Лінкі ўнівэрсальнага доступу

САМ-НАСАМ З ЧАСАМ


УЛАДЗІМЕР ХАЛІП: “БЕЛАРУСЬ ПЕРАТВАРАЕЦЦА Ў ЗОНУ ЧУМЫ”

Пасьля апублікаваньня ў брытанскай газэце Іndependent артыкулу пад загалоўкам-заклікам “Поп-зоркі, не сьпявайце ў Беларусі!” ў айчынных і расейскіх СМІ зьявіліся паведамленьні пра адмену некаторых канцэртаў замежных выканаўцаў у беларускай сталіцы. Праўда, канцэрты пакуль адбываюцца. Ці прыслухаюцца поп-зоркі да заклікаў зь Менску і якім яшчэ спосабам яны могуць выказаць сваю салідарнасьць з дэмакратычнай супольнасьцю ў Беларусі? Пра гэта ды іншае – у гутарцы з драматургам і публіцыстам Уладзімерам Халіпам.

Міхась Скобла: “Спадар Уладзімер, як вы ставіцеся да такога незвычайнага закліку – не сьпяваць у Беларусі?”

Уладзімер Халіп
Уладзімер Халіп: “Па-першае, гэта толькі зварот. Але ўжо прагучалі галасы, што гэта недапушчальна, што народ ні ў чым не вінаваты і г.д. Усё сапраўды так, народ ні ў чым не вінаваты. Але што адбылося? Зьвярнуліся некаторыя дзеячы мастацтва да сусьветнавядомых поп-зорак. А дзе вы ўбачылі культурную ізаляцыю? У нас што, зьбіраліся ў Менску правесьці міжнародны фэстываль клясычнай музыкі? Ці, можа, зьбіраліся прывезьці выдатную выставу палотнаў Рэмбранта? Ці, можа, хто-небудзь яшчэ зь вядомых у сьвеце музыкаў зьбіраўся тут выступіць і не прыехаў? Нічога страшнага, размова ідзе толькі пра выступы поп-зорак. Я думаю, наш народ цудоўна бязь іх абыдзецца. Калі трэба, паставяць сабе дыск, або ўключаць рэпартаж зь “Менск-арэны”, дзе гойсае “ўсенароднаабраны” на каньках, – і будзе тое ж уражаньне, амаль адзін да аднаго”.

Скобла: “Днямі адзін з расейскіх тэлеканалаў паведаміў, што заплянаваны ў Менску на 19 траўня канцэрт Шакіры не адбудзецца, бо сьпявачка не абыякавая да дэмакратычных каштоўнасьцяў. Назаўтра БТ удакладніла – адбудзецца… Але, як мне падаецца, сваю салідарнасьць з дэмакратычнай супольнасьцю Шакіра і другія выканаўцы маглі б праявіць не адменай канцэрту. Проста падчас канцэрту сказаць пэўныя словы, як зрабіў у свой час Юры Шаўчук. Ад падобнага кроку быў бы большы эфэкт”.

Халіп:
“Кожны вырашае за сябе, мы ня можам патрабаваць ад кагосьці вялікіх учынкаў. Мы іх найперш павінны патрабаваць ад сябе. Я хацеў бы нагадаць нашым грамадзянам, маім суродзічам, дарагім маім і любімым беларусам, што 19 сьнежня 2010 году мы з вамі апынуліся ў іншай краіне.
Калі ў вашага суседа па лесьвічнай пляцоўцы адбываюцца хаўтуры, то ў гэты дзень непрыстойна ладзіць скокі, зьбіраць гасьцей і ўключаць гучную музыку ...
Шмат хто гэтага не заўважыў, а шмат хто адчуў гэта на сваёй скуры. Адбылося штосьці жахлівае, у нашай краіне канчаткова абрынулася законнасьць, і выйшла на арэну права кулака, права міліцэйскай дубінкі, права гвалту, права нянавісьці да ўсіх, хто думае інакш, чым “усенароднаабраны” правадыр. Гэтага не заўважаць нельга. Нельга не заўважаць тое, што ў шмат якія сем’і прыйшло гора, што шмат якія людзі, лепшыя людзі краіны, сядзяць сёньня ў турмах, над імі зьдзекуюцца, прыніжаюць іх чалавечую годнасьць, кідаюць іх на суды, дзе выносяць дзікунскія па жорсткасьці прысуды. Гэта ўжо не Беларусь, а нейкая дзікая ўсходне-азіяцкая краіна, дзе пры ўладзе нават не таталітарны рэжым, а проста нейкая хунта, якая страціла ўсе маральныя арыенціры. І гэтага не заўважаць нельга. Калі ў вашага суседа па лесьвічнай пляцоўцы адбываюцца хаўтуры, то ў гэты дзень непрыстойна ладзіць скокі, зьбіраць гасьцей і ўключаць гучную музыку. Вось і нам трэба ўспомніць тое, як жыў наш народ заўсёды, і чаму ён выжыў ва ўсіх жахлівых выпрабаваньнях".

Скобла: “Дзякуй Богу, да хаўтураў пасьля 19 сьнежня не дайшло. Але зьвярніце ўвагу вось на што: прыехаў у Менск гурт Deep Purple і на канцэрце выканаў “Купалінку”. Тото Кутуньё прасьпяваў “Вы шуміце, бярозы”. Гэта ж таксама салідарнасьць і падтрымка – нашай мове, нашай культуры. Навошта ж ад яе адмаўляцца?”

Халіп:
“Так, гэта ўсё слушна. Але, хачу яшчэ раз паўтарыць, заклік “не сьпяваць у Беларусі” – гэта спроба нагадаць агульнапрынятыя чалавечыя каштоўнасьці. Каб нашы людзі ўспомнілі тыя тэксты, якія калісьці Масей прынёс на гару Сінай, якія мы пачынаем забываць. Мы мяркуем, што царква – гэта нейкі цырк, куды людзі прыходзяць, каб папрасіць пра нейкі цуд. Не. Людзі прыдумалі гэтыя 10 законаў яшчэ ў часы цара Хамурапі, нават не ў часы Хрыста. І прыдумалі для таго, каб людзі не зьдзічэлі, каб яны ня ўзьлезьлі зноў на дрэвы, каб яны выжылі ў гэтых цяжкіх умовах, каб яны паважалі адзін аднаго. Вось гэтага патрабуюць тыя, хто зьвярнуўся з гэтым заклікам. А як сябе паводзіць у тых ці іншых абставінах, безумоўна ж, вырашыць кожная з поп-зорак”.

Скобла: Прыпусьцім, што поп-зоркі прыслухаюцца і будуць абмінаць Беларусь. На ўсіх каналах і арэнах будуць гучаць беларускія прыдворныя выканаўцы зь песьнямі-заклікамі “За сильную и процветающую Беларусь”. Дык рэжым толькі дзякуй скажа, і электарату гэта спадабаецца. З другога боку, чаму толькі поп-зоркі? Ужо сёньня чуваць прапановы, каб Беларусь байкатавалі і замежныя пісьменьнікі, і мастакі, і музыкі. Як вы, чалавек культуры, будзеце жыць у гэткай бескультурнай краіне?”

Халіп: “Культуру, дасягненьні сусьветнага мастацтва ў мяне ніхто ня зможа адабраць, нават калі мяне кінуць у турэмную камэру ці які-небудзь зындан.
Культуру, дасягненьні сусьветнага мастацтва ў мяне ніхто ня зможа адабраць, нават калі мяне кінуць у турэмную камэру ці які-небудзь зындан ...
Застанецца памяць. Я буду ўспамінаць тыя тэксты, якія мне падабаліся, я буду ўспамінаць тую музыку, якую я чуў. А гэты зварот, я яшчэ раз хачу сказаць, скіраваны ня столькі да поп-зорак, ня столькі да дзеячаў мастацтва, колькі да кожнага нашага грамадзяніна, які імкнецца на гэтыя канцэрты. Ведаеце, у кожнага ёсьць адказнасьць за тое, як будзе выглядаць наша Беларусь заўтра, бо сёньня яна дзічэе, ператвараецца ў зону чумы. І кампэнсаваць гэта тым, што мы будзем запрашаць да сябе вядомых мастакоў, вядомыя калектывы, вядомых сьпевакоў і музыкаў, – гэта пойдзе якраз на карысьць дыктатару. А як жа – у Беларусі ўсё цудоўна, людзі жывуць, весяляцца, ім хораша, добра, да іх усе езьдзяць. А праблемы ў тых, хто выйшаў на плошчу. Ня трэба выходзіць, трэба варыць боршч, як нам раяць”.

Скобла: “Беларусь ужо каторы год жыве ў ізаляцыі палітычнай. Але гэта не паслабляе рэжыму. Я ўсё ж не магу зразумець, як канкрэтна можа нашкодзіць рэжыму ізаляцыя культурная?”

Халіп: “Мы ня першыя, хто трапіў у такую сытуацыю. Мы помнім сумны досьвед гітлераўскай Нямеччыны. У 30-я гады таксама ішлі спрэчкі: ці можна ехаць на Алімпіяду ў Нямеччыну? А чаму нельга? Спартоўцы ў 1936 годзе прыехалі ў Мюнхэн, выступілі, а потым горка шкадавалі, бо нацысцкая прапаганда выкарыстала Алімпіяду на сваю карысьць. А фашысты гэта ўмелі
Спартоўцы ў 1936 годзе прыехалі ў Мюнхэн, выступілі, а потым горка шкадавалі, бо нацысцкая прапаганда выкарыстала Алімпіяду на сваю карысьць ...
рабіць, як нікому і ня сьнілася. У сувязі з гэтым я хачу нагадаць ліст вядомага нямецкага пісьменьніка Томаса Мана, ляўрэата Нобэлеўскай прэміі. Пасьля вайны яго запрасіў прэзыдэнт Прускай літаратурнай акадэміі вярнуцца ў Нямеччыну, дзе вельмі вялікая патрэба ў яго голасе, у яго слове. І вось некалькі словаў зь ліста Мана: “Калі б усе людзі зь сусьветнавядомымі імёнамі, лекары, музыкі, пісьменьнікі, мастакі, адзінадушна выступілі супраць нацысцкай ганьбы, калі б яны абвесьцілі ўсеагульны страйк, шмат што ў нашай краіне пайшло б ня так, як пайшло. Але кожны заўсёды спыняўся перад пытаньнем: ”А чаму, уласна кажучы, нельга супрацоўнічаць? Другія ж супрацоўнічаюць? Наўрад ці гэта так ужо страшна”. Але, як высьветлілася потым, – у Нямеччыне неўзабаве стала вельмі страшна. Я не хачу, каб у маёй краіне таксама было вельмі страшна жыць. І таму як-небудзь, здаецца, мы перажывем, калі Шакіра да нас не прыедзе па маральных прычынах”.

КНІГАРНЯ СВАБОДЫ


СЯМЁН БУКЧЫН: “КАЛІ РАСЕЙЦЫ ЛІЧАЦЬ НЯКЛЯЕВА СВАІМ – НА ЗДАРОЎЕ”

У маскоўскім выдавецтве “Время” ў клясычнай сэрыі “Поэтическая библиотека” выйшла новая кніга Ўладзімера Някляева “Окно”. Яе склалі пераклады на расейскую мову вершаў і паэмаў беларускага паэта, зробленыя ў розны час Ігарам Шклярэўскім, Юрыем Кузьняцовым, Міхаілам Шэлехавым ды іншымі перакладчыкамі. Прычым, дырэктар выдавецтва Барыс Пастарнак адклаў прэзэнтацыю выданьня да часу, калі паэт выйдзе на свабоду. Пакуль тое, мы зазірнем у някляеўскае “акно ў Расею” зь літаратуразнаўцам Сямёнам Букчыным.

Міхась Скобла: “Спадар Сямён, пагадзіцеся, Уладзімеру Някляеву пашанцавала зь перакладчыкамі. Ягоныя вершы і па-расейску гучаць натуральна, я б сказаў, першародна”.

Сямён Букчын
Сямён Букчын: “На жаль, у зьмесьце кнігі дакладна не пазначана, каму належыць той ці іншы пераклад. Толькі адзін разьдзел падпісаны, яго пераклаў вядомы расейскі паэт Ігар Іванавіч Шклярэўскі – сябра Някляева, дарэчы, і мой сябра. Што да якасьці перакладаў, то трэба мець на ўвазе, што Някляеў пачынаў пісаць на расейскай мове. Дарэчы з гэтага не вынікае, што ён быў тады расейскім паэтам. Я ў свой час дасьледаваў творчасьць беларускіх расейскамоўных пісьменьнікаў – і празаікаў, і паэтаў. І павінен сказаць, што яны пісалі на своеасаблівай расейскай мове, народжанай тут, у Беларусі. Сам лад гэтай мовы, сам лад пачуцьцяў гэтых творцаў усё ж бліжэй да беларускага. На якой мове напісаны верш Шклярэўскага “Жалоба счастья”: “Руки болять, ноги болять, жито поспело, лён убирать…”? Па-расейску ці па-беларуску? Адразу і ня вызначыш. Таму, як мне здаецца, досьвед Някляева, які пачынаў як паэт па-расейску, ня мог не адбіцца і на перакладах”.

Скобла: “Філёзаф Валянцін Акудовіч у пасьляслоўі да кнігі гаворыць, што “Някляеў – не зусім беларускі паэт, хоць піша па-беларуску”. А сам Някляеў яму адказвае, што яго ў Маскве папракалі за мову яго расейскіх вершаў, якія гучалі не зусім па-расейску. Чаму Някляева і тут, і там ўспрымалі як чужака?”

Букчын: “Някляеў нарадзіўся ў 1946 годзе, пачаў пісаць і друкавацца ў пачатку 70-х. Што гэта быў за час? Па ўсім Савецкім Саюзе грымелі паэты-
Разам з тым, “ці можна душу памяняць”? Душа Някляева, вядома ж, заставалася беларускай ...
шасьцідзесятнікі, якія прыйшлі падчас хрушчоўскай адлігі. Робэрт Раждзественскі, Бэла Ахмадуліна, Яўгені Яўтушэнка… Іхняя творчасьць не магла не ўплываць. Яны несьлі чытачам рамантызм, веру ў сацыялізм з чалавечым тварам і, разам з тым, адштурхоўваліся ад выкрытага сталінскага культу. Уся гэтая навізна спалучалася з рамантызмам, з пошукам маральных арыенціраў. Гэтыя паэты аказвалі вялікія мастацкія, ідэйныя ўплывы. Разам з тым, “ці можна душу памяняць”? Душа Някляева, вядома ж, заставалася беларускай. Паэзія – увогуле містычная справа. Ад гэтай містыкі немагчыма пазбавіцца, калі містыкі няма – няма паэта. І ўсё ж сябрам Някляева, якія цанілі яго паэзію ў Расеі, здавалася, што ён больш беларускі паэт, хаця ён прыносіў ім расейскамоўныя вершы. А ў Беларусі адносна Някляева дзейнічалі больш мэханічныя падыходы – ну як жа, піша па-расейску”.

Скобла: “Вы закранулі няпростую праблему. А ў тым, што яна існуе, пераконвае такі факт: вершы Някляева ўключаныя ў анталёгію “Десять веков русской поэзии”. Але ці можа расейскі паэт так пісаць пра Расею? “И поэтому суки и воры / богоизбранный этот народ, / и поэтому пьёт под забором, / до безумия пляшет и пьёт!.. / И поэтому бунты и битвы, / и поэтому – жид виноват!.. / И поэтому выше молитвы / русский яростный мат-перемат!..”. Гэта з паэмы Някляева “Русский поезд”.

Букчын: “Праблема ня толькі зь Някляевым. Вы ведаеце, што расейская крытыка залічвае Васіля Быкава ў расейскія пісьменьнікі, і ўжо даўно. Гэта адбываецца таму, што Быкаў (найперш праз “Новый мир”) так увайшоў у
Праблема ня толькі зь Някляевым. Вы ведаеце, што расейская крытыка залічвае Васіля Быкава ў расейскія пісьменьнікі, і ўжо даўно ...
расейскую сьвядомасьць, што ніхто ўжо і ня думае, што ён беларус. Ніхто ня думае, што яго аповесьці – гэта пераклад з беларускай. Згодныя мы ці ня згодныя, але – так, Быкаў стаў зьявай расейскай культуры. Тое самае адбылося зь Някляевым, можа, у меншай ступені, бо ён паэт. Яго паэтычныя рытмы, ягоная паэтыка, зборнікі ягоныя “Вынаходцы вятроў”, “Адкрыцьцё” – усё гэта больш блізкае да паэтыкі таго ж Раждзественскага, Вазьнясенскага і Яўтушэнкі. Да таго ж, у Савецкім Саюзе літаратурнае жыцьцё было даволі цесным – пераклады, публікацыі ў маскоўскіх часопісах, агульныя зьезды, нарады, артыкулы ў “Литературной газете”… Усё гэта стварала агульную карціну, і вядома ж, Някляеў быў нейкімі бакамі сваёй творчасьці, свайго паэтычнага таленту блізкі расейскай паэзіі. І, разам з тым, было відаць, што гэта паэт адметна-беларускі”.

Скобла: “Дык што, нам прэтэнзій аніякіх расейцам не выстаўляць – за Някляева?”

Букчын: “Трэба лічыць згаданы вамі ягоны “анталягічны” ўнёсак падарункам беларускай літаратуры расейскай літаратуры. І гэта нармальна. Як нармальна і тое, што мы падарылі расейскай літаратуры Васіля Быкава і Алеся Адамовіча. Калі расейцы лічаць іх сваімі – на здароўе. Дарэчы, я тут паўтараю словы Быкава. Аднойчы ў яго спыталіся пра тое самае, як ён да гэтага ставіцца? І Быкаў адказаў: “А на здароўе! Хай сабе расейская культура карыстаецца”.

Скобла: “Яўгені Яўтушэнка ў прадмове да кнігі “Окно” спачувальна піша: “Ні беларускія ўлады, ні беларускія пісьменьнікі не знайшлі агульнай мовы як суграмадзяне”. Але якраз Някляеў яшчэ ў 1998 годзе спрабаваў паразумецца з уладай, арганізаваў сустрэчу пісьменьнікаў з прэзыдэнтам. Іншая справа, што ўлада і тады стаяла, ды і цяпер стаіць, на антынацыянальных пазыцыях”.
Я думаю, што ніхто ня можа кінуць камень папроку ў бок Някляева ці іншага творцы: “Што ж ты пайшоў у палітыку, здрадзіў мастацтву? ...

Букчын: “Тое, што Ўладзімер Пракопавіч шукаў дыялёгу з уладай, – гэта відавочна і нармальна. Але мы ўсе ведаем, як цяжка весьці дыялёг з нашай сёньняшняй уладай. Я нават ня думаю, што сам Валодзя прадбачыў тое, у што ўсё яно выльецца. Але так сталася, што лёс падхапіў яго і панёс у бок палітычнай дзейнасьці. Я думаю, што ніхто ня можа кінуць камень папроку ў бок Някляева ці іншага творцы: “Што ж ты пайшоў у палітыку, здрадзіў мастацтву?”. Гэта асабісты шлях, асабісты лёс, які трэба паважаць, калі нават ня ўсё ў ім разумееш”.

Скобла: “Уладзімеру Някляеву і Аляксандру Фядуту нядаўна быў зьменены артыкул абвінавачваньня. Якога разьвіцьця падзеяў вы чакаеце адносна іх?”

Букчын: “Мы ўжо прывыклі за гады да таго, што наша ўлада непрадказальная. Разам з тым, ідзе час, на ўладу аказваюцца ўсе магчымыя ўплывы. Думаю, і з боку Захаду, і з боку Расеі яны ёсьць, і беларускае грамадзтва не маўчыць. Асудзіць паэта, зрабіць зь яго ахвяру рэжыму – гэта наўрад ці патрэбна той жа ўладзе. Справа зь перадачай справы Някляева ў суд, мне здаецца, зацягваецца, бо ўлада шукае, як выйсьці са становішча. Асудзіць яго, вядома ж, трэба, але і, разам з тым, паказаць, што ўлада не такая жорсткая. Улада сёньня проста вымушаная трохі адступіць. Я думаю, што можна спадзявацца на менш жорсткія прысуды і Някляеву, і Фядуту, чым гэта чакалася раней”.
  • 16x9 Image

    Міхась Скобла

    Міхась Скобла нарадзіўся ў 1966 годзе на Гарадзеншчыне. Скончыў філфак БДУ, працаваў у Міністэрстве культуры і друку, у рэдакцыі часопіса «Роднае слова», у выдавецтве «Беларускі кнігазбор». Сябра СБП і БАЖ.

XS
SM
MD
LG