Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Словы, а дакладней, значэньні, якія мы ім надаем, могуць мяняць рэальнасьць у лепшы ці горшы бок. Ёсьць тэхналёгіі маніпуляцыі значэньнем словаў. Скажам, словы сьвядомы ці змагар у векавой беларускай моўнай і літаратурнай традыцыі цалкам пазытыўныя, маюць сваю сэмантычную нішу. Але імпэрская прапаганда раней паціху, а цяпер з выкарыстаньнем сучасных інфармацыйных тэхналёгіяў больш агрэсіўна падмяняе, выварочвае значэньне беларускага і ўкраінскага слова сьвядомы/свідомий. Нам варта не патураць такім маніпуляцыям нават у гарачыні палемікі, а бараніць сваё сэмантычнае поле.

Словамі з катэгорыі сямейнай лексыкі, здавалася б, маніпуляваць немагчыма. Але спрабуюць. Я пра слова бацька як мянушку кіраўніка дзяржавы.

А. Лукашэнка з канца 1990-х гадоў сыстэматычна называе сябе ў трэцяй асобе "бацька". Гэта самая простая тэхналёгія ўкараненьня неўласьцівага значэньня слова ў аўтарытарных умовах. І тым ня менш самі беларусы ў масе сваёй так ня кажуць пра героя тэлеэкрану. Нават самыя вернападданыя (ня ведаю, наколькі ўсурʼёз), але з рэальнага народу, называюць яго проста Лукашэнка:

Аднак мянушку падхапілі ў Расеі ды Ўкраіне, дзе добрым тонам лічыцца ўжыць яе ў размове зь беларусамі. У расейскіх мэдыях мянушка ўпершыню зьявілася, здаецца, у 1997 г. на старонках выданьня "Коммерсантъ Деньги" (паводле "Словаря современного жаргона российских политиков и журналистов"). У нас яе ўжываюць хіба што вэртыкальныя чыноўнікі ды прыдворныя па музычнай часьці.

У 2013 годзе А. Лукашэнка нават абвясьціў слова "бацька" сваім прыватным брэндам:

Под брендом "Батька" и прочим в России и Украине продают какую-то "бормотуху" или разведенное сливочное масло. Это уже для нас проблема. Наши цепляют там — как будто Лукашенко продает там. От моего имени продают.

Праўда, на постсавецкай прасторы яшчэ да Лукашэнкі "бацькам" быў камуніст Мікалай Кандраценка, партыйны сакратар, а потым губэрнатар Краснадарскага краю Расеі. Падтрымаў путч ГКЧП. Дэманстраваў зварот да казацкіх традыцыяў. Палітычныя тэхнолягі выкарысталі зварот "батька Кондрат" у ягонай выбарчай кампаніі 1996 г.

Мікалай Кандраценка і Аляксандар Лукашэнка падпісваюць дамову паміж Беларусьсю і Кубаньню. 1997

Мікалай Кандраценка і Аляксандар Лукашэнка падпісваюць дамову паміж Беларусьсю і Кубаньню. 1997

Відавочна, Лукашэнка пераняў мянушку ў свайго таварыша, што ўскосна прызнаў у 2007 годзе падчас прэсавай канфэрэнцыі для расейскіх журналістаў: "Наверное, эта практика пришла от вас. Или от нас к вам. В Краснодарском крае, помните, был губернатор Кондратенко, его тоже «батька Кондрат» звали… Зацепилась за мной эта не то кличка, не то имя. Ну я и привык. Я никак к этому не отношусь".

Бацюхны мае!

У беларускай мове здаўна слова бацька ўжываецца амаль суцэльна ў сямейным значэньні. З пары Вялікага Княства яно і аднакаранёвыя былі ўключаныя ў юрыдычную тэрміналёгію: бацькаўшчына — бацькаў набытак, спадчынная маёмасьць. Бацькí — бацька і маці чалавека (у расейскай мове такой аднакаранёвасьці няма, там "родители"; беларускае ж зборнае слова бацькí яшчэ выразьней падкрэсьлівае радзіннае значэньне слова бацька ў адзіночным ліку).

Адзіная сфэра па-за сямейнаю, дзе зварот бацька ў Беларусі быў прыжыўся, — гэта царква. Хросны бацька. Хаця тут адбыўся наўпроставы мэтафарычны перанос значэньня.

А вось да сьвятара ў народнай мове пашанотліва маглі зьвярнуцца татуля, татуня, татусь, татуська, татулька: Няхай здароў будзець татуська наш, харошы сьвяшчэнік, — сьведчыць знаўца беларускае народнае мовы XIX ст. Іван Насовіч.

Зварот "бацюшка" ў беларускую мову прыйшоў з расейскае, пазьней. Прычым той самы Насовіч зазначае: бацюхна скажуць пра ўласнага бацьку, а бацюшка — менавіта пра сьвятара. Відавочны словаўтваральны русізм (трэба сказаць, што для сьвятара Насовічавы запісы фіксуюць яшчэ бацінька, бацічка).

Думаю, што бацька ў значэньнях 'дабрачынца' (Будзь бацькаю, панок!) або 'галава, кіраўнік, начальнік' — таксама вынік расейскага ўплыву:

"Demokraty" haradzkoj dumy hutarać ab tym, kab sienakosy u hubernatorskim sadu zdawać z tarhoŭ. Ciapier ich trymaje za bezcen Č., swajak adnaho z baćkoŭ horadu O. (Naša Niwa, 1910, № 23—24, с. 363)

Вядома, слова бацька мае моцны мэтафарычны патэнцыял, калі адухаўляецца слова Бацькаўшчына або калі Бацькам завецца адна з нашых нацыятворчых рэк —Нёман.

Мікалай Ворвулеў, "Нёман" (Нестар Сакалоўскі — Анатоль Астрэйка)

Треба батька Махна із синочками

Ва ўкраінскай мове, хоць блізкай, слова батько мае інакшае сэмантычнае поле. Народная песьня пра трагічныя падзеі канца 18 ст.:

А наш батько Калнишевський того не гадає,
А вже ж Москаль, а вже ж Москаль Січу обступає.

"Та встань, батьку-отамане, кличуть тебе люди,
Ой, як станеш ти на башти, Москаля не буде!"

Батьком казакі называлі гетмана. Магчыма, ў працяг цюрскага атаман, якое часам зьвязваюць з ата 'бацька'. Батько Хмельницький, батько Богдан. Ужо ў іншую эпоху ўкраінскі палявы камандзер-анархіст Нестар Махно зарабіў званьне Батько дзякуючы тым самым казацкім традыцыям нерэгулярнага як бы "народнага" войска. "Яблучко із листочками, треба батька Махна із синочками".

Цікава, што ў Янкі Купалы (паводле "Слоўніка мовы Янкі Купалы") слова бацька ў значэньні 'вядомая і паважаная асоба, старэйшы ў грамадзе' фіксуецца менавіта ў тэкстах, зьвязаных з Украінай:

Праслаўнаму бацьку ўкраінскай свабоды

Паклон бʼе разбуджана ўся старана…

("Памяці Тараса Шаўчэнкі")

Цар-бацюшка, абаронца ад "чужебесия"

Чаму ўсё ж у беларускай мове слова бацька ня стала зваротам да начальніка? Я наткнуўся на тэкст "Русская душа и нерусская власть". Аўтарка — Тацьцяна Міронава, член-карэспандэнт Міжнароднай славянскай акадэміі навук, працуе ў Праваслаўным Сьвята-Ціханаўскім гуманітарным унівэрсытэце, змагаецца з "чужебесием", выкрывае Захад і яго антыславянскія змовы. Карацей, аўтарытэт.

І вось такія ў Міронавай цікавыя назіраньні.

Есть два типа отношений в иерархии руководителя и ему служащих — это отношения подчинения и послушания. Под-чин-ение … предполагает преклонение перед законом, пребывание под игом закона.

(Тут зьвернем увагу, наколькі ёмістае і цывілізацыйна адпаведнае беларускае слова падпарадкаваньне — г. зн. сьвядомае зьдзяйсьненьне парадку).

Подчинение крайне противно русской натуре, потому что в нем русский человек усматривает …холод бессердечности. Наш подлинно русский тип организованности основан на послушании, …чужд западному представлению об организации и порядке.

В русском понимании иерархия начальник и подчиненный — … это иерархия отца, его сыновей и дочерей. Причем допускается по-русски, что отец-правитель может быть суров, требователен, даже жесток, если жесткость и требовательность полезны детям.

Адсюль, піша Міронава, паходзяць сувораўскі выраз "отцы-командиры", казацкі зварот "батька", сучасная мянушка "батяня-комбат". І любімы сваімі дзецьмі-падданымі "Царь-батюшка".

* * *

Слова батька ў расейскай літаратурнай мове стылёва афарбаванае. Слоўнік Ушакова пазначае яго як "областное, фамильярное, вульгарное". Сапраўды, яго ўжываньне менавіта ў расейскай мове тэрытарыяльна і сацыяльна абмежаванае. У пару 1-й Усясьветнай вайны ў былой Расейскай імпэрыі, асабліва ў так званых казацкіх рэгіёнах, зьявілася мноства парамілітарных і часта паўкрымінальных груповак, іхны дух панаваў і ў чырвонай арміі. Расейскі вайсковы журналіст, дасьледнік біяграфіі Сямёна Будзённага Аляксандар Шчолакаў піша пра іхных камандзераў:

Усіх атаманаў бандыцкая братва вылучала з уласнага асяродзьдзя і тытулявала "батькамі". Больш прыстойна словам "батя" сваіх камандзераў называлі ў партызанскіх, паўпартызанскіх і нават рэгулярных частках Чырвонай арміі. …Таму ня дзіва, што байцы Першай коннай звалі свайго камандарма "Батька Семен".

"Батька Семен"

"Батька Семен"

Вось такая прычына жывучасьці ў чырвонай арміі тытулу "батька", які ажыў падчас Другой усясьветнай вайны ў савецкіх партызанаў. Украінскае казацтва тут ужо ні да чога.

Бацька Булак

Быў і ў беларускай гісторыі дзяяч зь мянушкаю Бацька. Гэта генэрал-маёр Станіслаў Булак-Балаховіч.

Балаховіч прайшоў расейскую армію пачынаючы ад харужага, зьнізу, у закалотах 1917—1919 гадоў сам ствараў аддзелы і пераняў завядзёнку быць "отцом солдатам". Свой першы загад пасьля выбіцьця з Пскова чырвоных ён падпісвае "Атаман сялянскіх і партызанскіх аддзелаў". Ужо тады да яго прыляпілася мянушка бацька — у традыцыйным для расейскай арміі ды казацтва значэньні.

Віктар Шалкевіч сьпявае:

Эх, конь, ты мой конь, чатыры падковы,

Ты вядзі, вядзі у бой нас, Бацька Балаховіч!

Балаховіч ня толькі ваюе, але і піша наіўныя вершы па-беларуску. Напісана ў Таліне 25 лістапада 1919 году:

Празь цёмныя хмары на чуждай старонцы
Зірнула на нас цёпла-роднае сонца,
I гоман пачуў я з радной стараны:
«Свабода калоціцца ў наша ваконца,
За бацькаўшчыну ўсталі яе ўсе сыны!»


Верш гэнэрал так і назваў: "Покліч Бацькі". (Магчыма, слова бацька для яго тут мела і асноўнае значэньне — з роднай беларускай мовы.)

Ужо прыйшоўшы з войскам у Беларусь і дакляраваўшы вернасьць Беларускай Народнай Рэспубліцы, генэрал надта ня слухаўся Ўраду БНР і ўвогуле каго б ні было, заставаўся самадастатковы — падобна як "бацькí" на тэрыторыі Ўкраіны і Кубані таго часу. Атаманская мянушка ішла за ім усё наступнае жыцьцё і засталася ўнікальнаю для беларускага нацыянальнага руху.

* * *

Наагул у беларускай вайсковай традыцыі не называлі камандзера, нават такога выдатнага, як князь Канстанцін Астроскі, бацькам. Бо кожны шляхціч-ваяр кіраваўся Статутам ВКЛ і меў сваю матывацыю ваяваць за Айчыну. І манарха бацькам не маглі называць, яго выбіралі баяры-шляхта, ён быў першы сярод роўных і выконваў адведзеныя яму законам функцыі. А ня быў "айцом народаў", як расейскі цар, або Сталін, або чарговы Кім.

Наўрад ці варта журналістам недзяржаўных беларускіх мэдыяў пераймаць небеларускую лексычную завядзёнку і падмяняць Бацькаўшчыну "Батькой". Шануйма сваіх бацькоў і не ўжывайма слова бацька марна.

  • 16x9 Image

    Вінцук Вячорка

    Нарадзіўся ў Берасьці ў 1961. Як мовазнаўца вывучаў мову выданьняў Заходняй Беларусі міжваеннага часу, ініцыяваў сучаснае ўпарадкаваньне беларускага клясычнага правапісу, укладаў беларускія праграмы і чытанкі для дашкольных установаў. Актыўны ўдзельнік нацыянальнага руху, пачынаючы з "Майстроўні" і "Талакі" 1980-х. Аўтар і ўкладальнік навукова-папулярных тэкстаў і кніг, у тым ліку пра нацыянальную сымболіку.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG