ўласна атакі на карабель, якія яму нагадалі наведнікі нашага сайту: што «Вільгельм Густлёф» быў пафарбаваны як баявы карабель (прынамсі існуе такая вэрсія), што атака адбывалася ў цёмны час сутак і камандзір падлодкі проста ня мог вызначыць характар цэлі, што на борце карабля былі калегі Марынэска — нямецкія падводнікі, якія маглі стаць у строй і гэтак жа тапіць караблі саюзьнікаў. Гэтыя дэталі ці — як мінімум — спрэчныя моманты аўтару ня толькі не патрэбныя, а нават шкодныя — гэта неяк разбурае простую, як аглобля, схему пра савецкіх салдатаў — зьвяроў і ваенных злачынцаў.

Але насамрэч прычына нават не ў дэталях. А ў пэўнай оптыцы ідэалягічнага погляду аўтара. Савецкая сыстэма была сапраўды жахлівай сыстэмай, яна сапраўды зрабіла незьлічоныя злачынствы. Але Альгерд абраў гранічна няўдалы прыклад, каб прадэманстраваць гэта, бо менавіта ў справах кшталту патапленьня «Вільгельма Густлёфа» гэтая сыстэма была зусім не самотнай. Прычым іронія гісторыі палягае ў тым, што Альгерду, які жыве ў Гамбургу, і езьдзіць далёка ня трэба, каб уведаць пра гэта.

З 25 ліпеня па 3 жніўня 1943 году менавіта Гамбург зьведаў адно з самых жахлівых бамбаваньняў часу Другой сусьветнай вайны. Паводле самых сьціплых падлікаў, у выніку іх загінула 50 тысяч (!) чалавек. І цікава, колькі зь іх было дзяцей, жанчын, старых? Мяркую, што большасьць, бо мужчыны ж пераважна былі на фронце. Прычым калі Марынэска мог і ня ведаць, хто там на борце карабля — салдаты ці дзеці, то лётчыкі брытанскіх і амэрыканскіх ВПС, бамбуючы жылыя кварталы Гамбургу, пэўна разумелі, каго яны забіваюць. І, дарэчы, да канца вайны Гамбург бамбавалі яшчэ 69 разоў.

Але ліпень ня хутка, а Альгерд, відаць, увайшоў у каляндарны рытм. Аднак зусім хутка — іншая прыкметная дата. 13 лютага 1945 году — пачатак бамбаваньняў Дрэздэну. За тры дні там, ізноў жа па самых сьціплых падліках, загінулі 25 тысяч чалавек. Каго — разумееце. Не салдатаў пераважна.

Дарэчы, прыгаданы Альгердам Гюнтэр Грас лічыў і саюзьніцкія бамбаваньні Нямеччыны ваеннымі злачынствамі.

Дык вось мне цікава, калі падыдуць адпаведныя даты — ці даведаемся мы ад аўтара календара, колькі «веселуноў і алькаголікаў» было сярод пілётаў, якія несьлі сьмерць дзецям Гамбургу і Дрэздэну (калі меркаваць з клясыкі амэрыканскай ваеннай прозы «Трук-22», такіх было нямала), ці даведаемся, якія дэмакратычна правільныя надпісы мелі тыя бомбы (хаця калі, скажам, «За Лёндан», то як жа гэтая імпэрская пыха была, відаць, крыўдная шатляндцам і валійцам)? А самае галоўнае — ці даведаемся, якімі пачварамі, зьвярамі, забойцамі і падонкамі, такімі ж, як Марынэска, былі амэрыканцы і брытанцы, што сядзелі за штурваламі тых бамбавікоў?

Калі так, то пазыцыя просьценькая, але па-свойму годная і пасьлядоўная. Кепска, калі забіваюць людзей, кепска, калі забіваюць дзяцей дзеля чаго б там ні было і хто б гэта ні рабіў, кепска, калі вайна. Ну так, у агульным пляне хто ж будзе спрачацца? Але людзі ваююць адвеку, ваююць і цяпер, і ад пісьменьніка чакаеш нечага больш глыбокага, чакаеш быкаўскага разуменьня трагічнасьці і безвыходнасьці дылемаў, якія ставіць перад чалавекам вайна, а не банальных пропісяў.

А вось калі не, калі Марынэска ўжо пэўна пачвара, а доблесныя лётчыкі — ну абавязак выконвалі, ну шкада, што так атрымалася, ну што тое памінаць, ёсьць і іншыя даты, то будзе гэта фарысэйствам нізкай пробы і ідэалягічным шулерствам. Пісьменьнікам прапагандай лепш не займацца — асобны жанр. Хапае майстроў. Душу і талент пашкадаваць варта.

Стук зьнізу: Віктар Шэйман

x
x
Калі вам нехта скажа, што дакладна ведае, чаму ў вышэйшы эшалён улады вяртаецца яго старажыл Віктар Шэйман — ня верце. Хто вам скажа — той ня ведае, а хто дакладна ведае — менавіта вам ня скажа.

Тым ня менш сёе-тое, блізкае, прынамсі, да праўды, сказаць можна. Але напачатку — пра камэнтары-міты, якія звычайна суправаджаюць падобныя прызначэньні.

«Лукашэнка прызначае звышляяльных яму людзей». Можна падумаць, што папярэднікі былі ня звышляяльныя. Іншых там проста няма паводле вызначэньня ўжо гадоў 10. Матывы часьцей за ўсё зусім іншыя: ці некаму не хапіла розуму і арганізацыйных здольнасьцяў, ці выкананьне «генэральнай лініі» прывяло да непажаданых наступстваў, якія выканаўца ня здолеў (хаця, можа, і ня мог) прадухіліць, ну і нарэшце — апаратная інтрыга. У ёй, дарэчы, абвінавачваньне ў неляяльнасьці можа фігураваць, хаця часьцей размова ідзе пра рэчы куды больш празаічныя — хто што не па чыну ўзяў, хто з кім не падзяліўся, хто залез на чужую тэрыторыю, хто сканцэнтраваў у сваіх руках занадта шмат улады, на каго трапіў хаця б цень самастойнага грамадзкага зацікаўленьня. Журналісты дзяржаўных мэдыяў распавядаюць гісторыі, як высокія начальнікі просяць ці не пісаць пра іх наагул ці пісаць без залішніх хваласьпеваў. Бо інакш трапіць на вочы Самому, ўбачыць ён у тым тэндэнцыю — і пішы прапала кар’еры.

Другі міт — «прыход такога-та ёсьць знак палітычнай лібэралізацыі (варыянт — палітычных замаразкаў)». Часам так і бывае, але ў прынцыпе гэта лухта. У прыходзе пасьля Шэймана «маладых ваўкоў» Віктара Лукашэнкі многія (у тым ліку, сазнаюся, і аўтар гэтых радкоў) убачылі прыход калі не вялікіх лібэралаў, то па меншай меры людзей больш гнуткіх і прагматычных. Якую «прагматыку» і «лібэралізм» зладіла гэтае спадарства пасьля 19 сьнежня 2010 году — ва ўсіх на памяці і перад вачыма.

І наадварот — у размовах з тымі чыноўнікамі, якія даюць сабе клопат размаўляць з «пятай калёнай», увесь час гучаць быліны пра «злых геніяў» апарату, калісьці гэта быў Замяталін, потым той жа Шэйман, потым Пяткевіч, потым, а таксама паміж імі — нейкія іншыя. Адзінае, што заставалася непарушным — гэта наяўнасьць такога «злога генія», вось калі б ня ён (ці яна), дык... Але панылая нязьменнасьць як карціны, гэтак і яе адлюстраваньня ў падобных шчыраваньнях, спараджае думку, што ніякага «дык» не было і ня будзе, сыдзе гэты — будуць іншыя «ястрабы». Але і наадварот — выйдзе іншая лінія, і ўчорашнія «ястрабы» будуць радаваць вуха прыемным галубіным варкаваньнем. Да новага загаду.
Іншая справа, і што насамрэч важна, дык гэта відавочная значная палітычная вага і даволі змрочная палітычная рэпутацыя «вяртанца».

Шэйман — адзіны, хто захаваўся ў вышэйшым эшалёне ўлады з той, самай першай лукашэнкаўскай каманды 1994 году, ён адзіны зь цяперашняга кіраўніцтва краіны, хто сядзеў у машыне з Лукашэнкам падчас стрэлу ў Лёзна, ён адзіны, каго як зьвесткі, гэтак і пагалоска зьвязваюць зь іншымі стрэламі — у Ганчара, Красоўскага, Захаранку. Астатнія — Паўлічэнка, Навумаў, Сівакоў альбо сышлі, альбо іх сышлі. А вось Шэйман — адзіны зь іх, хто зараз вяртаецца зь ценю за сьвет.

Так выглядае, што пасада, якую ён атрымаў сёньня — гэта апошняе, што мае значэньне. Спадар Шэйман — гэта яскравая ілюстрацыя прынцыпу, што ня месца красіць чалавека, а чалавек месца. На ўсіх пасадах, якія ён займаў да 2008 году, яго ўплыў быў несувымерна большым, чым фармальныя паўнамоцтвы ягонага крэсла. Можна меркаваць, што бляклая і нават у чымсьці прыніжальная для яго пасада прэзыдэнцкага «заўгаса» — толькі прыступка да новага ўзьлёту. Дарэчы, на папярэдняй прыступцы ён пратрымаўся рэкордна мала — літаральна тыдзень. Тыдзень таму стала вядома, што ён прызначаны на пасаду памочніка прэзыдэнта з пасады... памочніка прэзыдэнта. Але тая пасада, зь якой прызначалі, пры сакратарыяце Рады бясьпекі, а на якую прызначалі — ужо пры самім прэзыдэнце. Такі вось па-бізантыйску вытанчаны рытуал, знак усёй сыстэме ўлады — яе моцны чалавек ідзе наверх.

Вяртаньне ў вышэйшы эшалён сыстэмы чалавека, які стаў неўязным яшчэ за справы зьніклых — гэта, зразумела, і пасланьне Захаду: здачы пазыцый ня будзе. Але пасланьне без апошняй кропкі — пакуль жа Шэйман робіцца толькі «заўгасам». Хаця магчыма, у пэрспэктыве ён стане балянсам супраць каманды сына Лукашэнкі Віктара. Не абавязкова магільшчыкам. Балянс — прынцып утрыманьня ўлады ў аўтарытарных рэжымах.

А што да наступстваў для грамадзтва — прыгадваецца афарызм Станіслава Ежы Леца: «Я думаў, што апынуўся на самым дне, калі зьнізу пастукалі». Пасьля творчасьці падначаленых Шэймана, пасьля таго ж «дохлага пацука» генэрала Сухарэнкі здавалася — вось яно, дно. Куды ўжо далей. «Юны» Вадзім Зайцаў, чалец каманды тых самых «маладых ваўкоў», пераканаўча даказаў, што толькі здавалася. Хаця і Шэйман, які вярнуўся, можа прадставіць новыя доказы справядлівасьці афарызму польскага дасьціпніка.

Новыя мяхі і старое віно

Пачалося гэта яшчэ да прэсавай канфэрэнцыі — у тым, што на яе была запрошаная безьліч журналістаў — адмовы, так выглядае, не атрымаў ніхто. Гэта працягвалася на самой імпрэзе, пачынаючы з таго, што Лукашэнка пачаў яе адказамі на пытаньні, якія напярэдадні былі апублікаваныя на партале TUT. BY і ў «так званай» «Салідарнасьці».

Некалі, напачатку прэзыдэнцкай кар’еры, Лукашэнка прапаноўваў журналістам ня проста задаваць яму пытаньні, але і выказваць свае меркаваньні, весьці дыялёг. Магчыма, тады ў гэтым была пэўная палітычная нехлямяжасьць, няведаньне этыкету стасункаў улады і друку. Але тое, што праз 18 гадоў кіраваньня вопытны палітык і ўладар вяртаецца да таго дзіўнаватага фармату — у гэтым няма нічога, акрамя халоднага разьліку, прыёму, труку. Прэсавая канфэрэнцыя была субстытутам, заменьнікам паўнацэннага палітычнага жыцьця, раз на год прэзыдэнт размаўляе як бы на роўных з прадстаўнікамі народу. Ну і хопіць.

Гэтая навізна формы павінна прыкрыць, прыхаваць абсалютную нязьменнасьць, непахіснасьць зьместу

Давялося некалі прачытаць пра бліскучы выбарчы ролік часоў выбарчай кампаніі Рэйгана 1980 году. На стале звоніць тэлефон. Доўга, паўхвіліны. Голас за кадрам: «Гэта тэлефон прэзыдэнта ЗША Джымі Картэра. Але ніхто не падыме слухаўку, Картэр даўно ўжо ня чуе амэрыканскі народ. Рэйгана — ў прэзыдэнты». Здорава, праўда? Дык вось — уся пяцігадзінная прэсавая канфэрэнцыя Лукашэнкі — насамрэч можа быць сьціснутая ў такі ж кароткі ролік, толькі з адваротным зьместам: прэзыдэнт слухае свой народ, слухае журналістаў, якім ён пеў хваласьпевы, як прадстаўнікоў, выразьнікаў меркаваньняў таго самага народу. Са зьместу сказана ўжо заўтра нічога не застанецца ў памяці, вобраз — застанецца.

І гэта ўкладаецца ў адзін шэраг з наведваньнем сынамі кіраўніка дзяржавы сем’яў простых людзей напярэдадні Новага году — новая форма палітычнай камунікацыі.

Гэтая навізна формы павінна прыкрыць, прыхаваць абсалютную нязьменнасьць, непахіснасьць зьместу — па ўсіх аспэктах было сказана, што як было, гэтак і будзе.

Гэты стыль сардэчнай дыктатуры, ня выключана, стане цяпер стрыжнем дзяржаўнай палітыкі. Піяр? Ну так, але піяр не сынонім адно падману. Піяр — гэта камунікацыя, гэта палітычнае лідэрства ў рэшце. У пэўным сэнсе Лукашэнка паспрабаваў зрабіць кола ў часе, вярнуцца ў 1994 год, калі харызматычны папуліст зьбіраў натоўпы людзей, якія верылі ў яго, як у Збаўцу.

Тое, што новае (дакладней, забытае старое) шукаецца выключна ў сфэры камунікацыі, яскравае сьведчаньне таго, што ў іншых сфэрах новых ідэяў небагата. І прыгадваецца біблейнае пра новае віно і старыя мяхі. Толькі тут наадварот — мяхі нібы новыя, але вось зьмесьціва... На аматараў.

Навагодні анэкдот

Юры Дракахруст

Магчыма, былі тэмы, пра якія на працягу году пісалі арытмэтычна больш (скажам, тыя ж выбары і іх байкот) ці абмяркоўвалі больш інтэнсіўна ў пэўных колах — напрыклад, тое ж «пытаньнечка» Вікторыі Паповай ці плюшавы дэсант. Але здаецца, што названыя вышэй тры тэмы былі ўсё ж лідэрамі як па канцэнтрацыі жарсьцяў у кароткім прамежку часу, гэтак і паводле ахопу: іх абмяркоўвалі старыя і маладыя, прыхільнікі Лукашэнкі і яго ворагі, тыя, хто за Расею, і тыя, хто за Эўропу, заангажаваныя ў палітыку і далёкія ад яе.

І што цікава — усе яны непалітычныя, па-над, ці пад, ці наагул упоперак палітычных барыкадаў. І меркаваньні ў спрэчках па гэтых сюжэтах, дарэчы, таксама разьмяркоўваліся не зусім дакладна паводле палітычных прыхільнасьцяў. І больш за тое — такія сюжэты былі да Лукашэнкі, ёсьць пры ім і, падазраю, будуць і пасьля, калі толькі не меркаваць, што цяперашні кіраўнік — адзіная перашкода на шляху беларусаў у зямны рай.

І з таго, што ў топ папулярных тэмаў трапілі менавіта гэтыя, вынікае шмат цікавых рэчаў. Напрыклад, тое, што спарахнеў, выпетрыўся запас палітычных ідэяў, палітычных сэнсаў, якімі жывілася беларускае грамадзтва хіба не з часоў перабудовы. І рыторыка ўлады і рыторыка апазыцыі — абедзьве нагадваюць стары навагодні анэкдот.

Чалавек прынёс у краму вяртаць купленыя елачныя цацкі. «Што такое, — пытаецца прадавачка, — сапсаваныя, бракаваныя?» «Не, — адказвае — ня радуюць». Так, ня радуюць, не кранаюць, не запальваюць. Дарэчы, ліхаманкавая, у тым ліку і ідэалягічная, актыўнасьць прэзыдэнта, недарэчныя візыты яго сыноў у сем'і пад Новы год — сьведчаньне таго, што і Лукашэнку — «ня радуюць».

Але і з другога боку... Вось калега Каліноўскі, не паленаваўшыся, сабраў
пляны на 2013 год
асноўных апазыцыйных партыяў краіны. Так, падступны афіцыёз іх замоўчвае. Ну а калі б агучыў? І што, у маршрутках, цэхах, офісах і чыноўных кабінэтах дружна б выдыхнулася — вось яна, надзея, вось шлях, вось правадыры? Ну па шчырасьці — так ці не?

Праўда, некаторыя скажуць, што насамрэч ёсьць такі чалавек, які яшчэ 20 гадоў таму ўсё прадбачыў і вызначыў. Здымаю капялюш перад вялікай верай. Якая, аднак, наўрад ці вытрымае праверку вышэйпамянёным тэстам адносна маршрутак, цэхаў, офісаў і калідораў улады.

І не заўсёды ж так было: пры канцы 80-х, на пачатку 90-х, у тым жа 94-м і натхняліся, і верылі. А цяпер — ня радуюць.

Гэта я да таго, што рэакцыя на бакланаў, «Поршэ Каен» і наваполацкую кантралёрку — гэта пошук грамадзтвам новых сэнсаў і новых ідэяў. І зразумела, чаму не ў палітычнай сфэры. Ня толькі таму, што дыктатура і выбараў няма, а таму што там усё завалена адваламі пустой пароды. Таму пошук ідзе як бы пэрпэндыкулярна звыклым палітычным падзелам. Моцныя, новыя сэнсы, народжаныя ў экзыстэнцыйным і сацыяльным полі, уварвуцца і на палітычнае і зьмятуць нагрувашчаны там хлам.

Але новыя ідэі не нараджаюцца так, што нехта сеў за стол і вырашыў — прыдумаю нешта новае. Так часам гранты выбіваюць:-) А ў маштабе нацыі яно нараджаецца спакваля, зьнянацку: вось учора нешта не выклікала ніякай рэакцыі, а сёньня спараджае выбух эмоцыяў. А спытайся ў любога — чаму, дык пачуеш у адказ мармытаньне: маўляў, ну вось зачапіла, кранула, дый усе ж вакол пра тое гавораць.

Кшталту як цана на памідоры на свабодным рынку — хто яе вызначае? Усе. І ніхто асабіста.

Ну на рынку ідэяў крыху ня так, там новае прабівае праз асобу і ў асобе часьцей за ўсё і ўвасабляецца. Але прабівае ў адпаведных умовах, калі ёсьць попыт, калі ўсе несьвядома вядуць той самы пошук, калі сёньня чамусьці запальвае тое, што пакідала абыякавым учора.

Ну і што ж такое народзіцца з тых спрэчак і абмеркаваньняў бакланаў, «Поршэ Каена» ды кантралёркі? Ну, ведаў бы прыкуп, жыў бы ў Сочы, як кажуць прэфэрансісты. Вынік творчасьці, у тым ліку і, кажучы марксісцкай мовай, творчасьці масаў, прадказаць у прынцыпе немагчыма. Але нешта варыцца, працэс пайшоў. І калі ён прывядзе да нейкага выніку — паверце, вы ня зблытаеце яго ні з чым.

І ў пэўным сэнсе яно так і справядліва выйдзе. Калі перамены адбудуцца на багажы 15-20-гадовай даўніны — хіба ня будзе гэта неяк няправільна? Яно можа выглядае залішнім эстэцтвам — ды хай хоць як адбудуцца, хоць тушкай, хоць чучалам, як у вядомым анэкдоце, але народ, маса — яны ж якраз эстэты па-свойму. Ужо калі адважыцца на нешта, дык дзеля нечага... ну што запальвае, натхняе. Радуе, адным словам.

Разьдзелы

Паказаць :
Відэа