Лінкі ўнівэрсальнага доступу

logo-print

Алена Гапава: "Ільготы даюцца тым, хто ня мае ўлады"


Аляксей Знаткевіч, Прага Дырэктарка Цэнтру гендэрных даследаваньняў Эўрапейскага Гуманiтарнага Унiвэрсытэту Алена Гапава, якая цяпер выкладае ва Ўнівэрсытэце амэрыканскага штату Мічыган, расказвае, што такое гендэр, чаму ён схаваны паўсюль, якой бачаць жанчыну беларускія палітыкі і чым Аляксандар Мілінкевіч адрозьніваецца ад іншых лідэраў апазыцыі.

Гендэр супраць полу

Знаткевіч: "Ці можна больш-менш простымі словамі патлумачыць, што такое гендэрныя дасьледаваньні, і чым гендэр адрозьніваецца ад біялягічнага панятку "пол"?

Гапава: "Гендэр -- гэта сацыяльна сканструяваная розьніца паміж мужчынамі і жанчынамі. І гэта важна таму што гэта самы першы ўзровень азначэньня адносінаў улады. Я не кажу, што заўсёды ўлада жанчын меншая, чым улада мужчын, але гэта самы першы ўзровень, на якім увогуле будуюцца сацыяльныя адносіны, і таму ўсё астатняе, што адбываецца ў грамадзтве, адносіны ўлады і ўсё, што зьяўляецца сацыяльным, яно тым ці іншым чынам будзе ўключаць у сябе гендэрныя адносіны. Калі будзе ісьці, напрыклад, барацьба за перадзел улады, то гендэр будзе нейкім чынам у гэта таксама ўключаны. Гэта тая частка сацыяльнага, якая ўсюды ёсьць".

Знаткевіч: "Гендэр усё ж базуецца на нейкіх аб’ектыўных полавых адрозьненьнях, ці гэта нешта штучна прыўнесенае ўладай?"

Гапава: "Улада тут у такім сэнсе, як гэта лічыў Мішэль Фуко -- тая улада, якая ўсюды і нідзе, якая разьлітая вакол нас у прасторы. Ведаеце, гендэр адрозьніваецца ад біялягічнага полу ня тым, што гэта штучнае, а тое натуральнае, а тым, што гендэр - гэта адносіны ўлады, падпарадкаваньня, няроўнасьці, таму што калі мы кажам пра сацыяльнае, пра тое, што адбываецца ў грамадзтве, любы падзел чалавецтва на нейкія групы ёсьць адлюстраваньнем пэўнай няроўнасьці. Вось гэтым займаюцца пэўныя дасьледаваньні: яны глядзяць на герархіі, якія будуюцца вакол гэтай розьніцы паміж мужчынамі і жанчынамі. Розьніца сама па сабе -- яна ніякая, а калі мы кажам ужо пра сацыяльныя адносіны, то тут зьяўляюцца ўлада, герархія, падпарадкаваньне і г.д".

Хто зьверху?

Знаткевіч: "А ў гэтай гендэрнай герархіі мужчына заўсёды стаіць вышэй і кіруе, ці ёсьць сыстэмы, дзе кіруе жанчына?"

Гапава: "Вы ведаеце, з жыцьця кожны ведае, што ёсьць шмат сытуацый, калі жанчына вышэй, таму што гендэр -- ён жа не існуе сам па сабе, а ўзаемадзейнічае з клясавай стратыфікацыяй, расавай, зь іншымі. Часта, калі я чытаю студэнтам лекцыі, я кажу: вось жанчына, якая з заходнімі грантамі, нешта там выкладае, жыве ў сталічным горадзе, і вось мужчына, які калгасьнік, жыве недзе там на вёсцы і корпаецца ў зямлі -- хто будзе вышэй сацыяльна? Гендэрныя адносіны не такія простыя, як часам здаецца, мы ня ведаем ніводнага грамадзтва, дзе ў публічнай прасторы жанчыны былі б вышэй за мужчын, але калі мы бярэм адносіны на штодзённым узроўні -- гэта больш складана".

Знаткевіч: "І апошняе -- гэтыя гендэрныя адносіны адвольныя ці яны ўсё ж грунтуюцца на нейкіх біялягічных адрозьненьнях? Адносна нядаўна Вашага калегу па "акадэміі", былога прэзыдэнта Гарвардзкага ўнівэрсытэту вельмі крытыкавалі, калі ён спаслаўся на дасьледаваньні пра розьніцу мысьленьня жанчын і мужчын, і гэтым спрабаваў абгрунтаваць малую колькасьць жанчын-прафэсарак матэматыкі, фізычных і матэматычных дасьледчыкаў. Ягоныя крытыкі казалі, што гэта абумоўлена выключна сацыяльнымі фактарамі і дыскрымінацыяй жанчын..."

Гапава: Гэта вельмі вялізнае пытаньне, таму што мы яшчэ ня ўсё ведаем пра чалавека і пра грамадзтва, але рэч у тым, што ёсьць справы, якія робяць жанчыны, ёсьць справы, якія робяць мужчыны. Чамусьці так складаецца ў грамадзтве, што тое, што робіць жанчына, заўсёды каштуе менш, чым тое ж самае, калі гэта робіць мужчына. Няроўнасьць – яна пра гэта. Ёсьць жа нейкія працы, якіх мужчына ўвогуле рабіць ня можа – ня можа нараджаць, карміць дзіця сваім малаком, у яго для гэтага няма ніякіх прыстасаваньняў, але чамусьці жанчына, якая гэтыя працы робіць, калі мы паглядзім на яе, дзе яна знаходзіцца ў грамадзтве -- гэта тая праца, якая, з аднаго боку, патрэбная для ўзнаўленьня гэтага грамадзтва, а з другога – жанчына, якая робіць гэтую працу ў сацыяльным пляне ўвогуле ніхто".

• Жанчыны на вуліцах Горадні адказваюць на пытаньне, ці хацелі б яны быць мужчынамі.



Гапава: "Здаецца, усё тое, пра што казалі апытаныя, калі яны спрабавалі расказаць, што ж такое мужчына, яны казалі пра рэчы, якія сацыяльна сканструяваныя, а не біялягічныя -- маўляў, трэба піць, паліць...

Знаткевіч: Адна жанчына ўсё ж такі сказала, што ў сэксе не хацела б быць мужчынам, сказала: "мне што яшчэ, Вам тлумачыць?"

Гапава: Але збольшага гаворка ідзе пра тое, якія тыпы маскуліннасьці існуюць у нашым грамадзтве. І гэта вельмі прыкра, што ХХІ стагодзьдзе, адукаванае грамадзтва, і гаворка ідзе пра тое, што мужчына -- гэта той, хто моцны, паліць цыгарэты і п''е гарэлку... Такая вельмі традыцыйная мужнасьць і нават такая трохі брутальная, непрывабная.

Знаткевіч: Калі б такое апытаньне правялі ў ЗША, там былі б радыкальна іншыя адказы?

Гапава: Я ня ведаю такіх апытаньняў, але калі я выкладаю сацыялёгію студэнтам, я часам падзяляю клясу на дзьве часткі: жанчыны-студэнткі ідуць у адзін бок, хлопчыкі ў іншы, і празь дзьве хвіліны Вы павінны мне сказаць, як зьмянілася Вашае жыцьцё, калі б вы нарадзіліся чалавекам іншага полу. І сапраўды, цікава чуць іх адказы, таму што шмат бы зьмянілася, але я ніколі ня памятаю такіх словаў, што я б хацеў нарадзіцца жанчынай ці я б хацела нарадзіцца мужчынам. Калі мы нараджаемся і сацыялізуемся пэўным чынам, то гэты пол укладаецца нам у галаву, робіцца нашай ідэнтычнасьцю, і потым адмовіцца ад гэтага вельмі цяжка, бо здаецца, што мой пол -- гэта я".

"Душа полу ня мае"

Знаткевіч: "А Вы лічыце, што пол цалкам укладаецца нам у галаву, ці ўсё ж пры нараджэньні нейкі падмурак ужо існуе? Бо ёсьць людзі, якія пасьля пакутуюць зь "не сваім" полам, робяць апэрацыі па зьмене полу..."

Гапава: "Ёсьць, але ўсё ж такі мне падаецца, што душа чалавечая полу ня мае. Гэта ўжо канструюецца потым. І гэтыя людзі, якія потым зьмяняюць пол – мне падаецца, што гэта нейкая рэакцыя на тое, што адбываецца ў грамадзтве. Такіх людзей зь цягам часу зьяўляецца больш. Мне здаецца, што гэта нейкая рэакцыя на тое, што адбываецца ў грамадзтве. Такіх людзей зь цягам часу зьяўляецца больш. Мне здаецца, што гэта такая рэакцыя на іншае грамадзтва, у якім пол сапраўды можа мяняцца, ён не заўсёды аднолькавы. Уяўленьні пра тое, якімі павінны быць мужчыны і жанчыны, зьмяняюцца гістарычна, ад аднаго грамадзтва да іншага. І мне здаецца, гэтая трансгрэсія – паказальнік таго, што пол сапраўды – гэта рэч не біялягічная. Палавыя органы – так, а астатняе, мне здаецца – сацыяльнае".

• Мужчыны на вуліцах Менску адказваюць на пытаньне, ці хацелі б яны быць жанчынамі.



Знаткевіч: У нашым апытаньні адзін мужчына сказаў, што жанчыны маюць нейкія ільготы ў грамадзтве, хоць і гавораць пра раўнапраўе...

Гапава: "Рэч у тым, што льготы даюцца тым, хто ня мае ўлады. Нешта такое заўсёды даецца тым, хто нечага ня мае. Гэта не зусім так, як падаецца гэтаму чалавеку. Але большасьць не хацелі б мяняць свой пол, як і большасьць жанчын -- гэта ўкладзена нам у галаву, гэта робіцца нашай ідэнтычнасьцю, мы так да гэтага прыстасаваліся. Я ня ведаю, як бы ў Амэрыцы людзі адказалі на гэтае пытаньне, але публічных асобаў, якія ў дарослым узросьце робяць гэтыя апэрацыі, усё больш, і пра гэта шмат размаўляюць, шмат пішуць, і гэтыя людзі тлумачаць, чаму не маглі заставацца ў сваёй старой скуры. Цікава, што іх мужы ці жонкі падтрымліваюць іх у гэтым, і гэта часам робіцца вельмі адкрыта".

Знаткевіч: "Вы казалі, што прывілеі даюцца тым, хто ня мае ўлады. Можа, тыя мужчыны, якія ў апытаньні кажуць, што хочуць быць жанчынай – ім ня хочацца мець гэтую ўладу, ім цяжкая гэтая адказнасьць?"

Гапава: "Па-першае, мне наагул не здаецца, што жанчынам жывецца лягчэй: якім мужчынам, якім жанчынам жывецца лягчэй -- гэта вялікае пытаньне. Калі мы кажам пра гендэр -- гэта ж ня тое, хочам мы ці ня хочам, гэта так, як нашыя ролі разьмеркавала грамадзтва. Але часам нам хочацца мець зусім іншыя ролі, і рэч у тым, што гендэр нас раскладае па гэтых нейкіх палічках, а наша душа можа быць зусім іншая. Вось мы ізноў падышлі да пытаньня, штучнае гэта ці біялягічнае".

"Альбо маці, альбо шлюха"

Знаткевіч: На Вашую думку, ці ёсьць нейкая розьніца ў стаўленьні да жаночых праблемаў у цяперашняй беларускай улады і апазыцыі? І калі ёсьць, то на чыю карысьць?

Гапава: "Ведаеце, мне здавалася, што ў стаўленьні беларускай апазыцыі да жанчыны не было разуменьня, пра што ідзе гаворка, і тыя жаночыя вобразы, якія я бачыла ў апазыцыі -- гэта альбо маці, альбо, прабачце, шлюха. І тое, што я часам бачу, калі я чытаю "Нашу Ніву", што я часам чытаю на блогах беларускіх ЖЖ-юзэраў, гэта бачна. Але калі зьявіўся Аляксандар Мілінкевіч і побач зь ім стала яго жонка, і калі яго вылучылі адзіным кандыдатам мінулай восеньню, і ён сказаў, што яна -- той чалавек, які заўжды побач са мной, які заўсёды мне дапамагае, і безь яе я, можа, ня быў бы, чым я ёсьць -- тады я падумала, што вось, зьявіўся нейкі чалавек, які па-іншаму глядзіць на гэтае пытаньне, з пункту гледжаньня нейкай грамадзянскай пазыцыі. І гэта ўжо нешта новае, нешта іншае".
XS
SM
MD
LG