Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Ці зьяўляецца Дзень Перамогі сьвятам, якое яднае беларускае грамадзтва?


Валер Карбалевіч, Менск (эфір 12 траўня) Новая перадача сэрыі “Экспэртыза Свабоды”. Удзельнікі: філёзаф Алесь Анціпенка, намесьнік галоўнага рэдактара газэты “Наша ніва” Андрэй Скурко і культуроляг Максім Жбанкоў.

(Валер Карбалевіч: ) “Адной з прыкмет паўнавартаснай нацыі зьяўляюцца агульнанацыянальныя сьвяты, што яднаюць усё грамадзтва. Раство Хрыстова ці рамадан, карнавалы й фіесты, акрамя ўсяго іншага, сталі сродкам яднаньня людзей, усьведамленьня імі сваёй сацыякультурнай, духоўнай лучнасьці.

Вось Беларусь адзначыла Дзень Перамогі. У дзяржавах Балтыі, Украіне гэтае сьвята стала канфліктным, разьдзяліла грамадзтва. А як у Беларусі? Адны сьцьвярджаюць, што Дзень Перамогі ёсьць агульнанародным сьвятам, якое прызнаюць і сьвяткуюць усе грамадзка-палітычныя сілы. Іншыя кажуць, што гэта афіцыёзнае сьвята, якое сьвяткуюць вэтэраны ды мабілізаваныя “прадстаўнікі працоўных” і зь якога ўлады імкнуцца атрымаць палітычны капітал.

Да прыкладу, у выступе на Плошчы Перамогі 9 траўня Лукашэнка прыраўняў перамогу на адбытых прэзыдэнцкіх выбарах да перамогі над фашызмам.

(Алесь Анціпенка: ) “Агульнанародныя сьвяты — тыя, якія маюць стыхійна-прыроднае паходжаньне й ёсьць праявай нейкай традыцыі, — напрыклад, Купальле.

Агульнанацыянальныя сьвяты — гэта сьвяты новай пісанай гісторыі, празь якія нацыя дэманструе сьведамленьне нейкіх важных падзей сваёй гісторыі. У гэтым розьніца. Увогуле ж сьвята — падзея, што ўваходзіць у сыстэму календара”.

(Андрэй Скурко: ) “Нацыянальныя сьвяты — гэта прадукт дзяржаўнай ідэалёгіі”.

(Анціпенка: ) “Не абавязкова. У гэтым сэнсе сёньня сьвяткаваньне Дня Перамогі, хутчэй, разьядноўвае людзей, чым яднае — з тае прычыны, што ўлады ладзяць яго занадта ідэалягізавана й міталягізавана”.

(Карбалевіч: ) “А як ставіцца грамадзтва да гэтага сьвята? І, з іншага боку, я ня ведаю тых грамадзка-палітычных сіл у Беларусі, якія не прызнавалі б 9 мая за сьвята”.

(Анціпенка: ) “Стаўленьне грамадзтва да гэтага сьвята неадназначнае. І тое, што мы бачылі па беларускай тэлевізіі, — толькі адзін варыянт сьвяткаваньня, які можна назваць афіцыйнай вэрсіяй. За такім фасадным сьвяткаваньнем Дня Перамогі застаюцца розныя чытаньні гэтага дня”.

(Скурко: ) “9 траўня — гэта вельмі сьветлы дзень. І ён мае поўнае права быць нацыянальным сьвятам. Невыпадкова й сымбалічна, што ён супадае з Днём народзін Эўропы. Таму што, відаць, упершыню ўся Эўропа, і ня толькі Эўропа, аб’ядналася й перамагла адзін з самых нялюдзкіх рэжымаў у гісторыі чалавецтва. Іншая справа, што ў Беларусі ўсталяваўся таксама жорсткі савецкі рэжым.

Папраўдзе ж, адпачатку гэта было папросту сьвята вяртаньня дахаты вайскоўцаў. Яшчэ гэта дзень памяці па закатаваных. Тут вельмі шмат пластоў — у гэтым сьвяце. Але іх мала закранаюць арганізатары афіцыйных сьвяткаваньняў — з тае прычыны, што гэта ня ўпісваецца ў афіцыйную схему, прынятую ў Беларусі. Думаю, што й для большасьці вэтэранаў гэты дзень ня ёсьць тым, чым хочуць яго зрабіць афіцыйныя сродкі прапаганды”.

(Жбанкоў: ) “Зь цягам часу стаўленьне грамадзтва да гэтага сьвята мяняецца: яно робіцца больш поліфанічным, менш адназначным. Сёньняшняя ўлада разглядае сябе як нашчадкаў справы Сталіна, як рэаніматараў “Лініі Сталіна”. Такое сьвята аб’ядноўвае нашчадкаў СССР. А ў пэўным сэнсе мы ўсе зьяўляемся гэтымі нашчадкамі.

Калі казаць пра агульныя пачуцьці ў эмацыйным пляне, то так, мы перамаглі — вайна скончылася. Больш ахвяраў ня будзе. А, з іншага боку, гэта сьвята падзяляе людзей на ўзроўні інтэрпрэтацыі падзей”.

(Скурко: ) “Ёсьць яшчэ адзін пласт разгляданага сьвята. Гэта дзень вызваленьня звычайнага чалавека з абдымкаў сыстэмы. Ён перастаў быць вайскоўцам, і зрабіўся прыватнай асобай”.

(Карбалевіч: ) “Мы ўвесь час гаворым пра тых людзей, тое пакаленьне, якое альбо ваявала, альбо памятае вайну. Але сёньня большасьць беларускіх грамадзян — прадстаўнікі пасьляваеннага пакаленьня. І вось для іх Дзень перамогі — сапраўды асабістае сьвята, ці нешта афіцыёзнае?”.

(Анціпенка: ) “Улада навязвае ідэалягізаваную й міталягізаваную інтэрпрэтацыю гэтай падзеі — з мэтай рэанімаваць тую сыстэму каштоўнасьцяў, якая была падчас вайны. Зусім не выпадкова на Плошчы Перамогі ў гэты дзень былі партрэты Сталіна. У афіцыйнай вэрсіі гэта сьвята ёсьць спробай падмацаваць сёньняшнюю сыстэму ўяўленьняў пра дзяржаву, кіраўніка дзяржавы: выконвай загад — і не задумляйся. Гэткая адмысловая рэанімацыя духу таго часу.

У афіцыйнай вэрсіі сьвята няма тых пластоў, пра якія казаў сп. Скурко. Калі б яны былі, дык яно сталася б ня толькі агульнанацыянальным беларускім сьвятам, але й далучала б Беларусь да агульнаэўрапейскага разуменьня вайны, ахвяраў, пакладзеных рознымі народамі дзеля той вялікай Перамогі, якая ёсьць сёньняшнім днём Эўропы — зь ейнымі каштоўнасьцямі: дэмакратыяй, свабодай, павагай да правоў чалавека”.

(Карбалевіч: ) “Акрамя таго, што вы сказалі, улада імкнецца зрабіць гісторыю вайны ня толькі элемэнтам дзяржаўнай ідэалёгіі, але й асновай фармаваньня беларускай нацыі. Ня так даўно Лукашэнка вылучыў два гістарычныя “стаўпы” фармаваньня беларускай нацыі: Вялікая Айчынная вайна й апошнія гады існаваньня незалежнай Беларусі на чале зь дзейным кіраўніком. Дык ці ўдалося ўладам навязаць грамадзтву сваю вэрсію вайны?”

(Жбанкоў: ) “Я хацеў бы зважыць на тое, што гэта ўлада ня мае глыбокіх каранёў у нашай гісторыі. Яна прынцыпова адмаўляецца ад векавой беларускай гісторыі”.

(Карбалевіч: ) “І гэта цалкам зразумела. Лукашэнка абапіраецца на тое, што маецца ў сьвядомасьці нашага грамадзтва”.

(Жбанкоў: ) “Не пагаджуся. У беларускай грамадзкай сьвядомасьці шмат чаго ёсьць, акрамя мінулай вайны й партызанкі. Справа ў іншым. Гэтая ўлада зьвяртаецца да найбольш простых варыянтаў, якія працуюць у рэзананс зь сёньняшняй сыстэмай жорсткай улады.

Уладзе патрэбна мабілізацыя. А вайна й перамога ў ёй — гэта найяскравы прыклад татальнай мабілізацыі народу. Тое афіцыйнае шэсьце 9 траўня —таксама прыклад мабілізацыі. У калёне кожнага раёну вэтэранаў было, можа, чалавек 40. Астатнія ж удзельнікі шэсьця — гэта мабілізаваныя прадстаўнікі прадпрыемстваў, навучальных устаноў і інш. Фактычна працавала тая ж савецкая схема: сабраць народ, адбудаваць калёны й скіраваць у патрэбным кірунку”.

(Карбалевіч: ) “Вось вы кажаце: улада без каранёў. Гэта, можа, таму, што грамадзтва без каранёў. І ўлада цалкам адлюстроўвае грамадзтва. І дзякуючы гэтаму, Лукашэнка атрымоўвае грамадзкую падтрымку. Мабыць, з гледзішча сваёй легітымнасьці, улада робіць усё правільна”.

(Анціпенка: ) “Не, у дадзеным выпадку мы маем справу з штучным фармаваньнем пэўнай супольнасьці — з мэтай кансалідацыі яе вакол цэнтру ўлады. Гэта ня нацыя, а тое, што за савецкім часам называлі “новай гістарычнай сукупнасьцю людзей”. Ніхто ж не называў савецкі народ нацыяй. Тое, што адбываецца цяпер, і ёсьць фармаваньнем новай гістарычнай сукупнасьці беларусаў”.

(Скурко: ) “На савецкім прыкладзе мы маглі пераканацца, наколькі нетрывалай зьяўляецца гэтая “новая гістарычная сукупнасьць”. Сьвяткаваньні такога кшталту ня маюць глыбіннай сутнасьці. Дыскатэка, умоўна кажучы, ня можа яднаць грамадзтва й фармаваць нацыю”.

(Карбалевіч: ) “Чаму? А карнавалы, фэсты?”

(Скурко: ) “Гэта для прыцягненьня турыстаў”.

(Жбанкоў: ) “Грамадзтва ня можа фармавацца на карнавале. Карнавальныя сьвяты — гэта паўзы ў нармальным жыцьці краіны й народу. Гэта розныя рэчы”.

(Карбалевіч: ) “Сп. Анціпенка сказаў, што Лукашэнка робіць спробу стварыць зь беларусаў нейкую штучную супольнасьць. Вось БНФ у свой час спрабаваў фармаваць беларускую нацыю на падмурку гісторыі Вялікага княства Літоўскага. І гэта выходзіла даволі штучна.

А Лукашэнка вырашыў сфармаваць гэтую нацыю, ці супольнасьць, на падставе таго, што ёсьць у гістарычнай памяці народу. А ў гістарычнай памяці беларускага соцыюму Беларусь пачынаецца з 1917 году. І тут Лукашэнка атрымаў народную падтрымку. Таму ўзьнікае пытаньне, што ёсьць штучным, а што — натуральным?”

(Жбанкоў: ) “Тут трэба паглядзець, што там насамрэч з народнай падтрымкай. Калі 9 траўня шмат людзей выйшла на афіцыйнае мерапрыемства, — гэта што, народная падтрымка? Папросту працуе адміністратыўны рэсурс.

Запытайце шараговага сябру БРСМ, які прыйшоў на Плошчу Перамогі 9 траўня, што гэта за сьвята. Ён адкажа: “День Победы”. А што далей? А далей — нічога. Яму забілі цьвік у галаву, і ён з гэтым цьвіком ходзіць. На ўзроўні асэнсаваньня лёсу нацыі працуюць значна больш складаныя мэханізмы”.

(Скурко: ) “Возьмем такі прыклад. Гэта савецкае сьвята, калі ўсе глядзяць фільм “Гіронія лёсу…” Менавіта на такім узроўні гэтае сьвята яднала савецкі народ”.

(Жбанкоў: ) “Зьвярнеце ўвагу на выступ Лукашэнкі 9 траўня. У мяне было ўражаньне, што гэта тэкст мінулага году. Усё тое ж самае. Нічога новага ў такіх прамовах няма й ня можа зьявіцца. Бо гэта той жа самы савецкі стандарт”.

(Карбалевіч: ) “А навошта прыдумляць нешта новае, калі добра працуе старое? І тыя стандартныя клішэ, як людзі гавораць пра нацыянальнае сьвята... Калі спытаць любога абываталя ў Францыі ці ЗША пра іхныя нацыянальныя сьвяты, — я ня думаю, што яны скажуць больш, чым каторы шараговы сябра БРСМ”.

(Жбанкоў: ) “Але ці можна гэта разглядаць як асэнсаванае стаўленьне да падзеяў?”

(Карбалевіч: ) “Асэнсаванага стаўленьня да падзеяў няма ні ў адным грамадзтве. Любое грамадзтва жыве мітамі. Ідэі, якія яднаюць любую нацыю, ёсьць папросту даволі простымі мітамі. Найперш гэта гістарычныя міты, якія вельмі значна адрозьніваюцца ад навуковай гісторыі. Дык, можа, тут беларусы нічым ня розьняцца ад іншых народаў?”

(Жбанкоў: ) “Справа ў тым, што міт пра Перамогу ня ёсьць нашым нацыянальным мітам”.

(Анціпенка: ) “У якім выпадку сьвяты могуць аб’яднальнымі сымбалямі? Такая сымболіка можа быць як міталягізаванай, так і базавацца на пэўных рэальных падзеях — гістарычных, культурніцкіх ды інш.

Дзень Перамогі — гэта адно з галоўных сьвятаў савецкага палітычнага календара. Людзі, для якіх савецкая мэнтальнасьць ёсьць не нейкаю абстракцыяй, будуць чуйнымі да заклікаў улады й будуць сьвяткаваць рэанімаваныя савецкія сьвяты кшталту 1 траўня ці Дзень Перамогі ў інтэрпрэтацыі беларускай улады. Гэта інтэрпрэтацыя нічым не адрозьніваецца ад савецкай”.

(Скурко: ) “Трохі адрозьніваецца — прывязанасьцю да актуальнага палітычнага моманту”.

(Карбалевіч: ) “Але гэткая інтэрпрэтацыя прымаецца большасьцю беларускага грамадзтва?”

(Анціпенка: ) “Пасьля 19 сакавіка беларускае грамадзтва зьмянілася. Мы раптам убачылі, што ня ўсе тыя старыя мэханізмы, якія дзейнічалі да гэтага часу пасьпяхова й забясьпечвалі трыюмфальныя й “аглушальныя” перамогі, дзейнічаюць. Штосьці там зламалася. Гэта пакуль, можа, яшчэ не відочна, але гэта ўжо факт”.

(Скурко: ) “Хачу заўважыць, што афіцыйныя сьвяткаваньні Дня Перамогі пачаліся не за Сталіным, а шмат пазьней”.

(Жбанкоў: ) “Гэта цікавая заўвага. Пышнае сьвяткаваньне пачало разгортвацца, калі сыстэма страціла нейкі драйв і для пошуку ідэйнай падтрымкі пачала азірацца назад.

Яшчэ адно назіраньне. Гэты, умоўна кажучы, марш вэтэранаў (бо вэтэранаў было няшмат) падаецца адказам уладаў на Чарнобыльскі шлях: вось у вас шлях і вось у нас — шлях”.

(Карбалевіч: ) “Тут ужо часткова прагучала, што, адрозна ад іншых краінаў, у Беларусі сьвяты расколваюць грамадзтва. Напрыклад, Дзень Незалежнасьці — галоўнае сьвята ў любой дзяржаве — тут у розных палітычных сілаў свой, асобны: у апазыцыі — 25 сакавіка, ува ўладаў — 3 ліпеня. Супярэчлівае стаўленьне ў розных людзей да Дня Кастрычніцкай рэвалюцыі ці Дня абаронцаў Айчыны 23 лютага. Рэлігійныя сьвяты таксама розныя канфэсіі сьвяткуюць у розныя дні. Чаму так? Ці адрозьніваецца тут Беларусь ад іншых краін? І ці ёсьць у Беларусі ўсё-ткі сьвяты, якія яднаюць людзей?”

(Скурко: ) “З афіцыйным Днём Незалежнасьці гісторыя вельмі дзіўная. Дата 3 ліпеня, відаць, зьявілася, каб увогуле заблытаць грамадзян. Калі ж паглядзець, чым сьвята 3 ліпеня адрозьніваецца ад сьвята 9 траўня?.. Той самы стэнд на Кастрычніцкай плошчы, тая самая сцэна каля стэнду, тая самая рыторыка й тое ж нязьменнае шэсьце вэтэранаў. Можна сказаць, што Дня Незалежнасьці як агульнадзяржаўнага сьвята не існуе ў Беларусі — на жаль. Што тычыцца расколу, то, я думаю, сьвяты проста не аказваюць глыбокага ўзьдзеяньня на грамадзтва — з прычыны сваёй павярхоўнасьці й хуткаплыннасьці”.

(Жбанкоў: ) “Нельга казаць: расколваюць сьвяты ці не расколваюць. Таму што не сьвяты адбудоўваюць нашае жыцьцё. Сьвяты — гэта пэўнае адлюстраваньне сёньняшняга жыцьця.

Справа ў тым, якая герархія прыярытэтаў існуе ў грамадзтве. Цяпер такой адзінай герархіі няма. Паўстаюць пэўныя канфлікты. І да тых жа сьвятаў стаўленьне, натуральна, рознае. Гэтага ня трэба палохацца. Гэта добра, што мы розныя. І дрэнна, калі пачынаем разважаць аднолькава”.

(Карбалевіч: ) “Сп. Анціпенка, а вы згодны з тым, што раскол нацыі — гэта нармальна”.

(Жбанкоў: ) “Я не казаў пра раскол нацыі”.

(Анціпенка: ) “Безумоўна, раскол нацыі — гэта ненармальна. Як ёсьць раскол, то такую сукупнасьць людзей нельга назваць нацыяй. Калі мы разумеем нацыю як супольнасьць людзей, якія маюць агульныя каштоўнасьці, тады сьвяты, адназначна, аб’ядноўваюць нацыю, яны ёсьць вяршынямі праяваў высокага духу нацыі.

Але ў нашай сытуацыі гэтага няма. Таму я не кажу, што беларуская нацыя расколата. Бо гэтай нацыі няма. Ёсьць толькі розныя фрагмэнты пэўнай супольнасьці людзей. Таму ў нас няма ніякіх агульнанацыянальных сьвятаў”.

(Жбанкоў: ) “Калі кожны жыве на лецішчы, ці ў сваім доме — гэта што, раскол? Кожны жыве паасобку. Раскол — калі ёсьць жорсткі канфлікт”.

(Анціпенка: ) “Паўнавартаснай беларускай нацыі, у эўрапейскім сэнсе, няма. Мы зьяўляемся пераходнай супольнасьцю людзей, якая, безумоўна, рушыць даволі актыўна ў бок фармаваньня паўнавартаснай нацыі”.
XS
SM
MD
LG