Лінкі ўнівэрсальнага доступу

logo-print

А.Пашкевіч: “Пісьменьнік павінен адстойваць права “людзьмі звацца”


Вольга Караткевіч, Прага Госьць “Начной Свабоды” – старшыня Саюзу беларускіх пісьменьнікаў Алесь Пашкевіч

Караткевіч: “Вам хутка будзе 35 гадоў. Як Вы далучыліся да думкі за Беларусь і беларускае адраджэньне?”

Пашкевіч: “Скажу шчыра – я ніколі не задумваўся над гэтым і ня думаю, што я неяк далучаўся. Фактам свайго нараджэньня я быў спалучаны з Цэнтральнай Беларусьсю – са Случчынай, “ускормлены суць па Бозе” быў беларусам, таптаў сьцежку і тапчу ў сваю Беларушчыну”.

“Першым пытаньнем сапраўднага літаратара павінна быць “у што я веру”

Караткевіч: “Алесь Пашкевіч быў удзельнікам перадачы “Ў што я веру” і ў сваім эсэ сказаў, што ён “на жаль, верыць у сябе”. Што такое “верыць у сябе” і чаму “на жаль”?”

Пашкевіч: “На жаль, застаецца толькі вера ў сябе. Я працытаваў хрэстаматыйнае Купалава “у народ і край свой толькі веру і веру ў самаго сябе”. На сёньня застаецца вера ў “самаго сябе”. Напачатку скажу шырэй пра ідэю і перадачы гэтага пытаньня. Якраз гэтае пытаньне – у што я веру – мусіць паўставаць першым у кожнага мастака, у кожнага творцы і ў літаратара прынамсі. Зазвычай так сталася, што творцы адказваюць на пытаньне “што рабіць?”. А першым пытаньнем сапраўднага літаратара, як мне бачыцца, павінна быць – “у што я веру”. А потым ужо, ад гэтага адштурхоўваючыся, думаць што рабіць, каб гэтую веру ня страціць і каб гэтую веру прывіць сваім чытачам, сваім суграмадзянам”.

Караткевіч: “Калі ў 1942 годзе ў Маскве хавалі Янку Купалу, на пахаваньне прыйшоў расейскі кампазытар Пракоф''еў і сказаў, што калі б у Янкі Купалы былі толькі радкі “мне сьняцца сны аб Беларусі”, ён бы застаўся вялікім беларускім паэтам. Якія радкі зь беларускай паэзіі, беларускай прозы, беларускага мысьлярства для Вас застаюцца знакавымі?”

Пашкевіч: “Гэта шырэй, ня толькі радкі. Гэта цалкам аўтаномныя тэксты – “Вянок” Багдановіча, ягоныя “Слуцкія ткачыхі”, ягоная “Пагоня”, многія паэмы Купалы, многія паэмы Коласа. Ну а з Купалавага на памяць прыходзіць трагікамэдыя “Тутэйшыя”.

Караткевіч: “Чаму, на Вашую думку, былі праблемы з пастаноўкай у Купалаўскімм тэатры – спачатку была, пасьля адмянілі, пасьля зноў вярнулі і быў аншляг?”

Пашкевіч: “Вось якраз з гэтае прычыны – з прычыны актуальнасьці, надзённасьці Купалавых ідэяў, якія не стасуюцца зь ідэалёгіяй сучаснай Беларусі. Пачынаючы ад Купалам моўленага “Жыве Беларусь!”, цяпер падмененага лёзунгам “За Беларусь” – гэта нібы нейкі тост за чаркай і шкваркай”.

Караткевіч: “Вы ў часе прэзыдэнцкай кампаніі падтрымлівалі Аляксандра Казуліна. Чаму?”

Пашкевіч: “Я хачу сказаць, што я ня толькі падтрымліваў, але й падтрымліваю і спадзяюся, што ў няволі цяпер Аляксандар Уладзіслававіч слухае і гэтую перадачу”.

Караткевіч: “Я пыталася – чаму?”

Пашкевіч: “Чаму? З усіх прэтэндэнтаў на пасаду прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь я яго асабіста ведаў, асабіста быў знаёмы, асабіста сябраваў зь ім і адчуваў, што якраз мае сьціплыя высілкі яму былі неабходныя”.

“Калі беларусы не зьяднаюцца, праз гадоў 100 нашыя нашчадкі будуць жыць у іншай дзяржаве”

Караткевіч: “З нагоды гэтай гутаркі мы сёньня правялі апытаньне – ці павінен пісьменьнік падтрымліваць палітычную ідэю або палітыка...”



Караткевіч: “Алесь, пракамэнтуйце апытаньне...”

Пашкевіч: “Цэлая мазаіка думак прагучала. Дазволю сабе выказаць сваю. У розных краінах стаўленьне літаратараў да палітыкі рознае. Найлепш калі пісьменьнік не цікавіцца палітыкай, калі палітыка ідзе паралельна ягонай творчасьці. Аднак на Беларусі традыцыйна склалася так, што творца – ня толькі пісьменьнік, але і мастак, і музыка – адарваным ад сучаснасьці, ад грамадзка-палітычнага жыцьця быць ня можа.

У нас складваецца наступная сытуацыя: калі ты не цікавісься палітыкай, палітыка зацікавіцца табой. Урэшце і гістарычна, традыцыйна склалася так, што ўсе, пачынаючы ад клясыкаў, пачынаючы ад ХІХ і пачатку ХХ стагодзьдзя, літаратары не маглі адарваць сябе ад грамадзка-палітычных працэсаў. Толькі два прыклады – першы кіраўнік Беларускай Народнай Рэспублікі Вацлаў Ластоўскі, як і першы кіраўнік ураду Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Цішка Гартны. Яны, як і дзясяткі іншых прадстаўнікоў нацыянальнай літаратуры, урэшце і стваралі Беларусь, стваралі дзяржаву, і бязь іх чыннасьці-дзейнасьці не было б і сёньня Беларусі, і нас з вамі – грамадзян Рэспублікі Беларусь”.

Караткевіч: “Вы сярод іншага дасьледавалі гісторыю беларускай літаратуры 1920-30-х гадоў. Скажыце, Гарэцкага “Дзьве душы”, эміграцыйнае “Між берагамі”... Беларусы могуць зьяднацца ў ідэі сваёй краіны?”

Пашкевіч: “А ў іх выйсьця няма. Калі яны не зьяднаюцца, праз гадоў 100 нашыя нашчадкі будуць жыць у іншым сьвеце, у іншай дзяржаве і ў іншых абставінах”.

Караткевіч: “У суседняй?”

Пашкевіч: “На гэтай зямлі, але ў іншых палітычных, дзяржаўных стасунках. Я думаю, што калі ў гэтым стагодзьдзі, у гэтых дзесяцігодзьдзях не адбудзецца якраз гэтае зьліцьцё-зьяднаньне – вялікае пытаньне над Беларусьсю”.

“Творцы і інтэлектуалы, нацыянальныя эліты павінны працаваць дзеля зьяднаньня”

Караткевіч: “Мы ўжо гаварылі пра тое, што вы ў часе палітычнай кампаніі выбараў прэзыдэнта летась падтрымалі Аляксандра Казуліна. Вы самі казалі, што любы творца павінен быць у апазыцыі да любой улады. Але як Вы бачыце разьвіцьцё далей – сынхранізацыю інтэлектуальнай думкі і думкі прадстаўнікоў эліты і палітычнай апазыцыі?”

Пашкевіч: “Ім наканавана суіснаваць побач. Вучыцца адзін у аднаго. На жаль, на сёньня сытуацыя складваецца наступным чынам: Калі інтэлектуальная творчая эліта, нацыянальная, падкрэсьлю, дэмакратычная – па сутнасьці аб''яднаная, у іх не ўзьнікае рознагалосьсяў, дык у палітычнай сфэры, на жаль, апошнім часам заўважаецца адваротная сытуацыя. Якраз творцы і інтэлектуалы, нацыянальныя эліты на сёньня павінны актыўна працаваць дзеля – зноў паўтару гэтае слова – зьяднаньня агульных намаганьняў, высілкаў”.

Караткевіч: “Алесь, як Вы ставіцеся да ўдзелу Расеі ў палітычных працэсах Беларусі?”

Пашкевіч: “Станоўча. Толькі станоўча, калі гэтыя намаганьні накіраваныя на разьвіцьцё Беларусі як самастойнай...”

Караткевіч: “Вы сказалі “калі”, але ці гэта сапраўды так?”

Пашкевіч: “У апошнія часы нельга сказаць, што ёсьць вялікія высілкі супрацьстаяць разьвіцьцю беларускай незалежнасьці. Гэта тое, што можна заўважаць з публічных выступаў, публічных камэнтароў. Аднак, як паказвае практыка, як сьведчыць гісторыя, наш усходні сусед хацеў бы натуральна бачыць працяг сваёй імпэрыі да Буга. І вось гэта якраз стагодзьдзямі, і ў гэтым тысячагодзьдзі – найнебясьпечнейшая сытуацыя”.

Караткевіч: “Газэта “Наша Ніва” праводзіць апытаньне – ці паразумеюцца Мілінкевіч і Пазьняк. Як Вы думаеце – у чым сутнасьць гэтай праблемы і ці яны паразумеюцца?”

Пашкевіч: “Я ня думаю, што яны на ўсе 100 адсоткаў не разумеюць адзін аднаго. Іншая рэч – ці яны паразумеюцца напоўніцу? Чамусьці мне так прыватна здаецца – не. Але гэта ўжо зусім іншая гісторыя. Паразуменьне можа, мне грэшнаму здаецца, пачацца толькі з таго моманту, калі абодва будуць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь і жыць клопатамі, жыць у абставінах сучасных рэаліяў”.

“Калі літаратура ўганаравана “Нобэлем”, яна будуе сваю ратушу адметнасьці”

Караткевіч: “Алесь, Вы кіруеце Саюзам беларускіх пісьменьнікаў. Журналісты блытаюцца ў гэтых фармулёўках... Увогуле – ці патрэбны саюз для пісьменьнікаў?”

Пашкевіч: “Блытаюцца не ў фармулёўках, а ў назвах. Нагадаю шаноўным слухачам, што якраз наш саюз, які быў створаны ў 1934 годзе, меў назву Саюз пісьменьнікаў Беларусі. Потым, са зьменамі заканадаўства, нам было забаронена мець у сваёй назьве назву краіны, і на агульным сходзе Саюзу пісьменьнікаў мусілі зьмяняць статут і назвацца “Саюз беларускіх пісьменьнікаў”. Гэта ў першай частцы пытаньня.

І другое – ці патрэбен саюз пісьменьнікаў як арганізацыя. І зноў жа ў розных краінах – каб я быў грамадзянінам іншых краінаў, я б можа шукаў іншыя адказы. У сёньняшніх рэаліях, у сёньняшняй Беларусі саюз пісьменьнікаў павінен быць. Урэшце і ў суседніх дзяржавах, і ў краінах, дзе я толькі быў і якія я ведаю, існуюць асобныя пісьменьніцкія арганізацыі. Стаўленьне да іх рознае, але яны выконваюць сваю місію, свае функцыі. Урэшце і прадстаўнікі іншых прафэсіяў імкнуцца да аб''яднаньня, каб сумесна ня толькі адстойваць свае правы, але і распрацоўваць задачы, сваю дзейнасьць”.

Караткевіч: “А якое права павінен адстойваць пісьменьнік?”

Пашкевіч: “Найперш – права “людзьмі звацца”, права свабоды творчасьці і права мець адказнасьць супольна адстойваць свае агульныя намаганьні, свае правы. У Беларусі ж гэтыя задачы ў шматкроць пашыраюцца. І ў краіне, дзе старэйшая пісьменьніцкая арганізацыя ня толькі прыцясьняецца, але яе розныя міністэрствы і суды імкнуцца ліквідаваць і зьнішчыць – гэта Вам яшчэ адзін адказ на пытаньне, ці патрэбен саюз пісьменьнікаў. Калі ў нас імкнуцца арганізацыю ліквідаваць па надуманых прычынах і перашкаджаюць яе дзейнасьці, законным мэтам і задачам – якраз такая арганізацыя ня толькі мае права на існаваньне, але яна павінна быць”.

Караткевіч: “Арганізацыю можна ліквідаваць, але пісьменьніка – наўрад ці. Ці варта намагацца і бясконца – ужо некалькі гадоў – дыскутаваць пра тое, што беларусы павінны мець Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры? Чаму “павінны”?”

Пашкевіч: “Я б не казаў “павінны”. Яны мусяць...”

Караткевіч: “Але ж гэта тое самае”.

Пашкевіч: “Было раней – ну вось, паралелі такія далёкія – магдэбурскае права. Горад атрымліваў права сваёй аўтаноміі, дзяржаўнасьці, будавалася ратуша. На сёньня так склалася – і гістарычна, і рэальна – наступнае: калі літаратура ўганаравана “Нобэлем”, значыць, яна, па сутнасьці, будуе сваю ратушу адметнасьці і выходзіць на агульнасусьветны ўзровень. Якраз калі беларуская літаратура, калі прадстаўнік беларускай літаратуры будзе ўганараваны на сёньня найвышэйшай, найслыннай і знакамітай літаратурнай міжнароднай прэміяй, адпадуць ня толькі многія фінансавыя пытаньні, але найперш беларуская літаратура свабадней уздыхне ня толькі ў сваёй айчыне, але і ў замежжы”.

“Хацелася б, каб у вуліцы былі ўмураваныя беларускамоўныя тэксты, а на вуліцах гучала беларуская мова”

Караткевіч: “Алесь, Ваша жыцьцёвае і літаратурнае крэда?”

Пашкевіч: “Пытаньне складанае... Я б хацеў на яго цалкам адказаць гадоў праз 40-50. Цяпер – ёсьць кароткае слова “Быць”. Быць зь вялікай літары”.

Караткевіч: “У чым Вы спраўдзіліся, а ў чым яшчэ не пасьпелі? Ці, можа, пасьпелі ва ўсім?”

Пашкевіч: “На жаль спраўдзіцца я не пасьпеў амаль ні ў чым. Я толькі імкнуся гэта зрабіць – спраўдзіцца ня толькі як літаратар, але і як бацька, як муж, як мужчына – і гэтак далей, усе, якія могуць сустрэцца чалавеку па жыцьці функцыі і місіі”.

Караткевіч: “Я адзначу, што Алесь Пашкевіч жанаты, мае дачку Алеся і сына Багдана. Яны цікавяцца літаратурай?”

Пашкевіч: “Хацелася б, каб яны ўсе цікавіліся, каб хутчэй зацікавіўся сын – ён яшчэ цікавіцца толькі малаком. Дачка Алеся вучыцца ў беларускамоўным класе – якраз літаратурай са сваімі аднагодкамі імкнецца цікавіцца і чытае ня толькі тое, што ў школьных праграмах”.

Караткевіч: “Алесь, перад тым, як мы дамаўляліся на інтэрвію, я папрасіла Вас узгадаць Вашыя апошнія радкі...”

Пашкевіч: “Я іх узгадваў, аднак гэта не паэтычныя радкі, гэта радкі літаратурнага эсэ. Пасьля маёй вандроўкі ў Стакгольм напісалася эсэ “Словы на асфальце”. Якраз я б хацеў падзяліцца не радкамі, а думкай, выказанай у гэтым эсэ.

Над беларускай літаратурай другой паловы ХХ стагодзьдзя рэфрэнам гучалі радкі “сена на асфальце”. Якраз вяскоўцы, якія ішлі ў літаратуру, асядалі ў горадзе, жылі ў настальгіі, якраз ім недзе мроілася і сена вясковае, і вось гэты асфальт. Яны імкнуліся спалучыць вёску і горад.

У Стакгольме на адной з цэнтральных вуліцаў пасярод асфальту замест дарожнай разьметкі вылітыя словы клясыка швэдзкай літаратуры Стрындбэрга. І вось мне прымроілася, я захацеў бачыць на адной з цэнтральных вуліцаў Менску, нават і месца выбраў – гэта вуліца Карла Маркса. Мне б хацелася, каб гэтая вуліца мела назву аднаго з клясыкаў нацыянальнай літаратуры і на гэтай вуліцы былі б вылітыя выказваньні нашых літаратурных клясыкаў.

Можа, тады і будзе што ўспомніць ня толькі старэйшынам нашай літаратуры і спакайней уздыхнуць, але й сёньняшнім маладзейшым – ня толькі літаратарам, мастакам, музыкам, сьпевакам, але і тым людзям, якія патрапяць у нашую сталіцу і пройдуцца яе вулкамі, у якіх ня толькі будуць умураваныя беларускамоўныя тэксты, але і на гэтых вулках беларуская мова будзе гучаць годна і ўзьнёсла”.
XS
SM
MD
LG