Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Расейскі паэт і літаратуразнаўца Андрэй Чарноў пра пісьменьніцкія норавы і праект ОГПУ «Міхаіл Шолахаў».

З пецярбурскім паэтам і літаратуразнаўцам Андрэем Чарновым Міхаіл Сакалоў гутарыць пра сапраўднага аўтара вялікага раману — данскога пісьменьніка Фёдара Крукава, праект ОГПУ «Міхаіл Шолахаў» і пісьменьніцкія норавы.


Міхаіл Сакалоў: У цэнтры нашай увагі будзе праца, вельмі важнае дасьледаваньне Андрэя Чарнова, яно называецца «Як скралі крадзенае паветра. Нататкі пра «Ціхі Дон». Што вас прымусіла ўзяцца за гэта дасьледаваньне, дасьледаваньне аўтарства вялікага рамана? Бо ім займаліся з аднаго боку розныя афіцыйныя філёлягі, энтузіясты, Леў Калодны, чалавек, які актыўна прапагандаваў аўтарства Шолахава. Салжаніцын з другога боку, сумняваўся ў аўтарстве, таксама Ірына Мядзьведзева-Тамашэўская, Зееў Бар-Сэл. Людзей шмат, а вы чаму ў гэтую чаргу ўбудаваліся?

Андрэй Чарноў: Гадоў 9 таму жонка спытала: «Што там Шолахаў?». Трэба было адказваць, а я быў, прызнацца, зусім не гатовы. Успомніў, што гаварылi пра Крукава. Віктар Праўдзюк на ленінградзкім «Пятым коле» велізарную сэрыю перадачаў запускаў у 1991 годзе. Я тады не асабліва зацікавіўся, былі больш цікавыя тэмы. А тут жонцы трэба адказваць. Палез, знайшоў дзесьці, у інтэрнэце тады яшчэ было ня шмат, першы абзац аповесьці «Зыбь», я зусім проста ўпаў.
Міхаіл Сакалоў: Гэта Фёдар Крукаў?

Андрэй Чарноў: Так. Таму што гэта тая рука, гэта тое дыханьне. Тады я вырашыў сабраць усё, што было магчыма, Крукава. Мы аб’ядналіся цэлай камандай, сталі шукаць, расшыфроўваць. Міша Міхееў, такі выдатны доктар навук, знайшоў падборкі данскіх газэтаў 1919 гаду, там шмат нарысаў Крукава і нататак. Кніжка гэтая выйшла некалькі гадоў таму. Сабралі, расшыфравалі. Расшыфравалі яго апавяданьні, якія Фёдар Дзьмітрыевіч Крукаў публікаваў часта пад псэўданімам.

Міхаіл Сакалоў: То бок вы лічыце, што гэта аўтар пратографа раману. Гэта значыць чарнавікі, якія былі ўзятыя Шолахавым.

Быў абраны дэпутатам Першай Дзяржаўнай Думы ад Дона. Яго прамовы ўзрушвалі сучасьнікаў

Андрэй Чарноў: Гэта аўтар рамана. Проста ў тым выглядзе, у якім раман выдадзены, па-першае, цалкам дапісаная апошняя восьмая частка. Па-другое, там, дзе гаворка ідзе пра рэвалюцыю, там куча ўставак з мэмуараў белых генэралаў таксама. Тое, што ўстаўлена, мы можам зразумець, а вось што адтуль канфіскавана — гэта ніяк. Бачыш, што тут нешта павінна быць... Усё ж два словы пра Фёдара Дзьмітрыевіча Крукава. Кажуць, нейкі казачы афіцэр. Спадары, якой казачы афіцэр? Сын атамана і данскі дваранкі. Нарадзіўся ў Глазуноўскай, такая станіца, якая з Вешанскай увесь час канкуравала, хоць паміж імі 80 вёрст. Чалавек, які араў разам з бацькам, нармальны зусім казак. Скончыў Усьць-Медведзецкую гімназію. Потым паступіў у Пецярбурскі гісторыка-філялягічны інстытут, дзе Блок не пацягнуў вучыцца. Скончыў, выкладаў у Ніжнім Ноўгарадзе. Быў абраны дэпутатам Першай Дзяржаўнай Думы ад Дона. Яго прамовы ўзрушвалі сучасьнікаў. Ленін стаў за ім сачыць вельмі ўважліва, за яго прозай. Ёсьць цэлая палеміка Леніна з Крукавым. Потым ён стаў намесьнікам галоўнага рэдактара Караленкі ў «Рускім багацьці». Друкаваўся там часьцей за ўсё таксама пад псэўданімам.

Ён, мабыць, быў паталягічна сьціплы чалавек. Хоць калі вы возьмеце яго раньні, у 22 гады напісаны аповед «Гулебшчыкі», гэта проста «Ціхі Дон», згорнуты да чатырох старонак, гэта значыць наадварот потым разгорнуты. Далей ён перастае публікаваць прозу, піша раман. Ёсьць сьведчаньні аб тым, што Фёдар Крукаў пісаў «Вайну і мір», як сучасьнікі казалі, але нічога не публікаваў.

Міхаіл Сакалоў: А чытаў можа быць каму-небудзь, вядома нешта, нейкія чыткі? Звычайна ж дзеляцца неяк.

Андрэй Чарноў: Мабыць, проста казаў. Ёсьць два сьведчаньні, што пісаў эпапэю, зь ім сышла эпапэя кшталту «Вайны і міру». А тут зразумей, ці чуў урывак гэты чалавек ці чуў толькі размовы. Радок у некралёгу. Потым ён быў у партыі, такая вельмі цікавая партыя забытая палітычная — Народныя сацыялісты. Гэта была такая выдатная партыя прафэсарскага складу пецярбурскага... Крукаў падпісаў «Выбарскі заклік», адседзеў тры месяцы ў турме.

Міхаіл Сакалоў: А ў грамадзянскую вайну?

Андрэй Чарноў: У грамадзянскую вайну ён на кані. Ён піша, што прыйшлося гуляць ролю генэрала на кані. Ён актыўны ўдзельнік супраціву, выдавец газэтаў, увогуле ідэоляг Белага руху на Доне.

Міхаіл Сакалоў: А як Крукаў загінуў?

Бальшавікі схапілі, расстралялі, рукапісы адабралі, паказалі каму варта, і сталі раскручваць юнага крымінальніка, завэрбаванага ЧК, Мішку Шолахава

Андрэй Чарноў: А гэта самае дзіўнае, самае незразумелае. Быццам бы памірае ад тыфу пры адступленьні ў лютым — пачатку сакавіка 1920 году. Але па іншай вэрсіі расстраляны. Бальшавікі схапілі, расстралялі, рукапісы адабралі, паказалі каму варта, і сталі раскручваць юнага крымінальніка, завэрбаванага ЧК, Мішку Шолахава.
Калі мы зьвернемся да «Ціхага Дону», то апошнія два-тры абзацы ў сёмай частцы напісаны відавочна Круковым і напісаныя з натуры. Гэта пра тое, як белыя пакідаюць берагі саюзнай Расеі. Дарэчы сказаць, давайце знойдзем яе, давайце прачытаем. Яна яшчэ, дарэчы, выдатная тым, што Булгакаў з гэтай канцоўкі потым зацягнуў сабе «у белым плашчы з крывавым падбоем» — гэта проста з гэтага абзаца напісана. Набярыце «Ціхі Дон»... Гэта апошнія два-тры абзацы сёмай часткі, перадапошняй. Раман скончаны, там больш ні слова не дапісаць. Трэці том можа быць не прапісаны, але быццам бы гэта падзея, якая праз два ці тры тыдні пасьля афіцыйнай гібелі Крукова. Не атрымліваецца, што ён загінуў — гэта яго рука.

Міхаіл Сакалоў: Тады што?

Андрэй Чарноў: Мабыць, быў арыштаваны.

Міхаіл Сакалоў: Сядзеў і зьнік. Там жа высылалі на Поўнач, гінулі, дарэчы кажучы, на этапах. Вялікая колькасьць людзей, казакоў тады гналі яшчэ не на Салаўкі, а ў канцлягер у Халмагоры... Афіцыйных запытаў не рабілі, але адзін мой таварыш-гісторык гаварыў на Лубянцы зь вялікім генэралам некалькі гадоў таму: «Што вы не аддасьце рукапісы Крукова?». Генэрал сказаў: «Мы не супраць — сям’я пярэчыць».

Міхаіл Сакалоў: Сям’я Шолахава?

Андрэй Чарноў: Вядома, не Ельцына.

Міхаіл Сакалоў: Што ж, яна такая ўплывовая?

Андрэй Чарноў: Я ішоў сюды і спэцыяльна выпісаў цытату з аднаго майго вельмі даўняга прыяцеля ў мінулым: «Страта Шолахава азначае для нас у вядомым сэнсе прыкладна тое ж самае, што згубіць перамогу ў Другой сусьветнай вайне».

Міхаіл Сакалоў: Гэта Юры Палякоў.

Андрэй Чарноў: Юрый Палякоў, «Літаратурная газета», нумар 20, 2005 год.

Міхаіл Сакалоў: Чырвоны сьцяг засунуць невядома куды.

Казалі, што ці Шолахаў белы, проста прыдумаў сабе біяграфію, ці ён рукапіс скраў

Андрэй Чарноў: Так, менавіта так. Пры тым, што раман белы, да костачкі белы, да валасінкі зусім. Гэта зразумелі выдатна, калі раман у 1928 годзе выйшаў, гэта зразумелі рапповцы, камуністычная фракцыя тут жа задумала працэс. Казалі, што ці Шолахаў белы, проста прыдумаў сабе біяграфію, ці ён рукапіс скраў. Камісію па плагіяце ўзначаліў Серафімавіч, тут побач Марыя Ўльянава была. Мікіта Аляксеевіч Талстой, сын Аляксея Талстога, распавядаў мне, што яго бацька зьбег ад гэтай камісіі, каб у ёй не ўдзельнічаць. А потым калі яго за сталом пыталіся яшчэ да вайны, хто напісаў «Ціхі Дон», Аляксей Талстой нязьменна адказваў: «Ну ня Мішка ж». Хтосьці мог сказаць, што Талстой зайздросьціў, а зайздросьціць было няма чаму.

Міхаіл Сакалоў: Калі так, як вы расказваеце, то сапраўды зайздросьціць не было чаму, паколькі чалавек усё жыцьцё пражыў пад страхам таго, што яго выкрыюць. Невясёлая жыцьцё, трэба сказаць, у Шолахава.

Андрэй Чарноў: І так і выкрылі. Ўдар у яго здарыўся пасьля таго, як выйшла кніжка Мядзьведзевай. Там амаль нічога, там вельмі мала чаго знойдзена, хоць па тых часах гэта таксама самавіта. Дык вось Шолахаў захварэў адразу пасьля гэтага.

Міхаіл Сакалоў: Але калі б ён сёньня вашы працы пачытаў, напэўна, захварэў б вельмі моцна. Тут я хачу вас усё-такі спытаць: галоўны аргумэнт тых, хто даказвае аўтарства Шолахава, аўтарства «Ціхага Дона» — гэта рукапісы, якія ўсплылі ў гістарычным сэнсе нядаўна. Кажуць: ну як жа, усё рукой Шолахава напісана, рэдагавана...
Андрэй Чарноў: Так, сапраўды, рукапісы, іх нават здалёк. Нават гэтыя дурылкі, прабачце, выклалі ў інтэрнэт. А па рукапісы відаць, ведаеце, як настаўнікі, калі мы сьпісвалі ў школе, выкрывалі: «Ты сьпісаў». «Чаму?». «Таму-то, таму-то, таму-то». Відаць, калі сьпісана.

Міхаіл Сакалоў: Памылак шмат?

Андрэй Чарноў: Ня проста памылак, а цалкам канкрэтных памылак, памылак передёра. Гэта не апіскі, а памылкі «передёра». Я стаў гаварыць пра камісію 1929 году. Для камісіі Шолахаву трэба было тэрмінова вырабіць рукапіс. Ён наогул да гэтага кнігі не датычылася, ён быў прызначаны. Гэта быў крымінальнік, які прамантачыў чужыя грошы на Доне, быў прысуджаны да расстрэлу, чэкістамі выцягнуты. Тут жа быў рукапіс, пачалася апэрацыя, яго прызначылі на аўтара. Ён нічога ніколі сам не пісаў. Спачатку аповеды сталі публікаваць.

Міхаіл Сакалоў: Аповеды таксама з сумкі Крукава?

Але арыгінал быў напісаны па старой артаграфіі

Андрэй Чарноў: Сюжэты настрыжаны — так, але там, мабыць, цэлы калектыў працаваў у таварыша Міронава. Ды нават не відаць, а мы ведаем. Гэта было эканамічнае кіраваньне ОГПУ.
Аб рукапісы. Трэба было вырабіць рукапіс, каб прадставіць на камісію... Але арыгінал быў напісаны па старой артаграфіі, з «і» з кропкай. Нават калі чалавек вельмі стараецца, капіюючы рукапіс, ён абавязкова то цьвёрды знак, а потым выкрэсьліць.

Міхаіл Сакалоў: Почырк таксама не маглі разабраць, мяркуючы па вашаму дасьледаваньню?

Андрэй Чарноў: Ён, перапісваючы, рабіў памылкі і акрамя рудымэнтаў старой артаграфіі. У Шолахава два з паловай, у лепшым тры клясы адукацыі.

Міхаіл Сакалоў: Як жа, кажуць у гімназіі вучыўся?

Андрэй Чарноў: Дакумэнтаў няма. Нават калі ён вучыўся ў маскоўскай гімназіі, значыць тры з паловай клясы, а так два з паловай...
Вядома, ніякая камісія не працавала, таварыш Сталін вырашыў, што Шолахаў — гэта аўтар. Было напісана і апублікавана ў «Праўдзе», што той, хто ня так кажа і думае, той паклёпнік, вораг савецкай улады. Усе паволі змоўклі.

Міхаіл Сакалоў: Добра, паверым, што гэта сапраўды такі жулік, які выкарыстаў чужы рукапіс. А што ж чэкісты схапіліся за нейкага малапісьменнага юнака сумніўнах ўласьцівасьцяў? Няўжо нельга было знайсьці якую-небудзь пэрсону больш прыстойную?

Андрэй Чарноў: А навошта? Гэты попка ўсё жыцьцё будзе граць тое, што яму скажуць. Шолахаў не выпадкова зьявіўся...

Цалкам чытаць гутарку тут.


Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG