Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Ціхан Чарнякевіч

Эпітафія кніжнай нацыі


Ціхан Чарнякевіч

Ціхан Чарнякевіч

Нядаўна зайшоў у нашу пасялковую бібліятэку – зачынілі чарговую кніжную кропку на раёне, і новая партыя прыйшла на макулятуру. Стосы зьвязаных вяроўчынай кніг, на жаль, торты не нагадвалі. Хутчэй – «могілкі хатніх гадаванцаў», якія пакутавалі перад сьмерцю на нястачу цёплага стаўленьня гаспадароў. Абымшэлыя старонкі з аўтографамі Ватацы, Законьнікава, Бураўкіна і нават – раптам! – даваенны том «містэра Піквіка» менскага выданьня.

У сталіцы – тое самае, толькі ў больш брутальным варыянце. Настала пара адпачынкаў і рамонтаў, а таму шнурам пацягнуліся шчасьлівыя ўладальнікі бабуліных кватэраў да найбліжэйшых сьметнікаў, і грувасьцяцца побач са сьмярдзючымі кантэйнэрамі зборы твораў расейскіх і прагрэсіўных заходніх клясыкаў, дэтэктывы і савецкія вытворчыя раманы, беларусіка, а нават і новыя кнігі, што перасталі ўпісвацца ў інтэр’ер.

Відаць, кожная краіна мае свой нацыянальны інтэр’ер, бязьлітасны і прагматычны: зойдзеш у менскую мэблевую краму, а там на кожную сьценку, на кожны драўляны «катэдральны сабор» добра калі «паложана» тры-чатыры невялікія паліцы. Разьлюбіў паспаліты народ хатнія бібліятэкі. Што зь іх возьмеш, акрамя пылу і рэйдэрскага захопу жыльлёвай плошчы? Парадачак трэба каб быў: чысьціня, спакой і плазьменны тэлевізар на белай сьцяне. Хочаш чытаць – купі чыталку і радуйся. А лепш глядзі БТ, хадзі на парад і «ў Супэрлато гуляй», як Міхалок сьпявае.

Рэч нават ня ў кнізе як аб’екце, пра які апошнім часам так любяць гаварыць калякультурныя чынушы ў пінжаках з сталёвым адлівам (шолах старонак, пах друкарскай фарбы і іншага кшталту «цёплы лямпавы гук»). А ў тым, што бібліятэка – абавязковая прыкмета рацыянальнага мысьленьня, якое не цярпіць неўпарадкаванасьці й прымітыўнасьці. Хатні кнігазбор – тваё ўласнае «сім сіці», ты будуеш яго дзесяцігодзьдзямі, разьвіваеш, абрабляеш, як той векапомны сад, бо і тут жа можна абразаць старое ссохлае гольле і прышчапляць новыя гатункі. Разам зь бібліятэкай расьцеш і ты, яна ў нейкім сэнсе твой люстраны адбітак, і няхай ня ўсе кнігі бярэш у рукі, але кожная ведае сваё месца і зьяўляецца часткай агульнай кампазыцыі – тунэлем у лябірынце альбо разыходнай сьцежкай, куды, можа, толькі аднойчы ступіла твая думка, аднак жа сьлед ад таго даўняга ўчынку застаўся ў выглядзе кнігі. Радуесься знойдзенай рэдкасьці – прыжыцьцёваму зборнічку Купалы, напрыклад. Менавіта такі некалі прывезьлі з друкарні дзядзьку Янку – ды ён і сам ведаў смак кніжнага захапленьня, ня раз заміраў у цішыні кнігарні, бібліятэкі ці то пецярбурскай кватэры Шыпілы з выпадкова знойдзенай цытатай у невыпадкова раскрытым фаліянце. І ня ён адзін, зрэшты. Бо як і самому кнігу ствараць, калі ня бачыш за ёй каштоўнасьці?

Нядаўна разгаварыліся мы зь віленскім беларусам Андрэем Антонавым і пачалі меркаваць, чаму ў Вільні даваеннай летувіскамоўнай кнігі хоць валізамі вынось, а ў беларускіх букіністах – дзьве-тры беларускамоўныя кніжачкі, ды і тыя ляжаць блізка тры гады, нікім не куплёныя. Здаецца, адны на дваіх зь Літвой былі тыражы (ня надта каб ужо і вялікія, а часам – мізэрныя), рэпрэсіі, савецкія галоўлітаўскія «сьпісы на зьнішчэньне», вайна і немцы, натуральныя працэсы зьнікненьня кніг і іх гаспадароў, аднак жа вось, на двары 2015 год, і віленчук можа спакойна выбраць у краме ўпадабаную кнігу 1920-х гадоў з 500 прапанаваных, а беларус нават і аднаго працэнта такога выбару ня мае.

Мне падаецца, прычына судакранаецца з шыхтамі кніг каля сьмецьцевых кантэйнэраў і з масіўнымі пінскдрэваўскімі шафамі ў ракакошніцкім стылі «Гэй, славяне» – бяз кніжных паліцаў. Прычына ў тым, што самая беларуская кніжка (і бібліятэка – як больш разьвітая ступень) перастала бачыцца беларусу сапраўднай рэліквіяй. Наагул у ХХ стагодзьдзі, калі апантаны калекцыянэр клаў палову жыцьця на зьбіраньне беларускай бібліятэкі, пасьля ягонай сьмерці гэты скарб у дзевяці выпадках зь дзесяці зьнікаў бязь сьледу – ня тое, што не апісваўся навукоўцамі, ён нават не перадаваўся ў спадчыну, як было раней, у дамадэрную эпоху. Былі ж вялікакняскія кнігазборы – на цэлы будынак! – і сьціплейшыя, але ахайна ўпарадкаваныя, поўныя рэдкасьцяў зборы ў сотнях шляхецкіх маёнткаў (канечне, дзякуючы летапісу, усе ведаюць пра калекцыю Аляксандра Быхаўца, але колькі было такіх Быхаўцоў?), «прафэсарскія» зборы – абавязковыя для кожнага вучонага, нават і маладога.

Пасьля ўсё пасыпалася: на гора ўсім буржуям зь бібліятэк разьдзьмулі пажары. А тады культура савецкай нішчымніцы натуральным чынам сьцішыла апэтыты й мажлівасьці, хоць мадэлі мэблі ўсё яшчэ пакідалі месца для шасьці-сямі паліц, запаўненьне якіх было тым яшчэ квэстам пры татальным дэфіцыце. Сапраўдных жа зьбіральнікаў перавялі ў разрад блазнаў і камэдыянтаў, таму й бібліятэка як зьява замкнулася на адным чалавеку, разарваліся перадатачныя зьвёны. Абрынулася й самая культура кнігі, назаўсёды пахаваўшы пад сваімі заваламі кволае нацыянальнае калекцыянэрства – пайшлі прахам і дымам, разьвеяліся ў прасторы зборы Эпімаха-Шыпілы, Гальляша Леўчыка, Рамуальда Зямкевіча, нашаніўцаў і віленскіх беларусаў, узвышэнцаў і эмігрантаў. І далёка, далёка не заўсёды былі вінаватыя ў гэтым віхуры гісторыі. Бо што такое старыя кнігі паводле няпісаных беларускіх канстытуцый? Макулятура, пыл, рахапецьце – на сьметнік гэта ўсё, каб дзеці ня чхалі.

А можа, таму й маем тое, што маем? Летувісы – эўра з «Пагоняй» і «лабас вакарас» у кавярні, а мы – чэмпіянат сьвету па футзале, лінію Сталіна і «прэд’яўляйце плату за праезд».

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG