Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Новае пра Скарыну: яго сын мог езьдзіць у Полацак падчас захопу гораду Іванам Жахлівым


Полацк у старыя часы.

Дакумэнты пра гэтую паездку, а таксама і многія іншыя яшчэ могуць захоўвацца ў архівах паўднёвачэскіх гарадоў Індржыхуў Градэц і Тршэбань. Такую думку выказаў гісторык Павел Котаў, які напярэдадні атрымаў з архіву Індржыхува Градца два раней невядомыя дакумэнты пра сына Францішка Скарыны — Сімяона Руса з Полацку.

Абламейка: Вось жа, у рукі да беларускіх гісторыкаў трапілі два дакумэнты, зьвязаныя зь імем сына Францішка Скарыны Сымона або Сімяона, які ў другой палове XVI стагодзьдзя працаваў пры двары паўднёвачэскага магната Адама з Градца садоўнікам і лекарам. Раней яны не былі вядомыя беларускай навуцы. Што гэта за дакумэнты?

Котаў: Так, гэта два дакумэнты. Першы — гэта ліст Сімяона Руса з Полацку Адаму з Градца, прадстаўніку чэскага роду з Градца, магнату, які валодаў тады Індржыхувым Градцам. У гэтым лісьце Сімяон Скарына дзякуе Адаму за дапамогу, за тое, што ён даў яму два талеры на тое, каб Сімяон мог зьезьдзіць і паправіць здароўе на курорт Добра Вода, дзе лячыліся мінэральнай вадой. Гэтае месца вядомае і сёньня пад той самай назвай, і ў крамах прадаецца пітная і мінэральная вада «Добра Вода». У сваім лісьце Сімяон піша, што яму двух талераў ня хопіць, бо, каб паправіць здароўе, яму там трэба прабыць даўжэй, і таму просіць яшчэ пра грашовую дапамогу. А другі дакумэнт — гэта кароткая расьпіска ў тым, што Сімяон атрымаў ад Адамавага пісара паводле даручэньня самога пана Адама з Градца чатыры капы майсэнскіх грошаў або, фактычна, чатыры талеры.

Але самі дакумэнты беларуская навука атрымала ў сваё распараджэньне ўпершыню

Гэты эпізод нам быў, у прынцыпе, вядомы з кнігі Францішка Тэплага, які быў архіварыюсам у Індржыхувым Градцы і ў 20- гады ХХ стагодзьдзя выдаў гісторыю гэтага гораду ў чатырох тамах, напісаную на падставе архіўных дакумэнтаў. Але самі дакумэнты беларуская навука атрымала ў сваё распараджэньне ўпершыню.

У Індржыхувым Градцы, як і ў суседнім горадзе Тршэбань, архівы чэскіх магнацкіх родаў захаваліся цалкам і неперапынна ад моманту іх заснаваньня якраз у другой палове XVI стагодзьдзя. І яны вельмі багатыя.

Кнігу Тэплага пасьля яе выхаду прачытаў дасьледчык Скарыны Флароўскі і заўважыў, што калі Тэплы пісаў пра разьвіцьцё садоў, ён згадаў і пра Сімяона Руса з Полацку, які працаваў у Адама з Градца садоўнікам і якога тады з прычыны дрэннага здароўя пасылалі на воды.

Але Флароўскі прачытаў кнігу Тэплага ня вельмі ўважліва. Сёньня дацэнт філязофскага факультэту Карлавага ўнівэрсытэту ў Празе Ільля Лямешкін зьвярнуў увагу на тое, што Тэплы некалькі разоў згадвае Сімяона Руса з Полацку ў розных сытуацыях і пад датамі пачынаючы ад 1563 да 1593 году. З гэтага зразумела, што дакумэнтаў, дзе згадваецца Сімяон Скарына і якія бачыў Францішак Тэплы, было некалькі.

Індржыхуў Градэц

Індржыхуў Градэц

Абламейка: Наколькі я ведаю, вы атрымалі з архіву 10 красавіка сёлета чатыры дакумэнты. Пра якія яшчэ два дакумэнты ідзе мова?

Котаў: Я атрымаў два згаданыя гістарычныя дакумэнты і дзьве запіскі аўтарства самога Тэплага, які парадкаваў тады архіў. Гэта, фактычна, архіўныя карткі. Ён там сам алоўкам напісаў, што мова ідзе пра Сімяона Руса з Полацку. Супрацоўнікі архіву, каб адказаць на наш запыт, хутка перагледзелі тое, што было вядома ад Тэплага, і даслалі. Зразумела, што новыя дакумэнты пра сына Скарыны яшчэ там ёсьць і будуць знойдзеныя. Як я ўжо казаў, архіў вельмі добра захаваўся, адзінае, што ён цяпер знаходзіцца ў стане інвэнтарызацыі. Спадзяюся, што пасьля апісаньня і інвэнтарызацыі дакумэнты будуць даступныя нават праз інтэрнэт.

Абламейка: Гэта азначае, што беларускую навуку яшчэ чакаюць новыя адкрыцьці пра лёс сына Францішка Скарыны і, магчыма, пра яго самога. Дарэчы, у тым зборніку дакумэнтаў і матэрыялаў пра Скарыну, што выйшаў у Менску ў 1988 годзе, ёсьць згадка пра Сімяона, якая датуецца 1577 годам і дзе ён называецца лекарам.

Котаў: Так, гэтая згадка паходзіць з-пад пяра Вацлава з Бржэзан. Ён быў архіварыюсам роду Рожэмбэркаў, якія перавезьлі свой архіў у пачатку XVII стагодзьдзя ў горад Тршэбань, які купілі. Дагэтуль яны валодалі горадам Чэскі Крумлаў. Вацлаў з Бржэзанаў у пачатку XVII стагодзьдзя быў іх архіварыюсам і парадкаваў архіў. Ён напісаў Жыцьцё роду Рожэмбэркаў у пяці тамах. І там у адным месцы пад 1577 годам ён піша, што памёр дэкан Чэскакрумлаўскага касьцёла, які карыстаўся паслугамі доктара паляка Шымона па прозьвішчы Рус з Полацку. Вацлаў з Бржэзанаў мог пісаць гэта паводле дакумэнтаў, але мог і ведаць або чуць пра гэта, бо па часе гэта ня так далёка ад 1577 году.

Абламейка: Ну а калі паспрабаваць прааналізаваць атрыманыя вамі дакумэнты, то якія высновы ўжо можна зрабіць? Сын Скарыны прасіў грошы на лячэньне. Ці азначае гэта, што ён быў небагатым чалавекам?

Павел Котаў

Павел Котаў

Котаў: Калі ўважліва пачытаць Тэплага, і на гэта зьвярнулі ўвагу ўжо і іншыя дасьледчыкі, у тым ліку Ільля Лямешкін, то зразумела, што Скарына ў Тэплага згадваецца як служэбнік пры двары Адама з Градца. Іншы сын Скарыны, што загінуў пры пажары ў 1541 годзе і пра сьмерць якога згадвае Вацлаў Гаек зь Лібачан, таксама быў слугой знатнага чэскага саноўніка Яна з Пухава. Тут бачым, што іх, магчыма, уладкаваў сам Скарына, і яны мелі вось такія кар’еры.

Абламейка: Я думаю, што прыдворны магната можа прасіць у гаспадара грошы на лячэньне і ня будучы вельмі бедным... Зь іншага боку з тэксту Тэплага вынікае, што Сімяон Скарына вёў цяжкую канкурэнцыю з садоўнікамі-тоўфарамі, як тады ў Чэхіі называлі пратэстантаў. Так што ў яго быў лёс і клопат ня надта лёгкі, трэба было за сваё месца змагацца...

Котаў: Як будуць знойдзеныя іншыя дакумэнты, якія там ёсьць, тады мы будзем больш прадметна меркаваць пра лёс Сімяона Скарыны.

Абламейка: А калі яны будуць знойдзеныя? Вы зьбіраецеся там папрацаваць?

Котаў: Так, зьбіраюся. Але ўсё робіцца паступова.

Абламейка: Мне здаецца, што Сімяон не бедаваў. Вацлаў з Бржэзанаў называе яго лекарам, а лекараў тады было няшмат і паслугі іх былі дарагія. З гэтага вынікае і тое, што Скарына здолеў даць сыну добрую адукацыю... Але вернемся да інфармацыі Тэплага. Вы сказалі са спасылкай на дацэнта Лямешкіна, што згадак пра Сімяона Руса ў Тэплага было некалькі.

Котаў: Так. Па-першае, Тэплы ў некалькіх месцах згадвае пра Сімяона Руса, але ёсьць у ягонай кнізе і згадкі пра некалькіх Русаў, якія там жылі і езьдзілі на ўсход. Неўзабаве мае выйсьці артыкул Ільлі Лямешкіна.

Абламейка: Значыць, Сімяон там, на поўдні Чэхіі быў не адзіным выхадцам зь Вялікага Княства Літоўскага?

Сімяон Скарына мог езьдзіць у Полацак, калі ў сярэдзіне 1560-х гадоў ён быў захоплены маскоўскімі войскамі Івана Жахлівага, каб вырашыць нейкія свае справы

Котаў: Так, там ёсьць згадкі пра русаў, якія езьдзілі на Літву, напрыклад, да свайго бацькі або па навуку. Лямешкін робіць выснову, што Сімяон Скарына мог езьдзіць у Полацак, калі ў сярэдзіне 1560-х гадоў ён быў захоплены маскоўскімі войскамі Івана Жахлівага, каб вырашыць нейкія свае справы. У Чэхіі тады былі газэтныя паведамленьні пра захоп Полацку.

Абламейка: А дзе будуць апублікаваныя знойдзеныя дакумэнты?

Котаў: Цяпер у Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі рыхтуецца перавыданьне зборніку дакумэнтаў і матэрыялаў пра Скарыну, і там яны будуць зьмешчаныя ў арыгінале і ў перакладзе.

Абламейка: А маглі б вы працытаваць невялікі фрагмэнт аднаго са знойдзеных дакумэнтаў?

Котаў: Так, вось, напрыклад, фрагмэнт просьбы ўжо старога Сімяона Скарыны да магната аб дадатковай грашовай дапамозе для лячэньня на курорце:

«...Праз гэтую сваю важную прычыну зноў да Вашай міласьці зьвяртаюся і пакорна прашу, каб вы мне старому слузе ў старых гадах і недастатковым здароўі сваю міласьцівую дапамогу учыніць рачылі, бо я там некалькі тыдняў мушу быць каб да карысьці свайго здароўя прыйсьці...» (Пераклад П.Котава)

  • 16x9 Image

    Сяргей Абламейка

    Сяргей Абламейка нарадзіўся ў Менску. Скончыў гістарычны факультэт БДУ. Працаваў сьлесарам на МАЗе, выкладаў гісторыю ў школе, быў навуковым супрацоўнікам Музэю народнай архітэктуры і побыту, пасьля Скарынаўскага цэнтру. На «Свабодзе» – зь верасьня 1990 году, з траўня 1995 году – у Празе. Пісьменьнік, гісторык, журналіст.

Ваша меркаваньне

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG