Лінкі ўнівэрсальнага доступу

У Чавусах, адкуль паходзіць Майкл Дуглас, упарадкуюць габрэйскія могілкі


«Габрэйскія могілкі маглі б стаць абʼектам цікавасьці для турыстаў. Некаторыя помнікі і эпітафіі на іх — сапраўдныя творы літаратуры ды мастацтва. «Але хіба на тыя клады наважысься весьці госьця? Сорамна!» — гэтак кажуць магілёўскія ўдзельнікі праграмы «Вузел жыцьця» пасьля працы на шэрагу габрэйскіх могілкаў вобласьці.

Прадстаўнікі габрэйскай грамады абласнога цэнтру разам з актывістамі мясцовых грамадзкіх суполак узяліся каталягізаваць пахаваньні на старых кладах Магілёва, Шклова ды Чавус. Як сьцьвярджаюць добраахвотнікі, іхняя праца дапаможа захаваць гістарычную спадчыну габрэйскага ды беларускага народаў. Пасьля апрацоўкі фотаздымкі і надпісы на надмагільлях удзельнікі праграмы зьбіраюцца разьмясьціць ў свабодным доступе ў інтэрнэце.

Днямі група валянтэраў праграмы папрацавала на габрэйскіх могілках у Чавусах.

Габрэяў засталося няшмат, таму прыгледзець могілкі няма каму

У Чавусах габрэйскія могілкі на гарадзкім ускрайку. Пра тое, што на схіле ўзвышша клады, падказвае зь дзясятак пахаваньняў з пагнутымі агароджамі ды пашкоджанымі намагільлямі ля дарогі. Тут жа з чырвонага мармуру і помнік ахвярам Галакосту. Пляцоўка дбайна выкашаная. За ёй гушчар з травы і кустоўя. Выглядзець у ім магілы здалёк немагчыма.

Валянтэры праграмы «Вузел жыцьця» зь цяжкасьцю прадзіраюцца праз гэты гушчар, адшукваючы ўрослыя ў зямлю камяні-надмагільлі, каб зафіксаваць надпісы. На пытаньне, ці ўсе наведаныя імі могілкі ў такім заняпалым стане, яны з роспаччу адказваюць сваім пытаньнем: «А як самі мяркуеце?».

«Калі могілкі ў самім горадзе, то яны, як правіла, дагледжаныя. А калі ў далечыні, як гэтыя, то стан іх падобны. Увесну, калі трава яшчэ не разраслася, то яшчэ нічога сабе выглядаюць, а як узьнялася ўжо, то жах, што робіцца», — патлумачыў сытуацыю на габрэйскіх могілках адзін з добраахвотнікаў.

«Мы ж узгадняем свае наведваньні з уладай, дык перад прыездам камунальнікі пасьпяваюць крыху прыбраць могілкі, — дадае ён. — А наагул габрэяў засталося няшмат, таму прыгледзець могілкі няма каму. У дзяржавы ж грошы на ўсё не хапае, таму і стан іхны такі».

«Габрэйскія могілкі — месца гістарычнай памяці. На іх пахаваныя габрэі, якія разам зь беларусамі, разьвівалі эканоміку, узбагачалі культуру, — адгукаецца на цікавасьць журналіста яшчэ адзін валянтэр, высякаючы кустоўе ля адшуканага пахаваньня.

«Цяпер месца апошняга спачыну габрэяў зарастае, і мала каго гэта турбуе. Крыўдна!», — выказваецца суразмоўца.

Стаўленьне да могілак — лякмусавая паперка, якая паказвае ўзровень культуры народу

Адмахваючы ад устрывожаных камароў ды аваднёў, успатнелыя добраахвотнікі ў траве ў рост чалавека ўпарта вышукваюць акруглыя мацэвы (надмагільныя камяні), раскіданыя па даволі вялікай плошчы могілак.

Надмагільлі ўрасьлі ў зямлю

Надмагільлі ўрасьлі ў зямлю

Дапамагчы валянтэрам, па іх словах, абяцалі мясцовыя камунальнікі. Ніводзін, аднак, з работнікаў не зьявіўся.

«Габрэйскія могілкі маглі б стаць абʼектам цікавасьці для турыстаў. Некаторыя помнікі і эпітафіі на іх — сапраўдныя творы літаратуры і мастацтва. Але хіба на гэтыя клады наважысься весьці госьця. Сорамна!», — далучыўся да гутаркі яшчэ адзін валянтэр.

«Наагул, як на мяне, то стаўленьне да могілак — лякмусавая паперка, якая паказвае ўзровень культуры народу», — заключыў суразмоўнік, падзываючы да адшуканага пахаваньня фатографа.

Крыж на магіле габрэя — зьява нязвыклая

Крыж на магіле габрэя — зьява нязвыклая

Углыбіні могілак некалькі пахаваньняў адноснага нядаўняга часу. Ля магіл вянкі, высаджаныя кветкі.

Далей старыя пахаваньні з цаглянымі надмагільлямі-скляпамі. Пахавальныя таблічкі выдраныя. Навокал раскіданая цэгла з старога, з паўмэтру ўтоўшч, муру-агароджы.

Ля яе зваленыя ў груд мармуровыя мацэвы. Валянтэры выказалі меркаваньне, што іх зьбіраліся вывезьці з могілак, але сваю задуму чамусьці не ажыцьцявілі. Гэтак надмагільлі, схаваныя травой, і застаюцца знакам вандалізму.

Зваленыя ў груд мармуровыя нагробʼі

Зваленыя ў груд мармуровыя нагробʼі

З Чавусаў — галівудзкія акторы Кірк і Майкл Дугласы

Да Другой усясьветнай вайны ў пяцітысячных Чавусаў жыло блізу дзьвюх тысяч габрэяў. 16 жніўня 1941 году больш за 600 нявольнікаў мясцовага гета расстралялі. Ля помніка ў памяць пра ахвяраў Галакосту недарэчным выглядае вянок з выкладзеным з георгіеўскіх стужак надпісам «Победа».

Пахаваны сваяк Дугласаў — Нонах Даніловіч

Пахаваны сваяк Дугласаў — Нонах Даніловіч

З Чавусаў паходзяць галівудзкія акторы Кірк і Майкал Дугласы. Дугласамі яны сталі іміграваўшы зь Беларусі. У Чавусах іх ведалі пад прозьвішчам Даніловічы. Адну з магіл Даніловічаў валянтэры адшукалі. У ёй спачывае, паводле іх, сваяк Дугласаў — Нонах Даніловіч.

Жыхары Чавус расказалі, што раней могілкі не былі такімі зарослымі. Росту травы перашкаджалі дрэвы. Адна зь леташніх навальніц нарабіла шмат буралому. Паваленыя дрэвы прыбралі, і могілкі пачалі зарастаць травой.

Старое габрэйскае надмагільле, выкладзенае з цэглы

Старое габрэйскае надмагільле, выкладзенае з цэглы

«На іх рэдка хто цяпер ходзіць. У Чавусах, відаць, і не засталося габрэяў, — даводзіў адзін зь мінакоў. — Калі нехта і наведваецца на магілкі, то хутчэй прыежджыя. А так жылкамгас абкошвае там, дзе цяпер помнік расстраляным габрэям, таксама ля дарогі, але гушчару на саміх могілках ніхто ня косіць».

Помнік ахвярам Галакосту. На вянку надпіс «Победа»

Помнік ахвярам Галакосту. На вянку надпіс «Победа»

«У нас, як водзіцца: за магілкай прыглядаюць родзічы, а калі іх няма, то яна зарастае. Дзіва ў гэтым шукаць ня варта, — выказаўся яшчэ адзін жыхар Чавус. — А габрэі тут зьвяліся, таму і зарасьлі могілкі. А навошта яны беларусам. У нас свае ёсьць».

У Чавускім райвыканкаме запэўнілі, што габрэйскія могілкі пад наглядам. «Іх рэгулярна абкошваюць», — зазначыла супрацоўніца ідэалягічнага аддзелу. Паводле суразмоўніцы, у музэі наведнікам расказваюць пра спадчыну, якую пакінулі Чавусам габрэі. Апавядаюць і пра расстраляных фашыстамі ахвяраў Галакосту. «Кажуць, што на могілках стаіць помнікам расстраляным габрэям», — паведамілі ў аддзеле ідэалягічнай працы.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG