Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Шчорсы. За сто кілямэтраў ад Менску гінуць унікальны палац і парк, які памятае Адама Міцкевіча


Зь Менску ў Шчорсы ехаць ня болей як 100 кілямэтраў, калі з гарадзенскай трасы ўзяць на Івянец, адтуль зьвярнуць на Налібокі, потым гравейкай праехаць праз Налібоцкую пушчу і па драўляным мосьце пераехаць празь Нёман каля Панямоні. А далей ужо якраз і Шчорсы — вёска, якая ў канцы 18 стагодзьдзя стала адным з самых прыбытковых маёнткаў Рэчы Паспалітай. Славуты італьянскі архітэктар Джузэпэ да Сака пабудаваў тут цудоўны палац, а на 40 гектарах раскінуўся пэйзажны парк. Пад адным з дубоў таго парку, паводле гістарычных зьвестак, Адам Міцкевіч пісаў сваю паэму «Гражына». У якім стане цяпер палац і парк Храптовічаў? Ці магчыма іх аднавіць? Ці захаваўся легендарны дуб Міцкевіча?

Першы стрэчны жыхар Шчорсаў Васіль, якога мы спыталі пра дарогу да палаца, з сумам паведаміў, што «дварцу даўно няма», а дуб Міцкевіча сьпілавалі гадоў 15 таму. Чамусьці спадар Васіль сказаў, што пад тым дубам Міцкевіч «маляваў» сваю Гражыну, а не складаў пра яе рыфмы. Але хай сабе і гэтак — дубу вось няма, а турыстам ёсьць пра што распавесьці. «Сам дапамагаў пілаваць! Зусім старое было дрэва, пагражала на людзей заваліцца. Але рэшткі там яшчэ валяюцца. Тое самае і з палацам — ёсьць рэшткі, а самога няма», — разьвёў рукамі спадар Васіль.

Жыхар Шчорсаў Васіль: Сам дапамагаў пілаваць дуб Міцкевіча!

Жыхар Шчорсаў Васіль: Сам дапамагаў пілаваць дуб Міцкевіча!

Сельсавет у Шчорсах аздоблены перадвыбарчай нагляднай агітацыяй, акуратна выглядаюць царква і школа. А вось у якім выглядзе адкрываюцца воку турыста за школай «графскія разваліны» — лепш бы ня бачыць.

Шчорсы падрыхтаваліся да выбараў прэзыдэнта Беларусі.

Шчорсы падрыхтаваліся да выбараў прэзыдэнта Беларусі.

Флігелі — у хмызьняку, былыя стайні — сьцены напалову пазавальваліся, гаспадарчыя пабудовы — вакол сьмецьце і смурод.

Стайні графаў Храптовічаў мелі галерэі, як у Вэрсалі.

Стайні графаў Храптовічаў мелі галерэі, як у Вэрсалі.

Гаспадарка ў Храптовічаў была ўзорная, у ёй хапала працы і людзям, і коням.

Гаспадарка ў Храптовічаў была ўзорная, у ёй хапала працы і людзям, і коням.

Тое, што нейкім цудам захавалася пасьля першай і другой сусьветных войнаў, за савецкі час плюс час лукашэнкаўскі цалкам разбурылася ці даходзіць «да апошняй ручкі» і непазьбежна загіне празь якія 10–20 год. Як усё ж уратаваць гэтыя будынкі, на якіх вісяць шыльды пра «гісторыка-культурную каштоўнасьць»?

Флігель палаца, які захаваўся найлепш.

Флігель палаца, які захаваўся найлепш.

«Куды падзеліся рэшткі палаца?» — пытаемся ў мужчыны, які толькі што вудзіў рыбу на сажалцы ў парку ды вырашыў памяняць месца. З рыбаком сустрэліся каля будынку, дзе месьцілася славутая бібліятэка Храптовічаў: тут было больш за 10 тысяч кніг і каштоўных дакумэнтаў.

Рыбак, які вучыўся ў пачатковай школе ў будынку былой бібліятэкі Храптовічаў.

Рыбак, які вучыўся ў пачатковай школе ў будынку былой бібліятэкі Храптовічаў.

Рыбак аказаўся гаваркі і распавёў, што яшчэ параўнальна нядаўна ў будынку бібліятэкі Храптовічаў была пачатковая школа, ён сам там вучыўся, але нядаўна школу зачынілі, і цяпер дом на вачах развальваецца.

Гэтак разбураецца бібліятэка Храптовічаў.

Гэтак разбураецца бібліятэка Храптовічаў.

«Вунь камяні з вуглоў выпадаюць», — ткнуў пальцам рыбак і падвёў вынік:

«А як заваліцца, потым будзе тое, што і з палацам — мясцовыя па цаглінцы расьцягнуць на сараі. Старшыні Наваградзкага райвыканкаму па чарзе прыяжджаюць, усе спачуваюць, зноў скардзяцца на недахоп грошай, і нічога не мяняецца гадамі».

Будынак славутай бібліятэкі Храптовічаў, дзе было больш за 10 тысяч кніг і архіўных дакумэнтаў.

Будынак славутай бібліятэкі Храптовічаў, дзе было больш за 10 тысяч кніг і архіўных дакумэнтаў.

Будынак славутай бібліятэкі Храптовічаў, дзе было больш за 10 тысяч кніг і архіўных дакумэнтаў.

Будынак славутай бібліятэкі Храптовічаў, дзе было больш за 10 тысяч кніг і архіўных дакумэнтаў.

На ўсіх турыстычных мапах, якіх шмат павыпускалі ў апошнія гады, Шчорсы пазначаныя як месца палацава-паркавага ансамбля графаў Храптовічаў. Хто такія гэтыя графы, ад галоўнага маёнтку якіх засталіся толькі стайні, зарослы парк ды падмуркі з сутарэньнямі?

Палац Храптовічаў на здымку пач. ХХ ст. Фота © К. Шастоўскі

Палац Храптовічаў на здымку пач. ХХ ст. Фота © К. Шастоўскі

Палац Храптовічаў у Шчорсах. Гравюра з малюнка Н.Орды

Палац Храптовічаў у Шчорсах. Гравюра з малюнка Н.Орды

«Храптовічы (Храбтовічы) — старажытны беларускі праваслаўны шляхецкі род, некаторыя прадстаўнікі якога, асабліва Іван Літавор Храптовіч, у канцы XV — пачатку XVI ст. ігралі прыкметную ролю ў палітычным жыцьці дзяржавы» — гэта зьвесткі з рэсурсу radzima.org.

Тут жа адзначана, што маёнтак Храптовічаў у Шчорсах у канцы 18 стагодзьдзя лічыўся адным з самых прыбытковых у Рэчы Паспалітай, гаспадары Шчорсаў адмянілі прыгон, упершыню ў ВКЛ пачалі ўжываць шматпольную сыстэму земляробства, вырошчваць бульбу на палях, а не ў гародах, тут апрабоўваліся самыя сучасныя на той час мэтады гаспадараньня на зямлі. Добры прыбытак укладаўся ў разьвіцьцё, як цяпер бы сказалі, «сацыялкі» для мясцовых сялян, у навуку, мэцэнацтва, мастацтва, але і ў атрыбуты раскошы. Прыкладам, для сялян Храптовічы будавалі дамы і за свае грошы арганізоўвалі школы, палац меў карцінную галерэю з 200 палоцен, у парку былі высаджаныя некалькі соцень экзатычных парод дрэў, а галоўны корпус палаца славіўся стольлю з акварыюмам, які зьверху падсьвечваўся адмысловымі ліхтарамі. Асабліва багатым на ўласныя дасягненьні быў Яўхім Літавор Храптовіч, які нейкі час займаў пасаду канцлера ВКЛ, займаўся адукацыяй і навукай, сам пісаў кнігі, у тым ліку напісаў падручнік пчалярства.

Што стала з гэтай прыгажосьцю?

У Першую сусьветную вайну палац Храптовічаў гарэў, але, мяркуючы па фатаздымку 1939 году, сьцены палаца і ягоны галоўны корпус да Другой сусьветнай заставаліся ў адносна нармальным стане, флігелі, як і бібліятэка, былі адноўленыя.

Паўднёвы фасад, фрагмент. Здымак каля 1939 г.

Паўднёвы фасад, фрагмент. Здымак каля 1939 г.

Пасьля ж вайны палац апынуўся ва ўласнасьці мясцовага калгасу і ў 1950-х гадах быў разбураны да падмуркаў.

Сутарэньні пад палацам, якога няма.

Сутарэньні пад палацам, якога няма.

Што да флігеляў і гаспадарчых пабудоў, то некаторыя зь іх захаваліся таму, што ў іх пражывалі калгасьнікі, настаўнікі, быў разьмешчаны дзіцячы садок. Цяпер садок закрыты, з кватэр заселенымі таксама засталіся адзінкі. Прывабна выглядае толькі вежа вяндлярні, пабудаваная ў канцы 19 стагодзьдзя. Відаць, яе ўратавала тое, што апынулася яна на тэрыторыі школы, дзе яе ўсё ж не пакідаюць без нагляду.

Вяндлярня маёнтку Храптовічаў канца 19 — пачатку 20 стагодзьдзяў.

Вяндлярня маёнтку Храптовічаў канца 19 — пачатку 20 стагодзьдзяў.

Між тым парк зусім побач зарос гэтак, што фактычна ператварыўся ў лес. Дуб Міцкевіча сьпілавалі, але рэшткі ў хмызьняку можна знайсьці, калі падкажуць мясцовыя жыхары.

Магчыма, гэта і ёсьць рэшткі славутага дубу Міцкевіча.

Магчыма, гэта і ёсьць рэшткі славутага дубу Міцкевіча.

Стадыён на месцы клюмбаў перад палацам Храптовічаў. Камяні ды рэшткі цэглы.

Стадыён на месцы клюмбаў перад палацам Храптовічаў. Камяні ды рэшткі цэглы.

Турысты любяць здымацца каля дубоў, якія памятаюць Адама Міцкевіча.

Турысты любяць здымацца каля дубоў, якія памятаюць Адама Міцкевіча.

Пры гэтым у парку захавалася яшчэ шмат дубоў — равесьнікаў дуба Міцкевіча. На пляцоўцы перад палацам, дзе раней былі клюмбы, зрабілі стадыён ды баскетбольную пляцоўку. Але і яны ўжо не прыдатныя, каб займацца спортам — сапсаваныя кратамі і зарасьлі хмызьняком.

А што сталася з рухомай маёмасьцю Храптовічаў?

Вялікая частка фонду славутай бібліятэкі Храптовічаў у 1914 годзе была перададзеная на часовае захаваньне Кіеўскаму ўнівэрсытэту і так на радзіму не вярнулася, застаецца ва Ўкраіне. У грамадзянскую вайну маёмасьць графаў Храптовічаў нацыяналізавалі бальшавікі і вывезьлі ў Расею: творы мастацтва і старажытныя каштоўнасьці — у Маскву, архівы і частку бібліятэкі — у Пецярбург. У Беларусь гэтыя каштоўнасьці таксама не вярнуліся, прычым ня бачна, каб іх вяртаньнем цяперашнія ўлады Беларусі былі заклапочаныя.

Калісьці тут былі майстэрні, потым жылі савецкія калгасьнікі.

Калісьці тут былі майстэрні, потым жылі савецкія калгасьнікі.

Прыбудова, якую прадалі прыватніку – адзіны прыклад "прыватызацыі" ў Шчорсах

Прыбудова, якую прадалі прыватніку – адзіны прыклад "прыватызацыі" ў Шчорсах


Між тым, калі вярнуць хаця б частку кніг і каштоўнасьцяў, якія сабралі ў свой час графы Храптовічы, у Шчорсах можна было б адкрыць музэйныя экспазыцыі, прычым зрабіць гэта адносна хутка і безь велізарных укладаньняў: экспазыцыі можна разьмясьціць у будынках бібліятэкі і флігеляў, якія захаваліся і не патрабуюць вялікага рамонту. Цалкам магчыма аднавіць і парк, дзе захаваліся дрэвы часоў Адама Міцкевіча. Шчорсы ляжаць непадалёк ад вядомых турыстычных цэнтраў і трас, каля самага Нёману і славутай Налібоцкай пушчы, тут шмат гістарычных і прыродных помнікаў, таму сюды паедуць турысты ня толькі зь Беларусі, але і з Польшчы, Літвы, Расеі ды іншых краін Эўропы і сьвету.

Пасьля значнага павялічэньня патоку турыстаў у Шчорсы можна было б распачаць і адбудову самога палаца — падмуркі захаваліся, патрэбны толькі грошы і жаданьне.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG