Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Пераправераны цэзій


Анатоль Гатоўчыц у горадзе Прыпяць

Анатоль Гатоўчыц у горадзе Прыпяць

Гомельскі журналіст, удзельнік ліквідацыі катастрофы на Чарнобыльскай АЭС у 1986–1987 гадах Анатоль Гатоўчыц на прапанову карэспандэнткі Свабоды Ганны Соўсь замераў у Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтры радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека наяўнасьць радыенуклідаў цэзію ў сваім арганізьме. Каб параўнаньне было больш карэктным, журналіст з Гомеля пераправерыў свае замеры ў інстытуце «Белрад», дзе дасьледавалася і Ганна Соўсь.

Знайсьці інстытут радыяцыйнай бясьпекі «Белрад», што месьціцца ў Менску сярод прыватнага сэктару блізу Даўгінаўскага тракту, удалося не адразу.

Каго б з тутэйшых мінакоў ні пытаў, усе паціскалі плячыма або чамусьці паказвалі ў бок Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтру пульманалёгіі і фтызіятрыі.

«Ды не, — кажу, — інстытут „Белрад“ патрэбны».

«А што такое „Белрад“?» — пытаецца, у сваю чаргу, мажная кабета.

«Беларуская радыяцыя», — тлумачу прасьцей, каб не чапляць сапраўдны «рад» — гэтую пазасыстэмную адзінку вымярэньня паглынутай дозы іянізуючага выпраменьваньня.

«Белрад» быў заснаваны дзякуючы знанаму беларускаму навукоўцу з украінскімі каранямі, прафэсару Васілю Несьцярэнку. Гэта ягонымі высілкамі створана і аснашчана лябараторыя спэктрамэтрыі выпраменьваньня чалавека (СІЧ) зь сямю перасоўнымі ўстаноўкамі. Было праведзена звыш чатырохсот тысяч вымярэньняў назапашваньня радыенуклідаў у арганізьме беларускіх дзяцей. На падставе гэтых замераў «Белрад» склаў карты 13 раёнаў Гомельскай вобласьці, на якіх бачна, дзе і колькі «хапаюць» дзеці радыяцыйнага цэзію-137. Дарослыя, дарэчы, таксама.

Недружалюбны мэтал

Пакуль загадчык лябараторыі Іван Краснапёраў рыхтуе СІЧ для замеру цэзію-137 у маім арганізьме, гартаю атляс Эўропы, дзе пазначана, куды і колькі гэтага радыеактыўнага мэталу асела пасьля чарнобыльскай катастрофы. Ён і ў Чэхіі, і ў Польшчы, і ў Швэцыі, ня кажучы ўжо пра Беларусь, Украіну ды Расею.

Карта прымушае вярнуцца ў верасьнёўскія дні 1998 году. Будучы ў той час упершыню ў Швэцыі, пачуў ад калегаў-журналістаў, што ў пасьлячарнобыльскі пэрыяд там у некаторых ленах (рэгіёнах) было забаронена спажываць лясныя грыбы і дзічыну. Успрымалася тая інфармацыя з пэўнай доляй скептыцызму. Можа, таму, што ў Беларусі радыяцыйнае мяса Мінсельгас СССР рэкамэндаваў перамешваць у пэўнай прапорцыі з чыстым і вырабляць зь яго каўбасы ды тушонку. Сам чытаў у 1986 годзе, будучы ўласным карэспандэнтам «Советской Белорусии», тыя рэкамэндацыі ў аблсельгасхарчы Гомельскага аблвыканкаму.

І вось цяпер, калі я ўглядаюся ў пазначаныя рудым колерам плямы радыяцыйнага забруджваньня Швэцыі, колішні мой скептыцызм падаецца па-дзіцячы наіўным: плямы на мапах дзе-нідзе такога самага колеру, як і на Гомельшчыне. Колеры зусім не вясёлкавыя: чым цямнейшы, тым больш асела радыяцыі.

Бэкерэлі пацяжэлі

Праграма запушчаная, СІЧ гатовы. Іван Краснапёраў запрашае на вагу́, а пасьля і ў спэцыяльнае крэсла. Праз тры хвіліны ён ужо пастуквае па клявіятуры кампутара, запаўняючы даведку аб выніках радыялягічнага дасьледаваньня.

Даведка інстытуту «Белрад»

Даведка інстытуту «Белрад»

У маім арганізьме белрадаўскі СІЧ зафіксаваў актыўнасьць радыеактыўнага цэзію — 8,97 бэкерэля на кіляграм вагі. Гэта ў два з паловай разы болей, чым мне намералі месяц таму ў Гомелі ў Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтры радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека (2,5 бэкерэля на кіляграм).

Паказваю загадчыку лябараторыі Краснапёраву даведку з цэнтру радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека. Прадбачачы пытаньне, адразу кажу, што ніякіх «дароў лесу» за гэты час не спажываў. Харчаваньне істотна не зьмянілася. Малочную прадукцыю, вырабленую на Гомельшчыне, даўно не спажываю — раней і цяпер.

«У радыяцыйным цэнтры, наколькі я ведаю, — кажа Краснапёраў, — пры замеры ўлічваюць яшчэ і рост. І пасьля ўжо на падставе формулаў кампутарная праграма выдае вынікі. Магчыма, у мэтодыцы падрахункаў ёсьць некаторае адрозьненьне».

«А чым патлумачыць, што ў каляжанкі, якая прыехала з Чэхіі і правяралася ў вашым інстытуце, узровень радыяцэзію вышэйшы, чым у мяне? Не нашмат, але ўсё ж такі?»

Загадчык лябараторыі толькі паціскае плячыма: «Магчыма, былі лясныя грыбы ці нейкія стравы зь дзічыны? Тут можна толькі здагадвацца».

Сапраўды, ніхто ж у звычайным жыцьці ня ставіць экспэрымэнтаў: не замярае прадукты на рацыяцэзій перад спажываньнем. Каляжанка Ганна Соўсь паведаміла, што ані грыбоў, ані дзічыны яна не спажывала. Калі прыехала з Чэхіі ў Менск і наведала інстытут «Белрад», мела ў арганізьме 10 бэкерэляў радыяцэзію на кіляграм. Пажыўшы ў Беларусі амаль тры тыдні, зноў пайшла на СІЧ — зафіксавалі ўжо 14,5 бэкерэля.

Вядома, у любога прыбора ёсьць хібнасьць, але каб ажно такая?

Радыяцыйная прыправа дазволена

Бальшыня беларусаў, як падаецца, ужо прызвычаілася да тых бэкерэляў у сваім арганізьме. На здароўе скардзяцца, вядома, але не заўсёды зьвязваюць яго з тымі харчамі, якія спажываюць. Спытаеш у вяскоўца з-пад Брагіна або Хойнікаў, ці правяралі малако, гародніну з уласнай гаспадаркі — у адказ толькі рукою махнуць: «А дзе той радыяцыі цяпер няма?!»

Помнік ліквідатарам каля Чарнобыльскай АЭС

Помнік ліквідатарам каля Чарнобыльскай АЭС

Больш за тое, існуючыя ў Беларусі нормы радыяцыйнай бясьпекі (РДУ-99) дазваляюць спажываньне ў ежу ялавічыны з утрыманьнем цэзію-137 — да 500 бэкерэляў на кіляграм, малака — да 100 бэкерэляў, грыбоў — да 370, лясных ягад — да 185, бульбы — да 80, хлеба — да 40 бэкерэляў на кіляграм. Стронцый таксама «не супрацьпаказаны» — санітарныя нормы дапускаюць утрыманьне яго ў асноўных прадуктах да 3,7 бэкерэля, у вадзе — 0,37 бэкерэля.

Аднак і такія далёка не бяскрыўдныя ўзроўні часьцяком перавышаюцца, асабліва на Гомельшчыне — і малако, і гародніна, ня кажучы ўжо пра дзікарослую прадукцыю, так званыя «дары лесу». У верасьні, да прыкладу, спэцыялісты абласнога цэнтру гігіены і эпідэміялёгіі зрабілі 22 пробы грыбоў, прынесеных жыхарамі зь лесу. У шасьці выпадках (27%) было зафіксавана, што цэзій-137 перавышаў гігіенічны ўзровень. «Сьвяціліся» грыбы, сабраныя ў лесе паблізу вёскі Сьвяцілавічы Веткаўскага раёну, — утрымлівалі 3330 бэкерэляў радыяцэзію, ажно ў 9 разоў вышэй за дапушчальны ўзровень.

Менавіта праз харч у арганізм трапляе 94 адсоткі ўсіх радыенуклідаў

Менавіта праз харч у арганізм трапляе 94 адсоткі ўсіх радыенуклідаў, яшчэ 5 — з вадою, адзін адсотак — праз дыхальныя шляхі.

Як унутранае апраменьваньне ўплывае на здароўе чалавека, павінны адказаць вучоныя. У дзевяностыя гады цяпер ужо мінулага стагодзьдзя гэтай тэмай актыўна займаўся калектыў Гомельскага мэдычнага інстытуту пад кіраўніцтвам тагачаснага рэктара, прафэсара Юрыя Бандажэўскага. Вывучаўся стан здароўя многіх тысяч дзяцей і дарослых, вяліся клініка-лябараторныя дасьледаваньні і экспэрымэнты на жывёлінах.

Аказваецца, радыенукліды цэзію, пранікаючы ў арганізм чалавека з прадуктамі, актыўна далучаюцца да сардэчных мышцаў, ствараючы ў клетках эфэкт энэргетычнага голаду. Яны першымі й выкарыстоўваюць цэзій, утылізуюць яго. З гэтай прычыны ўзьнікаюць сардэчна-сасудзістыя праблемы, у тым ліку інфаркт міякарду. Нэгатыўна ўплывае цэзій і на іншыя сыстэмы чалавечага арганізму. Праўда, у даведках наконт прычыны вечнага спачыну мэдыцына піша проста: «інфаркт», альбо «сардэчная недастатковасьць», калі спынілася сэрца. Калі «гарачая часьціца» запала, скажам, у лёгкае — і тут знойдзецца «апраўданьне» радыяцыі. Але ж факт застаецца фактам: няма «добрых» радыенуклідаў. Любая іх колькасьць згубна ўплывае на арганізм. І, відаць, нездарма ў рэгіёне рэгіструюць у аднаго чалавека і па дзьве, і па тры ракавыя пухліны рознага характару.

Прафэсар Бандажэўскі, памятаецца, гаварыў папулярнаю моваю пра ўзьдзеяньне «малых дозаў» радыяцыі: «Радыенуклід, пранікаючы ў арганізьме ў жывую клетку, проста атручвае яе».

Але паглыбляць дасьледаваньні Юрыю Бандажэўскаму не далі: абвінавацілі ў хабарніцтве і адправілі за краты. Прычым кіраваў паляваньнем на навукоўца «барацьбіт» з карупцыяй у міліцэйскіх пагонах, які сам пасьля хаваўся ў Расеі ад крымінальнага перасьледу.

Цяпер жа сярод асноўных напрамкаў навуковай дзейнасьці Гомельскага дзяржаўнага мэдычнага ўнівэрсытэту (у 2001 годзе інстытут быў перайменаваны ва ўнівэрсытэт) падобныя дасьледаваньні ня значацца.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG