Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Як прэса перамагла ГКЧП


Прэс-канфэрэнцыя членаў ГКЧП 19 жніўня 1991 году.

Прэс-канфэрэнцыя членаў ГКЧП 19 жніўня 1991 году.

Жнівень 1991-га: чаму путчыстам не ўдалося падпарадкаваць сабе СМІ і ўсталяваць інфармацыйную блякаду.

Гады гарбачоўскай перабудовы былі «залатым стагодзьдзем» савецкіх СМІ: такой папулярнасьці і такіх рэкордных накладаў тэлепраграмы, газэты і часопісы ня ведалі ні да, ні пасьля мяжы 80-х і 90-х. Ня дзіўна, што ў дні жнівеньскага путчу 1991 году расейскія СМІ адыгралі значную ролю ў тым, што краіна і сьвет заставаліся ў курсе драматычных падзей, якія адбываліся ў Маскве, а ініцыятарам перавароту не ўдалося ўсталяваць інфармацыйную блякаду, хоць яны да гэтага актыўна імкнуліся. Радыё Свабода публікуе дасьледаваньне Натальлі Растовай, прысьвечанае таму, з чым сутыкнуліся і як паводзілі сябе журналісты ў тры вырашальныя жнівеньскія дні. Гэта частка праекту «Нараджэньне расейскіх СМІ. Эпоха Гарбачова (1985-1991)». Публікуецца зь невялікімі скарачэньнямі.

Пачатак путчу

У ноч з 18 на 19 жніўня кіраўніку Дзяржтэлерадыё Леаніду Краўчанку патэлефанаваў сакратар ЦК КПСС Юры Манаенка. Як распавядаў у інтэрвію Slon Краўчанка, яму было сказана, што за ім выехала машына, якая давязе яго да ЦК. Для кіраўніка тэлебачаньня гэта азначала, што прыедзе машына КДБ: са студзеня ўсе яго перамяшчэньні кантраляваліся прыстаўленымі да яго афіцэрамі. Тады неабходнасьць у гэтым Краўчанку тлумачылі пагрозай замаху на яго. «Пачынаючы са студзеня 91 году, было прынятае прынцыповае рашэньне, на прапанову Кручкова і са згоды Гарбачова, — прыставіць да мяне кругласутачную ахову, — распавядае ён. — Чатыры чалавекі ахоўвалі, адзін пастаянна быў у падʼезьдзе, я нават ня мог вынесьці сьмецьце ў сьмецьцеправод без суправаджэньня ахоўніка. Падымаўся чалавек, і ўжо тады я выходзіў. Сказалі, што ёсьць дакладныя зьвесткі аб арганізацыі на мяне замаху».

Пасьля ўвядзеньня надзвычайнага становішча тэлебачаньне і радыё павінны працаваць у такім рэжыме, як яны працавалі ў дні пахаваньня вядомых дзеячаў КПСС і дзяржавы.

У 1.30 ужо з кабінэту Манаенкава Краўчанка падняў з ложку званком першага намесьніка генэральнага дырэктара ТАСС Генадзя Шышкіна, загадаўшы падʼехаць у ЦК. (Кіраўнік ТАСС Леў Сьпірыдонаў знаходзіўся ў гэты час у адпачынку і на працы зьявіўся толькі да 5-й вечара таго ж дня.) У выніку менавіта ТАСС стаў галоўным інструмэнтам, пры дапамозе якога путчысты распаўсюджвалі свае заявы. Кантроль за СМІ ў тыя дні ажыцьцяўляў сакратар ЦК Аляксандр Дзасохаў. Як адразу пасьля путчу Шышкін казаў «Коммерсанту», на працягу трох дзён той шматкроць «аказваў ціск, патрабуючы перадаваць па каналах ТАСС больш інфармацыі ў падтрымку путчу».

Як вынікае з паказаньняў Краўчанкі, дадзеных ім па справе ГКЧП, Манаенка «даў зразумець, што пасьля ўвядзеньня надзвычайнага становішча тэлебачаньне і радыё павінны працаваць у такім рэжыме, як яны працавалі ў дні пахаваньня вядомых дзеячаў КПСС і дзяржавы». Краўчанку было загадана прыгатаваць тэлебачаньне да ўвядзеньня надзвычайнага становішча. Пазьней у інтэрвію Slon Краўчанка сказаў, што такая праграмная сетка, калі граў сымфанічны аркестар Федасеева і гучала клясычная музыка, бывала шмат разоў у гісторыі, часта — калі хавалі генсекаў.

Леанід Краўчанка

Леанід Краўчанка


Кіраўніку праграмы «Час» Ольвару Какучая, як ён распавядаў дасьледніку СМІ Элен Міцкевіч, Краўчанка патэлефанаваў у 1.30 ночы і загадаў неадкладна прыйсьці на працу. Як вынікае з паказаньняў Краўчанкі па справе, з тым жа ён патэлефанаваў яшчэ двум важным тэлевізійным работнікам — Дзьмітрыю Бірукову і Віктару Асколкаву. А 5-й раніцы ад Алега Шэніна Краўчанка атрымаў дакумэнты ГКЧП — заявы, указы, звароты, якія трэба было агучыць на тэлебачаньні. Какучая казаў, што ўказаньні Янаева аб надзвычайным становішчы былі напісаныя ад рукі, як і некалькі старонак, напісаных Анатолем Лукʼянавым...

Пасьля гэтага Краўчанка адправіў дакумэнты ў «Астанкіна», якое ўжо з 3.55 раніцы пачаў акружаць транспарт з узброенымі людзьмі, а сам паехаў у будынак на Пятніцкай. Праз паўгадзіны падʼезды да «Астанкіна» пачалі перакрываць танкі. Краўчанка казаў у многіх інтэрвію, што пазьней не адразу змог зайсьці ў будынак — не пускалі салдаты. Яны лічылі, што выстаўленыя на 15 сутак, у рэальнасьці жа былі зьнятыя з пастоў у ноч на 21 жніўня...

У 6 раніцы заявы ГКЧП зьявіліся на стужцы ТАСС, а па тэлебачаньні ўказ віцэ-прэзыдэнта СССР Генадзя Янаева аб увядзеньні надзвычайнага становішча ў краіне і ўтварэньні ГКЧП прачыталі дыктары Іна Ермалаева і Яўген Качаргін. З гэтага ж часу паведамленьні перадаюцца і па радыё. Дакумэнты камітэту зачытваюцца з інтэрваламі ў адну гадзіну, а ў 8 раніцы выходзіць першы паўнавартасны выпуск тэленавінаў, у якім яны гучаць адзін за адным...

ЗАБАРОНА ГАЗЭТ

Путч быў арганізаваны ў панядзелак, калі газэты традыцыйна не выходзяць. Але ў аўторак яны не выходзяць ужо ў сувязі з пастановай ГКЧП № 2 «Аб выпуску цэнтральных, маскоўскіх гарадзкіх і абласных газэт». Гэтым дакумэнтам быў «часова абмежаваны выхад пэўнай колькасьці цэнтральных, маскоўскіх гарадзкіх і абласных грамадзка-палітычных выданьняў». Выходзіць дазволена наступным выданьням: «Труд», «Рабочая трибуна», «Известия», «Правда», «Красная звезда», «Советская Россия», «Московская правда», «Ленинское знамя», «Сельская жизнь».

Прэзыдэнт Расеі Барыс Ельцын выступае ля будынку Белага дому, 19 жніўня 1991 году

Прэзыдэнт Расеі Барыс Ельцын выступае ля будынку Белага дому, 19 жніўня 1991 году


«20 жніўня ў 11 раніцы галоўныя рэдактары 11 газэт дэмакратычнага кшталту, якія ня выйшлі ў гэты дзень у сьвет — «Аргументы и факты», «Московский комсомолец», «Комсомольская правда», «Коммерсантъ», «Куранты», «Мегаполис-экспресс», «Независимая газета», «Российская газета», «Российские вести» і «Столица» сабраліся ў кабінэце Ягора Якаўлева ў «Московских новостях» і вырашылі выдаць «Общую газету». — запісвае ў дзёньніку журналістка «Московских новостей» Яўгенія Альбац. — Ужо дамовіліся з друкарняй у Таліне. Факсамі дасылаем інфармацыю ў Парыж, Нью-Ёрк, Бэрлін, Рым...»

Ягор Якаўлеў

Ягор Якаўлеў


У гэты ж дзень газэту зарэгістравала Міністэрства друку РСФСР, і яна выйшла ў сьвет 21 жніўня. Нумар вярстаўся ў «Коммерсанте», які ўзначальваў сын Ягора Якаўлева Ўладзімер. Праз гады шэф-рэдактар выдавецкага дому «Коммерсант» Андрэй Васільеў скажа, што быў «ценявым» галоўным рэдактарам «Общей газэты».

Акрамя працы над «Общей» калектывы зачыненых газэт раздрукоўваюць на ксэраксах і свае выпускі і раздаюць іх у Маскве з рук.

Забарона на выпуск газэт будзе доўжыцца да шостай гадзіны вечара 21 жніўня і будзе зьнятая адначасова з уключэньнем сродкаў сувязі на лецішчы Міхаіла Гарбачова ў Фаросе.

«ЛЕБЯДЗІНАЕ ВОЗЕРА»

Балет «Лебядзінае возера», які стаў адным зь сымбаляў жнівеньскага путчу, традыцыйна служыў музычным фонам пры пахаваньні ўсіх апошніх генэральных сакратароў — і Леаніда Брэжнева, і Юрыя Андропава, і Канстанціна Чарненкі. У гэты дзень, як неаднаразова казаў Леанід Краўчанка, балет стаяў, прычым двойчы, раніцай і ўвечары, у тэлевізійнай праграме, якая ў тыя часы была складзеная на тыдні наперад. На пытаньне аб «Лебядзіным возеры» ён адказваў «раз дзьвесьце або трыста». «Ну вазьміце газэты, часопісы жніўня 91 году! Я яшчэ 5 жніўня зацьвердзіў праграму на тыдзень з 19 па 26 жніўня (гэта заўсёды загадзя рабілася, робіцца і цяпер). Адкрыйце газэту і ўбачыце, што і раніцай, і ўвечары было „Лебядзінае возера“, а таксама прэмʼера мастацкага фільму „Тры дні і тры ночы“, і ён таксама быў паказаны. Назва была за два гады прыдумана, хто ведаў, што путч будзе тры дні і тры ночы? Гэта надзвычайны парадокс!»


Краўчанка кажа, што разумеў: ён пазбавіцца крэсла ў любым выпадку, хто б ні прыйшоў да ўлады, а таму вырашыў абараніць сябе хоць бы тым, што паставіць у эфір ужо зацьверджаную праграму...

Цалкам першую частку дасьледаваньня чытайце ТУТ.

XS
SM
MD
LG