Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Радзіма Гарэцкага. Вёска памірае, музэй патрабуе рамонту


Абязьлюдзець, як ужо шмат якія беларускія вёскі, можа і Малая Багацькаўка, што ў Мсьціслаўскім раёне. Адсюль пайшоў на сьвет клясык беларускай літаратуры Максім Гарэцкі, рэпрэсаваны сталінскай уладай.

На Мсьціслаўшчыне, у вёсцы Малая Багацькаўка, больш за два дзясяткі гадоў існуе літаратурны музэй Максіма Гарэцкага. Гэтая вёска — радзіма клясыка беларускай літаратуры і грамадзкага дзеяча, які загінуў у гады сталінскіх рэпрэсіяў. Пра вёску Гарэцкага, яго землякоў і музэй — сюжэт беларускай Свабоды.

Малая Багацькаўка памірае. Тут дажываюць свой век адны пэнсіянэры. У восеньскую пару ў вёсцы сум. На вуліцы ні душы. Сядзібы без прыгляду зарастаюць кустоўем і пустазельлем.

Сям-там у зьдзічэлых садах вытыркаюцца рэбры аголеных дахаў сялянскіх хат. У больш-менш дагледжаных дварах яшчэ цепліцца жыцьцё.

У вёсцы Малая Багацькаўка

У вёсцы Малая Багацькаўка

У васьмідзесяцігадовай гаспадыні адной з такіх хат пытаю, ці памятае яна Гарэцкіх і што чула пра аднаго зь іх — Максіма. Пра род Гарэцкіх суразмоўніца шмат ня ведае. Пра Максіма Гарэцкага кажа па-простаму: «Відаць, ён харошы быў чалавек».

«Празь яго нам і дарогу праклалі. А жылі яны там, дзе цяпер музэй. Там іхная хата стаяла. Дзякуючы яму мы хоць жыцьцё ўбачылі. Тут гразка было. Не даехаць. Трактар наймалі, каб выехаць на асфальт. Дужа цяжка было. А цяпер, дзетухна, слава богу. Толькі жыць няма каму. Засталося толькі сем чалавек, і тыя адзіночкі. Хто ўдавец, а хто ўдава».

На пытаньне, ці цяжкое жыцьцё ў вёсцы, якая вымірае, суразмоўніца, вызваляючы ад посуду месца, каб госьць сеў, адказвае: дзеці ды ўнукі дапамагаюць.

«Хату пафарбавалі. Абкасілі навокал. Лаўка да нас прыяжджае два разы на тыдзень. Тады зьбіраемся ўсёй вёскай разам. Пэнсію плацяць у час. Усё добра. Толькі здароўя няма. Жыцьцё сканчаецца. Каб толькі ціха ў нас было. Колькі людзей цяпер гіне. Як наглядзісься ды расхвалюесься...».

Літаратурны музэй Максіма Гарэцкага — філіял мсьціслаўскага раённага гісторыка-археалягічнага музэю.

Ён пасярод вёскі. Насупраць невялікі пляц. Сюды пад’яжджае аўталаўка. Тут і паштовыя скрынкі ўсіх жыхароў Малой Багацькаўкі.

Музэй адкрылі ў 1993 годзе. Гэта звычайная сялянская хата, падзеленая калідорам на дзьве палавіны. У адной — экспазыцыя пра творчы і жыцьцёвы шлях Максіма Гарэцкага і яго блізкіх. Другая палова хаты этнаграфічная — перадае абстаноўку сялянскага побыту, у якім жылі Гарэцкія.

Усярэдзіне музэй дагледжаны. Усё тут па-простаму. Ня кідкія, але інфарматыўныя экспанаты, нефарбаваная падлога. Экскурсіі — на беларускай мове.

Экспанаты. У этнаграфічнай палове музэю

Экспанаты. У этнаграфічнай палове музэю

Экспанаты. Мяшэчак зь віленскай зямлёю прывезьлі беларусы Літвы

Экспанаты. Мяшэчак зь віленскай зямлёю прывезьлі беларусы Літвы

«Я калі пачынаю экскурсію, дык кажу, што Максім Гарэцкі — гэта наш беларускі пісьменьнік, таму гаварыць пра яго я буду на беларускай мове. Праблемаў не было з гэтым. У нас жа і беларускія школы ёсьць, і расейскія, але там жа беларускую мову выкладаюць. Таму ведаюць школьнікі мову. Найбольш школьнікаў цікавіць этнаграфічная частка музэю. Там — наша печка беларуская», — кажа загадчыца музэю Марыя Пляшкова.

Марыя Пляшкова расказвае пра Гарэцкіх

Марыя Пляшкова расказвае пра Гарэцкіх

Паводле яе, музэй Гарэцкага не застаецца без наведнікаў. Сюды рэгулярна прыяжджаюць на экскурсіі школьнікі і неабыякавыя да беларускай культуры людзі.

Суразмоўніца адзначае, што ў літаратурнай частцы музэю наведнікі часьцей за ўсё спыняюцца каля стэнду аб зьняволеньні пісьменьніка і ягонай сьмерці. На адно пытаньне Марыя Аляксандраўна ня можа адказаць пэўна — як загінуў пісьменьнік.

Два пасьведчаньні пра сьмерць Максіма Гарэцкага

Два пасьведчаньні пра сьмерць Максіма Гарэцкага

«Заўжды задаюць пытаньні, чаму на стэндзе два пасьведчаньні аб сьмерці. Я адказваю, як і вам — ня ведаю. Паводле афіцыйнай інфармацыі, Максім Гарэцкі расстраляны. А паводле неафіцыйнай — кровазьліцьцё ў мозг. Памёр у Комі АССР у 46 год».

Звонку музэй вымагае рамонту. Некаторыя бярвеньні спарахнелі ды зацьвілі. Багата якія патачыў шашаль.

Звонку будынак музэю вымагае рамонту

Звонку будынак музэю вымагае рамонту

На працягу апошніх пяці год музэем апякуюцца актывісты Таварыства беларускай мовы з Магілёва ды Дрыбіна. У мінулую нядзелю яны наведаліся ў Малую Багацькаўку, каб дапамагчы падрыхтаваць музэй да зімы.

ТБМ-аўцы за працаю ў музэі

ТБМ-аўцы за працаю ў музэі

«Літаратурны музэй даволі далёка ад Магілёва, — кажа старшыня магілёўскай суполкі Таварыства беларускай мовы Алег Дзьячкоў. — Сюды нязручна езьдзіць. Наша арганізацыя невялікая, але мы ўзялі шэфства над музэем. Ён занядбаны, на вялікі жаль. Наша праца — дробязь: падлогу памыць, пыл працерці. На могілках прыбраць. Яшчэ пару гадоў, і гэтай вёскі ня будзе. А вось літаратурны музэй мусіць застацца, бо Гарэцкі ня проста пісьменьнік. Гэта клясык. Пачынальнік сучаснай беларускай літаратуры».

«Не было б Гарэцкага, і, відаць, нашай дзяржаўнасьці не было б, — дадае тэбээмавец. — А сёлета, пагатоў, яшчэ юбілей брата Максіма Гарэцкага — Гаўрылы. А пра яго ў нас так ніхто і не згадаў як сьлед. Ён жа стаў самым маладым акадэмікам. Выбітная асоба. Адзін з пачынальнікаў беларускай навукі».

На вясковых могілках пахаваныя маці і бацька Гарэцкіх — Ахрасіньня Міхайлаўна і Іван Кузьміч.

Магіла маці і бацькі Максіма Гарэцкага

Магіла маці і бацькі Максіма Гарэцкага

З мэдальёна на невялікім абэліску яны глядзяць, як памірае іхная вёска. Недзе ля хаты-музэю пахаваная каса сястры Максіма Гарэцкага — Ганны. Ганна трагічна загінула маладой у Маскве. Там жа і пахавана.

Вяртаючыся з кладоў, завітаў да гаспадыні яшчэ адной сядзібы. Назвалася яна Галінай Васільеўнай. На пытаньне, ці вялікая была Малая Багацькаўка, кабета адказала: сорак двароў. «У кожным было па карове, а то і па дзьве, — згадала яна. — А потым старыя пачалі выміраць, а моладзь ня хоча заставацца ў калгасе. Зьяжджае».

Апавёўшы пра мясцовае жыцьцё, пра музэй, пра дэлегацыі, якія наведваюць яго, паскардзілася журналісту на работнікаў раёну, якія, паводле яе, зламалі стары калодзеж.

Паламаны калодзеж. Замест журава – круцёлка

Паламаны калодзеж. Замест журава – круцёлка

«Гэты калодзеж дужа каштоўны, — заявіла вяскоўка. — Ён з таго часу, як жыў яшчэ наш пісьменьнік Гарэцкі. І зламалі яго. Над калодзежам была вага жураўлём. Яе зьнялі і паставілі круцёлку. Вы як журналіст мо зробіце што, каб вярнулі ўсё на месца. Гэты калодзеж — рэліквія музэю. А дзе ты старой накруцісься гэтай круцёлкай».

«Хацелі зусім гэты калодзеж зьнесьці, — абураецца старая, — дык я села ля яго і кажу работнікам: „Закапайце мяне ля яго“. Так і не дала зьнесьці».

На адным з фатаздымкаў у музэі сапраўды калодзеж з журавом. Загадчыца музэю кажа: прыбралі такі патрэбны старым падважнік, калі яе не было на працы. Прыгадала, што нямала было ахвотных сфатаграфавацца побач са студняю з рэдкім для навакольля журавом, які застаўся з часоў, калі жыў Максім Гарэцкі.

XS
SM
MD
LG