Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Памяць і голас. Гукавы архіў аднаго са старэйшых супрацоўнікаў Свабоды


Радыё Свабода прэзэнтуе фільм «Время истекло». У аснове яго — гукавы архіў вядучага перадачы «Па-над бар’ерамі» Ігара Памяранцава. Рэжысэр Лідзія Старадубцава тлумачыць задуму стваральнікаў.

Два словы, «памяць» і «голас», пастаўленыя побач, уступаюць у гульню ўзаемных перагукаў. Галасы абрастаюць памяцьцю, памяць — галасамі. Менавіта пра гэта фільм «Время истекло». Зрэшты, ня толькі пра гэта. Але і пра ўслухоўваньне. Пра немагчымасьць забыць голас. Пра паэзію і сьмерць. Пра бога гукаў. Пра лябірынты словаў. Пра кафкіянскія ператварэньні: жывога ў мёртвае, мёртвага ў жывое. І яшчэ — пра магію радыё. Пра яго загадкавую мэтамарфозу як тэхнічнай вынаходкі ў вытанчанае «Ars Acustica», якое нібыта вяртае нас да спрадвечнага разуменьня адзінства рамяства і мастацтва ў старажытнагрэцкім слове «тэхнэ» ( «τέχνη»). Радыё — мастацтва памяці. Жывапісная памяць зьбіраецца ў пінакатэках, кніжная — у бібліятэках, клінапісная — у гліптатэках. А памяць радыё захоўваецца ў аўдыётэках і акустычных архівах — могілках галасоў.

У мяне ў жалезнай шафе — архіў.
Пры ім — салідныя радыёмогілкі.
З кожным годам яны ўсё багацейшыя.
Людзі памерлі, а галасы сьвежыя, сакавітыя.

Так пачынаецца адзін з вершаў аўтара ідэі і героя фільму — радыёдраматурга, паэта, эсэіста Ігара Памяранцава, які за 35 гадоў працы на Бі-бі-сі (Лёндан) і Радыё Свабода (Мюнхен, Прага) сабраў унікальны радыёархіў сучаснай расейскай паэзіі. У ягонай «Радыёанталёгіі сучаснай паэзіі» гучалі галасы Іосіфа Бродзкага, Генадзя Айгі, Дзьмітрыя Прыгава, Сяргея Аверынцава, Аляксея Паршчыкава, Уладзіміра Сакалова і многіх іншых аўтараў, якія пакінулі гэты сьвет. Фільм «Время истекло» — практыка візуалізацыі гэтага сходу «галасоў мёртвых паэтаў». Іх вершы ажываюць у нанізаных адзін на адзін кінавобразах: вінілавых кружэлак і магнітафонных стужак, касэт і электронных дыскаў, кампутарных аудыяграмаў, рухаў вуснаў, плывучых радкоў, жэстаў сурдаперакладу. Напэўна, галоўны парадокс такога досьведу мусіў бы палягаць у прызнаньні немагчымасьці адшукаць візуальную паралель голасу. Аднак кінэматаграфічны кантрапункт гуку і вобразу сьцьвярджае магчымасьць гэтай немагчымасьці.

Фільм здымаўся ў Чэхіі і Ўкраіне. Сярод лякацый здымак — ня толькі праскі офіс Радыё Свабода і хатні радыёархіў Ігара Памяранцава, але і дзіўныя «месцы памяці»: могілкі і храм, абсэрваторыя і карцінная галерэя, люстраны лябірынт і тэатар ценяў, закінутыя дамы ў пустынных вулачках Прагі. Прасторавае «зрушэньне» сэнсавага і візуальнага фокусаў адлюстроўвае рэжысэрскую задуму карціны, у аснове якой — свайго роду жанравы падман. «Время истекло» пачынаецца як дакумэнтальны фільм: спакойнае і мернае, рацыянальнае апавяданьне аб працы радыёжурналіста. Але перад намі толькі ўяўнае праўдападабенства кінанаратыву, закліканае усыпіць пільнасьць гледача. Скрозь канву біяграфічнай дакумэнталістыкі пра майстра радыёрамяства раз-пораз прарываюцца абсурдныя дэталі: жук Грэгар (офіс Радыё Свабода знаходзіцца паблізу ад магілы Кафкі), партрэт Борхеса ў лічбавым архіве, вушы рыцараў і прынцэс на жывапісных палотнах, сымбалі альхіміі, астралёгіі, халдэйскай навукі.

Сцэнар акрэсьлівае крывую нарастаньня ірацыянальных матываў, падводзячы да падвойнага фіналу фільму. Першы абсалютна алягічны. У пошуках бязгучнага бога гукаў герой трапляе ў шматмерны лябірынт люстраной памяці і мігатлівых блікаў, губляецца ва ўласных адлюстраваньнях, паступова апускаецца ў акустычную бездань хору паэтычных галасоў памерлых і зьнікае ў кропцы прадчуваньня «канца ўсіх часоў». Другі фінал — па гэты бок «рацыё». Але настрой усё той самы, апакаліптычны. Заканчэньне радыёпраграмы. Пакінутыя на стале навушнікі. Апусьцелае крэсла радыёвядоўцы. Мэтафарычныя ключы больш чым празрыстыя. «The rest is silence». Татальная перамога глуханямых над памяцьцю голасу. Мікрафон здольны толькі ўзмацніць гук цягучай цішыні.

«Наш час скончыўся — наше время истекло»: так завяршаюцца радыёпраграмы. «Наш час скончыўся»: так завяршаюцца жыцьці. Удалечыні ад пункту сыходжаньня зямной пэрспэктывы здаецца, што час «цячэ» лёгка, бесклапотна і гульліва. Такі расплаўлены, «цякучы» час падобны хіба што на сюррэалістычнае «пастаянства памяці» або вечную Гераклітаву плынь станаўленьня — тую самую, у якую немагчыма ўступіць двойчы. Але для таго, хто зазірнуў у зрэнкі сьмерці, часам не «цячэ». Ён «сьцёк». «Время истекло». Сьлязьмі. Крывёю. «Время истекло» — вобраз разрыву. Болю. Расколіны неразуменьня. Адмераны тэрмін. Канец дня, года, жыцьця, стагодзьдзя. Але радыёдрама мае свой катарсіс: дар магчымасьці ўваскрашэньня ў бесьцялесным, празрыстым, неадчувальным этэры. У адкрытым космасе. «Той, хто хоць бы раз быў у этэры, бесьсьмяротны», — сьцьвярджае герой фільму «Время истекло», супрацьпастаўляючы факту канечнасьці жыцьця веру ў вялікае «тэхнэ» радыё, якое здольнае захаваць памяць голасу і навучыць нас ўслухоўвацца ў галасы памяці.

XS
SM
MD
LG