Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Як Анатоль Тарас прымусіў чырванець выдавецтва «Харвест»


Міхась Скобла

Міхась Скобла

Аматары айчыннай гісторыі, відаць, зьвярнулі ўвагу на кніжную сэрыю «100 выдатных дзеячаў беларускай культуры». Не заўважыць яе немагчыма — за апошнія год-паўтара брашурак з пазнавальнымі партрэцікамі на вокладках выйшла даволі шмат, і часам у кнігарнях іх ставяць на паліцу ў адмысловай скрынцы. Ян Чачот, Мітрафан Доўнар-Запольскі, Аркадзь Смоліч, Мікола Ермаловіч... Дзясяткі сапраўды годных імёнаў — здавалася б, як тут не парадавацца за распрацоўнікаў, аўтараў і выдаўцоў сэрыі, якая, да слова, і каштуе вельмі танна. Пакупнік па такой цане набывае кнігі, не прыцэньваючыся. Набыў і я — жыцьцяпіс Міколы Ермаловіча, напісаны Анатолем Астапенкам.

Набыць набыў, але радаваўся нядоўга. Радасьць маю, як туман над ранішнім лугам, дарэшты разьвеяла прадмова, напісаная Анатолем Тарасам — «заснавальнікам, каардынатарам і рэдактарам» усёй сэрыі. У той прадмове я не знайшоў ні слова пра вартасьці Астапенкавай кніжкі, там і сам Ермаловіч прысутнічае як дапаможная фігура, як «сьведка на працэсе». А сам «працэс», увесь ягоны патас і гнеў скіраваныя супраць гісторыка Алеся Краўцэвіча. «Заснавальнік і каардынатар» вырашыў скарыстаць сваю ж сэрыю, каб зьвесьці асабістыя рахункі. І зрабіў гэта ў беспардонна-агрэсіўнай форме. Прычым — прыкрыўшыся партрэцікам Ермаловіча.

У прадмове ён цьвердзіць, што «такія, як Краўцэвіч, старанна служаць тым, хто дае ім грошы, — летувісам, палякам, расейцам», што «для людзей, падобных Краўцэвічу, галоўнае ва ўсе часы — добра ўладкавацца», што «да 1992 году ўсе яны хаваліся пад шафай, як мышы». Паводле Анатоля Тараса, Краўцэвіч — і хлус, і прыстасаванец, і каньюнктурнік.

Бі хоць таўкачом, абы было па чом — кажуць у народзе. Па чым жа б’е аўтар прадмовы, якая ня мае аніякага дачыненьня да кніжкі, на пачатку якой зьмешчаная? Аказваецца, угнявіў яго тэкст Алеся Краўцэвіча «Анатоль Тарас і Парнас», дзе крытычна (але, на маю думку, аргумэнтавана) ацэньвалася дзейнасьць Анатоля Тараса як гісторыка і публікатара. І вось — адказ, які нагадвае размахваньне аглобляй на навуковай дыскусіі. Што ж, махай, калі запярэчыць ня можаш, але — у іншым месцы. Пры чым тут Ермаловіч?!

У прадмове Анатоль Тарас вінаваціць прафэсійных гісторыкаў (усіх без вынятку!) у тым, што падчас застою тыя «пісалі казкі пра дасягненьні савецкага ладу і змаганьне беларусаў за камунізм». А ў якасьці ўзору такой творчасьці чамусьці прыводзіць працу Алеся Краўцэвіча «Гарады і замкі беларускага Панямоньня XIV–XVIII ст.». Вось жа ніхто ня ведаў, што ў асобна ўзятых Лідзкім і Мірскім замках камунізм быў пабудаваны яшчэ паўтысячагодзьдзя таму! Гэтае «адкрыцьцё», безумоўна, належыць запісаць на рахунак Анатоля Тараса.

А на рахунку доктара гістарычных навук Алеся Краўцэвіча — больш за дзясятак кніг па гісторыі Вялікага Княства Літоўскага, у тым ліку падрабязныя жыцьцяпісы вялікіх князёў. Кнігі тыя сталі настольнымі для маладых гісторыкаў, іх вывучаюць ва ўнівэрсытэтах, прэзэнтацыі іх адбываюцца па ўсёй Беларусі. Прывяду толькі адзін факт: кніга «Стварэньне Вялікага Княства» вытрымала ўжо чатыры перавыданьні і стала сапраўдным бэстсэлерам, што зь літаратурай падобнага жанру здараецца надзвычай рэдка.

Беспадстаўна вінавацячы Алеся Краўцэвіча за прыслужваньне камуністычнай ідэалёгіі, Тарас мог бы згадаць (і гэта выглядала б дарэчы) пра кніжку таго ж Міколы Ермаловіча «Дарагое беларусам імя» (1970), дзе расказвалася не пра Гедыміна ці Міндоўга, а пра Леніна. Як па мне, гэта быў вымушаны кампраміс, які аніякім чынам не дыскрэдытуе імя славутага гісторыка. Але аўтар прадмовы забываецца на гэты факт, апантаны жаданьнем адпомсьціць, згнюсіць, затаптаць у гразь імя іншага гісторыка.

У гэтай апантанасьці «заснавальнік і каардынатар» сэрыі забываецца, што ён яшчэ і рэдактар

У гэтай апантанасьці «заснавальнік і каардынатар» сэрыі забываецца, што ён яшчэ і рэдактар. А таму ў кніжцы Анатоля Астапенкі безьліч артаграфічных памылак, стылёва недапушчальных выразаў накшталт «адгадаваныя тлустыя літоўцы», «эўфарыя прыйшла ў свой антыпод», «паходзіў хоць зь сялянскай, але пародзістай сям’і», «ішоў, як сабака па сьледу» (гэта пра Міколу Ермаловіча!). Сустракаюцца і факталягічныя памылкі. Скажам, рэдактарам часопіса «Маладосьць», які надрукаваў Ермаловічаву «Старажытную Беларусь», быў ня Генрых Далідовіч, а Анатоль Грачанікаў.

Ведаючы Анатоля Астапенку, я патэлефанаваў яму і сказаў: прадмова пахавала тваю кніжку. У адказ пачуў, што «заснавальнік, каардынатар і рэдактар» уставіў яе туды бязь ведама аўтара... Як кажуць, далей ехаць няма куды.

За паклёп і шахрайства Статут ВКЛ 1588 году, якім больш за два стагодзьдзі карысталіся нашы продкі, прадугледжваў пакараньне — «быць бітым ля ганебнага слупа розгамі». Пра гэта, напэўна ж, ведаў Мікола Ермаловіч — герой кніжкі, якой так не пашанцавала з прадмовай. Думаю, і для яе «антыгероя» Алеся Краўцэвіча Статут ВКЛ — падручная кніга. Ня шкодзіла б і Анатолю Тарасу часьцей заглядаць у той статут — асабліва перад «каардынаваньнем» свайго чарговага выдавецкага праекту ці пісаньнем да яго прадмовы. А раптам падзейнічала б, і выдавецтву «Харвест» (менавіта яно выпускае сэрыю «100 выдатных дзеячаў беларускай культуры») не давялося б чырванець за сваю прадукцыю.

На гэтым можна было б паставіць кропку. Але днямі мне патэлефанаваў адзін паважаны чалавек і «ад імя Анатоля Тараса» папрасіў напісаць кніжку пра Ларысу Геніюш — для той самай «харвестаўскай» сэрыі. Натуральна, я адмовіўся. Кніжку тую, хутчэй за ўсё, нехта напіша. А ў прадмове да яе «заснавальнік, каардынатар і рэдактар» зможа даць свой чарговы суровы адлуп, і я нават здагадваюся — каму...

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

  • 16x9 Image

    Міхась Скобла

    Міхась Скобла нарадзіўся ў 1966 годзе на Гарадзеншчыне. Скончыў філфак БДУ, працаваў у Міністэрстве культуры і друку, у рэдакцыі часопіса «Роднае слова», у выдавецтве «Беларускі кнігазбор». Сябра СБП і БАЖ.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG