Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Гэта Божая Маці, а не абізьяна», — як бальшавікі прыйшлі ў Давыд-Гарадок


Калі вы ў любой пошукавай сыстэме заб’яце словы «Давыд-Гарадок» і «будынкі», дык першае, што пабачыце, — двухпавярховы, сіні дыхтоўны стары дом, дзе да нядаўняга часу была гасьцініца. Гасьцініцу з даваеннага дома выселілі. А сам будынак мясцовыя чыноўнікі асудзілі на зьнішчэньне.

У беларускага чыноўніка за гады савецкай улады выпрацаваўся нейкі інстынкт да зьнішчэньня. Такое адчуваньне, што кожны чыноўнік за сваю кар’еру мусіць што-небудзь зьнішчыць, зруйнаваць, спляжыць. А інакш жыцьцё чыноўніцкае пройдзе дарэмна.

Але ў Давыд-Гарадку здарыўся цуд. За стары дом падала голас праўнучка таго, хто гэты дом пабудаваў. Менскі філёляг Надзея Туроўская. Гэты голас пачулі яе былыя аднакурсьнікі-журналісты. У сацыяльных сетках паднялася хваля. І ўлады вымушаныя былі гэтыя галасы пачуць.

Надзея Туроўская

Надзея Туроўская

— Гэты дом будаваў мой прадзед, Сямён Кулага, і ягоныя сыны. Мой дзед Валодзя, Андрэй, Рыгор і Мікалай. Мой прадзед вырабляў кілбасы. Тут велізарны падвал, у які прывозілі вялізныя глыбы лёду. Каб захоўваць мяса і вырабы зь яго. Бо лядоўняў жа не было. Тут была крама, у якой гандлявалі малодшыя сёстры майго дзеда. Я ўпершыню ўсярэдзіну дома трапіла, калі гэтая гісторыя са зносам пачалася. Бо тут была гасьцініца.

Сямён Кулага

Сямён Кулага

Сямён Рыгоравіч Кулага быў сапраўдным каўбасных спраў майстрам. Ён падзяліў лёс тысячаў беларускіх спэцыялістаў і гаспадароў. Па вайне яго асудзілі да папраўчых лягераў. Працаваў на будоўлі беларускай сталіцы. Памёр у лягеры. Месца пахаваньня невядомае. А ягоныя кілбасы да гэтае пары ўспамінаюць гарадчукі. Як 90-гадовая Марыя Грычык.

Марыя Грычык

Марыя Грычык

— Цяпер такіх кілбасаў няма. Няма і ня будзе. Я тую кілбасу пакладу паўкілё на кухні, дык водар будзе на ўсю хату. А цяпер не кілбаса, а падман. Мука. Ды ня толькі кілбасы. Але ўся прадукцыя. Калі масла, дык то было масла! З нашых сенакосаў. Дзе багатая трава вітамінамі. З тых вяршкоў рабілі масла. На экспарт адпраўлялі. Гарадзецкае масла! А цяпер кінь на патэльню, а там адна вада. Там тлушчу няма. Падман.

Калі ў Заходнюю Беларусь прыйшлі бальшавікі, дык разуменьне, што за ўлада запанавала, прыходзіла паступова. Але не ў Давыд-Гарадку. Тут афіцэры Чырвонай Арміі далі зразумець усё адразу ж. 17 верасьня. Асабліва ўразіла мяне гісторыя сустрэчы брацкага рускага войска з вынесенай дарагой іконай.

— Мой дзед на маму ругаўся. «Гэтыя палякі нашых дзяцей перапалячылі! Нашыя дзеці ня знаюць рускага языка! Вось прыйдуць нашыя рускія, і мы тады будзем давольныя, радыя». І вось тыя рускія прыходзяць. Палякі адступалі, мост запалілі. А рускія пераехалі нейкімі амфібіямі. І адпачываюць на беразе, цыганачку танчаць. Прыходзяць да майго таты. «Папіць». Тата кажа: «Я вас малаком магу пачаставаць». «Не, дай вады». Тата прынёс вады зь вядра. А той кажа: «папі спачатку сам». Тата кажа: «Вы нам ня верыце? Мы вам такія радыя. Хопіць, напалячыліся. Цяпер будзем па-рускі гаварыць». І выйшла жанчына з гэтай амфібіі. Мы надоўга запомнілі яе словы. «Я, — кажа, — віжу, што ў вас народ багата адзеты». А людзі ж надзелі самае лепшае. «У нас, — кажа, — такова нет. Всё ідёт на абарону родіны». Паставілі стол, кветкі, буханку хлеба. І паклалі ікону Божай маці. Ня ведалі, што гэта ж камуністы будуць ісьці. А тыя сваю армію не папярэдзілі, што, маўляў, будзе ўважлівымі. Бо тут народ рэлігійна выхаваны. І кажа: «А гэта што за абізьяна?» І на ікону паказвае. І тут усе людзі — «Ой! Гэта ж Божая Маці, а не абізьяна». Стала жудка. І ва ўсіх рукі апалі. То такія давольныя былі, сустракалі рускага брата. І дзе што падзелася?

Купляла кілбасы ў Кулагі і іншая старажылка Давыд-Гарадка, Марыя Маліноўская. Але ня толькі гэта ўспамінаецца спадарыні Марыі. Я асабліва цаню ў вандроўках, калі людзі пачынаюць расказваць пра тое, што, можа, нікому і не расказвалі. Пра тое, на што лепш забыцца. Калі зьнішчылі давыд-гарадоцкіх габрэяў, Марыі было 16 гадоў. І яна бачыла, як рабавалі апусьцелае гета. Зрэшты, ня толькі бачыла.

Марыя Маліноўская

Марыя Маліноўская

— Помню, што гета ўжо свабоднае. І хадзілі людзі па дамах. І я зь сяброўкамі пайшла. А тата мне сказаў. «Барані Бог, каб нічога там ня бралі. Бо там людзкая кроў». І хадзілі мы па тых дамах. І ўбачыла я ліхтарык. І ня вытрымала. Узяла той ліхтарык. Але пасьля выкінула. Там дарослых многа хадзіла. Але тут нічога, абышлося. А ў Пінску тых, хто пайшоў у гета нешта браць, тых немцы павесілі.

Але вернемся да цудам ацалелага старога дома Кулагі. Што ў ім можна зрабіць? Пытаньне не такое простае.

— Таварышы з выканкаму таксама прыставалі да мяне: а калі б дом быў ваш, што б вы зь ім зрабілі? Ды шмат што можна зрабіць. Напрыклад дом фальклёру са штогадовай навуковай канфэрэнцыяй па дасьледаваньнях фальклёру. Гэткі навуковы аналяг «Берагіні», якая праводзіцца ў Акцябрскім раёне. Такімі гуманітарнымі падзеямі гэтыя сьцены можна было б ажывіць. Многія людзі мне званілі і казалі — а што, калі б тут зрабіць музэй сям’і? Музэй не маёй сям’і, а сям’і ў шырокім сэнсе. Празь сям’ю паказаць лёс міжваеннага пакаленьня, якое пацярпела ледзь ня больш за ўсе іншыя пакаленьні. Але якую вялікую ролю грае слова! Я нават ня думала, што людзям будзе настолькі цікава. Мне некаторыя пісалі, што ў іх падобныя гісторыі зь іх дамамі. І што я ўзьняла такое вялікае пытаньне, як вяртаньне будынкаў ранейшым уласьнікам.

Насамрэч Надзея падаравала надзею многім беларусам. Надзею не на вяртаньне адабранай маёмасьці. А пакуль толькі на захаваньне. Але і гэта нямала.

Гісторыя старога дома яшчэ ня скончаная. Наперадзе аўкцыён.

XS
SM
MD
LG