Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Рэканструкцыя памяці: як заахвоціць тутэйшых паважаць гісторыю свайго краю


Макеты ашмянскіх дамкоў ХІХ стагодзьдзя

Макеты ашмянскіх дамкоў ХІХ стагодзьдзя

Старадаўняя Ашмяна дэманструе, як канвэртаваць эўрапейскія гранты ў аднаўленьне цікавасьці да гістарычных каранёў. Паўгода таму ў рамках міжнароднай праграмы Сhoice тут запачаткавалі праект «Спадчына і сучаснасьць», які ў супрацы зь мясцовымі ўладамі рэалізуе Беларускі камітэт Міжнароднай рады дзеля захаваньня помнікаў і славутых мясьцін ICOMOS.

Разгледзець цуд у звыклым

Кіраўнік праектнага бюро Беларускага камітэту ICOMOS, рэстаўратар Ігар Раханскі так тлумачыць сутнасьць праекту:

«Гэта свайго роду сацыякультурны праект. Ён доўжыўся досыць доўга — паўгода. Сацыякультурная яго сутнасьць палягае ў тым, што цягам усяго гэтага часу жыхары Ашмяны, мясцовая ўлада, тутэйшая супольнасьць, прафэсіяналы зь Менску былі ўцягнутыя ў адзіную справу. А ў нядзелю мы пабачылі апатэоз гэтага праекту — премʼеру спэктакля «Гісторыя».

Рэстаўратар Ігар Раханскі

Рэстаўратар Ігар Раханскі

Паводле летапісаў, Ашмяну заснавалі 675 гадоў таму, якраз у часы росквіту Вялікага Княства Літоўскага. Амаль за сем стагодзьдзяў места зазнала нямала маштабных узрушэньняў. Як і ў іншых беларускіх ваколіцах, тут на адным «пятаку» мірна ўжываліся прыхаджане касьцёла, царквы і сынагогі, а яшчэ раней кампанію ім складалі манахі — францішканцы і дамініканцы. За савецкім часам зьявіўся яшчэ адзін адрас ідалапаклонства — тыпавы помнік правадыру ўсясьветнага пралетарыяту.

Аформіць насычаную гісторыю ў зразумелую нашым сучасьнікам форму паспрабавалі аўтарытэтныя адмыслоўцы і апантаныя энтузіясты. На пачатку году мясцовых старажылаў апытвалі пра колішні побыт у мястэчку, а ўчора пад адкрытым небам разгарнулася маштабная рэканструкцыя гісторыі гораду — ад XIV стагодзьдзя і да нашых дзён.

«Гісторыя», спэктакль пад адкрытым небам

«Гісторыя», спэктакль пад адкрытым небам

Словы для калектыўнага сьпеву «Ашмянскага вальсу»

Словы для калектыўнага сьпеву «Ашмянскага вальсу»

Сыстэматызацыяй успамінаў жыхароў займаліся супрацоўнікі Ашмянскага краязнаўчага музэю імя Францішка Багушэвіча. Вусныя аповеды былі інтэграваныя з дасьледаваньнем «Павет Ашмянскі». Яго аўтар — паэт, публіцыст, гісторык-краязнавец, Чэслаў Янкоўскі, сам родам з Ашмяншчыны. У грунтоўным чатырохтомніку грамадзкі дзеяч канца ХІХ — пачатку ХХ стагодзьдзя падрабязна апісаў мінулае свайго краю.

Усё гэта і легла ў аснову пастаноўкі «Гісторыя». Сцэнарыстам стаў Аляксей Стрэльнікаў, рэжысэрам — Тацяна Шылава. Усе ролі выконваюць самі ашмянцы. Да працы падключыліся школьнікі і настаўнікі зь мясцовай школы № 2.

Напалеон у горадзе. Сцэна са спэктакля

Напалеон у горадзе. Сцэна са спэктакля

«Збор інфармацыі адбываецца і падчас навуковай рэстаўрацыі, — гаворыць Ігар Раханскі. — Зьвесткі зьбіраюцца ў архівах, у працэсе раскопак. Іх сыстэматызуюць у сваёй дзейнасьці інжынэры. Мы ў дадзеным выпадку паспрабавалі працаваць зь нематэрыяльнай часткай помніка. То бок ня з цэглай, растворам ці цэмэнтам, а зь яго нематэрыяльным складнікам — памяцьцю. Бо архітэктура, матэрыяльная спадчына — толькі носьбіты гэтай памяці. Таму працуем з тым неадушаўлёным, што многія якраз выпускаюць з-пад увагі. Мы намагаліся рэстаўраваць памяць. Увесь эвалюцыйны пошук, стварэньне сцэнару на аснове ўспамінаў жыхароў — гэта аднаўленьне калектыўнай памяці».

Анёлы і гледачы

Анёлы і гледачы

Кароль у горадзе. Сцэна са спэктакля

Кароль у горадзе. Сцэна са спэктакля

Паводле спадара Раханскага, для яго галоўная мэта — не ператварыць Ашмяну ў цэнтар турыстычнага паломніцтва, а адхінуць завесу мінуўшчыны найперш для мясцовых жыхароў:

«Мяне, напэўна, менш за ўсё цікавіла б раскручанасьць места з пункту гледжаньня прыцягненьня турызму. У гэтым сэнсе мяне больш хвалюе яго нераскручанасьць сярод тутэйшых жыхароў. На жаль, як гэта часта бывае, карэнныя насельнікі не ўспрымаюць звыклы для іх антураж як нешта каштоўнае і значнае. Яны прызвычаіліся да асяродзьдзя і ня бачаць навокал ніякіх цудаў. Таму задача, якую мы ставілі, — раскруціць места ў мазгах саміх ашмянцаў. Так, відаць, будзе дакладней. І калі казаць, што нешта атрымалася, дык не таму, што пра гэта гавораць прафэсійныя рэстаўратары. А якраз таму, што гэта абмяркоўваюць мясцовыя жыхары. Адкрываем Ашмяну ашмянцам, прыкладна так».

Трыадзінства: касьцёл

Трыадзінства: касьцёл

Трыадзінства: царква

Трыадзінства: царква

Трыадзінства: сынагога

Трыадзінства: сынагога

Выходзіць за рамкі шаблёну

Сярод гледачоў, якіх шмат сабралася на адкрытай пляцоўцы перад музэем, сустракаю выканаўцу, арганізатарку культурна-адукацыйных імпрэзаў, Тацяну Грыневіч. Яна сама родам з Ашмяны, толькі вярнулася з працяглай творчай вандроўкі па Злучаных Штатах і адразу трапіла на імпрэзу-рэканструкцыю ў родным горадзе:

Сьпявачка з Ашмяны Тацяна Грыневіч

Сьпявачка з Ашмяны Тацяна Грыневіч

«Можна толькі спадзявацца, што гэтае мерапрыемства па-новаму адкрые вочы на нашу гісторыю і моладзі, і сталым жыхарам. Людзі даведаюцца пра розныя цікавосткі, драбносткі, якіх няма ў школьных падручніках. Хай гэта стане такім пунктам адліку, ад якога яны пачнуць цікавіцца сваім краем, пачнуць, як быў заклік, разьведваць „белыя плямы“, дзяліцца з дасьледчыкамі, з музэем. Можа, якраз з гэтага і пачнецца найшырэйшае вывучэньне агульнай спадчыны. Бо паселішчу амаль 700 гадоў, а ня ўсе нават здагадваліся, колькі глябальных падзеяў выпала на яго долю. Думаю, спэктакль выканаў сваю місію, быў вельмі эмацыйны. Прыемна, што дзеткі хораша гралі, празь сябе прапусьцілі гісторыю і яе ўжо не забудуць. Цешыць, што цудоўна па-беларуску прамаўлялі, а значыць, і родная мова застанецца ў іхных сэрцах і душах. Карысьць ад такой падзеі бясспрэчная».

Макет ашмянскай забудовы

Макет ашмянскай забудовы

Тым часам у адной з заляў музэю можна пабачыць усю даўнейшую Ашмяну. Макеты адлюстроўваюць розныя гістарычныя адрэзкі. «Плоскі» макет — канец XIV стагодзьдзя, калі пачаў закладацца замак і навакольныя пабудовы. Два панарамныя ахопліваюць XVIII і ХІХ стагодзьдзі. Працу выканаў мастак-рэстаўратар Сяргей Верамейчык. Якая доля верагоднасьці, што ўсё выглядала менавіта так, а не іначай?

Сяргей Верамейчык з творчым даробкам

Сяргей Верамейчык з творчым даробкам

«Аднавіць было ня вельмі складана — дзякуй богу, захаваліся пляны. Так, ёсьць інвэнтары гораду яшчэ да вайны з Напалеонам, дзякуючы ім удалося рэканструяваць вобраз цэнтральнага пляца. Нават з ратушай. Таму ў нашым макеце паказваем два гістарычныя зрэзы, афіцыйна спраўджаныя. Тым больш, ёсьць старыя фатаздымкі, на якіх можна з дакумэнтальнай дакладнасьцю пабачыць стан гораду ў ХІХ стагодзьдзі. Якраз той выпадак, калі інфраструктура адлюстраваная з высокай ступеньню дакладнасьці. На жаль, мала матэрыялаў адносна канца XIV стагодзьдзя, але існуе стратыграфічная гіпотэза, як выглядала места за Ягайлавым часам. Так і зроблена. Своеасаблівы вобраз ільдзінак, празь якія бачныя тры гарады — Ашмяна на трох гістарычных этапах».

Аднаго позірку на макет хапае, каб пераканацца: праца запатрабавала неверагодных высілкаў. Кожная ашмянская пабудова прапісаная з фатаграфічнай дакладнасьцю. Колькі агулам такіх віртуальна адноўленых дамкоў?

Сяргей Верамейчык з наведнікамі музэю

Сяргей Верамейчык з наведнікамі музэю

«Дакладна не лічыў, але, мабыць, недзе пад паўтары сотні, — кажа Сяргей Верамейчык. — Што называецца, прыдумаў на сваю галаву: першапачаткова была задума не рабіць абʼёмны макет у звыклым разуменьні, а ў выніку аказалася, што задаў сабе задачу яшчэ больш складаную. Давялося кожны дамок маляваць у фармаце А4, потым яго зьмяншалі і пераводзілі мініятурную выяву на аргшкло. У выніку на кожны будынак ёсьць два фасады — франтальны і бакавы. Галоўнае, што датычна XVІІІ і ХІХ стагодзьдзяў усё зроблена паводле гістарычнага пляну. Так ці інакш, праца была цікавая і захапляльная».

Наведнікі музэю ля «іканастасу» Францішка Багушэвіча

Наведнікі музэю ля «іканастасу» Францішка Багушэвіча

Стварыць сваю легенду

Акрамя нематэрыяльнай спадчыны, якая грунтуецца на архіўных зьвестках, а таксама легендах ды паданьнях, кожная мясьціна намагаецца заняць годнае месца ў гісторыі сваімі помнікамі. На Ашмяншчыне рэстаўратарам ёсьць дзе прыкласьці свае намаганьні. Так і не ўдалося своечасова спыніць разбурэньне візытоўкі краю — Гальшанскага замку. У самім горадзе ў аварыйным стане знаходзяцца фрагмэнты велічнага францішканскага кляштара, у самым цэнтры прыходзіць у заняпад манумэнтальная сынагога.

Парэшткі францішканскага кляштара

Парэшткі францішканскага кляштара

І ўсё ж якую ролю адыгрывала Ашмяна ў маштабах гісторыі — правінцыйнага места ці стратэгічнага пункту на эўрапейскай мапе?

«Гледзячы якую браць на ўзбраеньне стратэгію, — кажа Сяргей Верамейчык. — Але гістарычнае значэньне Ашмяна мела пачынаючы ад моманту свайго зьяўленьня — ад барацьбы за трон Скіргайлы і потым падчас войнаў пэрыяду ВКЛ. Справа ў тым, што на этапе раньняй гісторыі тутэйшы замак быў зьвязаны зь Меднікамі (Мядзінінкай. — РС), якія належалі вялікаму князю Альгерду. Менавіта адтуль ішоў захоп Ашмяны. Швэдзкая, француская ваенныя кампаніі таксама мелі непасрэднае дачыненьне да гэтага месца. Ну, а цяпер стратэгічнае культурнае, эканамічнае значэньне горад мае ў выглядзе памежжа зь Літвой».

Ашмянскі замак па вэрсіі Сяргея Верамейчыка

Ашмянскі замак па вэрсіі Сяргея Верамейчыка

Першы пісьмовы ўспамін пра Ашмяну як замак у Віленскім княстве зьмяшчаецца ў «Хроніцы Літоўскай і Жамойцкай», датаваны ён 1341 годам. У той час Ашмянай валодаў вялікі князь Гедымін. За часамі вялікіх князёў Ягайлы і Вітаўта Ашмяну спрабаваў захапіць Тэўтонскі ордэн, але безвынікова.

На пачатку XV стагодзьдзя места ўвайшло ў склад Віленскага ваяводзтва і было рэзыдэнцыяй вялікіх князёў. У 1519-м Ашмяну разбурылі маскоўскія войскі, потым маскоўцы ня раз учынялі такія набегі ў XVII стагодзьдзі.

За часамі Рэфармацыі Мікалай Радзівіл Руды заснаваў тут кальвінскі збор, дзякуючы чаму места стала адным з найбольш вядомых цэнтраў кальвінізму ў ВКЛ. У 1683 годзе кароль і вялікі князь Ян Сабескі надаў Ашмяне прывілей на Магдэбурскае права. У 1702-м нейкі час горад быў заняты швэдзкім войскам.

У 1792-м кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Ашмяне герб: срэбнае поле падзелена на тры часткі, у правай — рука з залатымі шалямі, у левай — шчыт, паміж імі ў дольнай частцы чырвонае цялё.

Герб Ашмяны ўзору Расейскай імпэрыі

Герб Ашмяны ўзору Расейскай імпэрыі

За часамі паўстаньня Тадэвуша Касьцюшкі ў Ашмяне стаяў штаб паўстанцкага войска Якуба Ясінскага, а ў ліпені 1794-га паўстанцы біліся тут з расейскімі карнікамі.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795-м Ашмяна апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі і стала цэнтрам павету Віленскай губэрні. Новыя ўлады ліквідавалі Магдэбурскае права і перадалі места расейскаму камандаваньню. На абноўленым гербе зьявіўся мядзьведзь.

У ліпені-сьнежні 1812 году Ашмяну акупавалі францускія войскі, ад баёў горад часткова пагарэў.

Ашмяна сёньня

Ашмяна сёньня

На пачатку Першай усясьветнай вайны ў 1915 годзе Ашмяну занялі нямецкія войскі. Потым яна па чарзе была ў складзе БССР, Літоўска-Беларускай ССР, Сярэдняй Літвы, Польшчы. З 1939 году — у складзе БССР.

XS
SM
MD
LG