Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Адамкнуць зямельку на Юр’е


Унікальны веснавы абрад «Юр’еўскі карагод» у вёсцы Пагост Жыткавіцкага раёну — жывая традыцыя нацыянальнай культуры.

Трохгадовая Злата, праўнучка Кацярыны Панчэні зь вёскі Пагост Жыткавіцкага раёну, ад ранку была ў сьвяточных строях, як і яе маці Марына. Затое малалетні праўнук Лідзіі Лазарчук не даваў нікому спакою: «Хачу вышыванку! Дайце вышыванку!»

Адпаведнай вышыванкі чамусьці не знайшлося, і малы Ўлад вымушаны быў хадзіць у звычайнай вопратцы, як у сябе ў Гомелі, і з зайздрасьцю пазіраць на сваіх аднагодкаў ці крыху старэйшых вясковых дзяцей, на бабуль, адзетых у прыгожыя вышываныя строі.

Пагост заўсёды шостага траўня сьвяткуе Юр’е, альбо Юр’еў дзень, карані якога сягаюць у глыбіню стагодзьдзяў. Яны зьвязаныя з ушанаваньнем звышнатуральнага пэрсанажа Ярылы, які апекаваўся свойскай жывёлай, сялянскай нівай, якому падпарадкоўваліся нават дзікія жывёлы й паўзучыя гады.

Кацярына Панчэня, галоўная захавальніца «Юр’еўскага карагоду» — унікальнага веснавога абраду, прызнанага нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасьцю Беларусі, апавядае:

«Спрадвеку ў нас так было: раніцай жанкі зьбіраюцца ў якой хаце, пякуць карагодны хлеб-каравай, радзяць, і а дзявятай гадзіне ці на пачатку дзясятай ідуць у поле. Там, у полі, акрайчык хлебца кладуць у зямлю, у Бога просяць добрага ўраджаю. Карагод водзяць. Юр’ю загадваюць, каб устаў рана, умыўся бела, надзеў сукні, боты, сядлаў каня і ехаў у поле адмыкаць зямліцу, выпускаць расіцу. Гэты абрад зьвязаны з хлебам, з жывёлай. Гэта каб Бог даваў жыта, пшаніцу на ўсяку пашніцу. У гэты ж дзень выганялі вярбінкаю і каровы на пашу. І песьні Юр’ю сьпявалі».

Карагод перад гасьцямі

Карагод перад гасьцямі

Пакуль вёска зьбіраецца вадзіць карагод, 73-гадовая Кацярына Панчэня расказвае, што памятае гэты абрад з маленства. Нават у вайну яго ладзілі ў вёсцы. І быў ён больш складаны, бо вясковыя жанкі ў ноч перад Юр’ем ткалі яшчэ й ручнік, каб раніцай асьвяціць яго, павязаць на крыж і абыходзіць вёску. У атрыбутах сьвята — зорка на кіёчку з рознакаляровымі стужкамі, а таксама зялёны й чырвоны хвартухі на граблях. У поле — пад зялёным, з поля — пад чырвоным.

Кацярына: «Я думаю, калі душа ў кагосьці будзе ляжаць да сьвята, то ён ня кіне, будзе працягваць, бо яны ўхапілі трошачкі каранёў. А як ня будзе душа ляжаць, то не прымусіць ніхто. Галоўнае, каб душа ляжала. У мяне — ляжала. Праўнучка Златачка ўжо трэці год з намі на сьвяце. Я думаю, што ў яе душы нешта застанецца ад прабабулі».

Вёска Пагост, абрад Юр'я. Злата стамілася, а Ксенія - не

Вёска Пагост, абрад Юр'я. Злата стамілася, а Ксенія - не

Вясковая моладзь, каля паўдзясятка школьнікаў і недзе столькі ж хлапчукоў і дзяўчатак дашкольнага ўзросту з сваімі маці, таксама вадзілі карагод.

Юр’я, устань рана,

Устань рана, Юр’я.

Юр’я, умыйся бела,

Умыйся бела, Юр’я.

Юр’я, ідзі ў поле,

Ідзі ў поле, Юр’я.

Юр’я, вазьмі ключы залатыя,

Юр’я, адамкні зямлю.

Адамкні зямлю, Юр’я.

Сяміклясьніца Насьця зь сяброўкай Карынай ладзяць «царскую браму» — пад ёю карагодаўцы з упрыгожаным хлебам-караваем ідуць на поле, а з поля — вяртаюцца зь песьнямі назад у вёску, каб вітаць гаспадароў, зычыць ім дабра, важкага коласа ўлетку і пажаданьня сустрэць Юр’е ў наступным годзе. А тыя, у сваю чаргу, адорваюць валачобнікаў хатнімі прысмакамі.

Царскую браму пад ручніком ствараюць дзяўчаткі

Царскую браму пад ручніком ствараюць дзяўчаткі

Рытуальны паход празь вёску на поле

Рытуальны паход празь вёску на поле

«Нас шасьцёра тут на сьвяце, хто ў школу ходзіць. Трэба, каб больш было, тады Юр’я ўстане. Мне вельмі падабаюцца і карагоды, і песьні», — кажа школьніца Аксана.

Так ставіцца да сьвята й праўнучка прабабулі Ліды, якую таксама назвалі Лідай: «Мне даспадобы сьвята. Буду ўдзельнічаць і як вырасту».

Старэйшыя вяскоўцы лічаць, што іхні ўнікальны абрад можна захаваць і надалей, калі прывучаць да гэтай сапраўды народнай традыцыі як мага больш моладзі.

Вяскоўцы і госьці на сьвяце

Вяскоўцы і госьці на сьвяце

Маці дваіх дзяцей Алена Кулік з суседняй вёскі Чэрнічы апавядае, што дзявяты год ходзіць у Пагост за чатыры кілямэтры, каб браць удзел у народным фальклёрным гурце «Міжрэчча». На гэтым гурце найперш і трымаецца «Юр’еўскі карагод»:

«Мяне прыцягваюць песьні, танцы нашых продкаў. Люблю сьпяваць, танцаваць. Гэта маё хобі па жыцьці. У мяне й сын захапляецца гэтым. Калі я іншым разам дома рэпэцірую, ён падхоплівае. Каб гэта ўсё надалей захоўвалася, трэба прыцягваць моладзь, абрадаў больш ладзіць. Дзеці павінны вучыцца танцаваць, сьпяваць, карагоды вадзіць. Мы ж і на Юр’е карагод водзім, і на Саракі — на ўсе-ўсе сьвяты».

Юр'еўскія танцы

Юр'еўскія танцы

Старшыня Азяранскага сельскага савету Міхаіл Аліфіравец таксама не цураецца Юр’еўскага сьвята ў Пагосьце — зорку носіць альбо ўпрыгожаны хлеб-каравай, якім па завяршэньні сьвята валачобнікі дзеляцца з аднавяскоўцамі. Гэта добрая нагода, каб і зь вяскоўцамі сустрэцца, і пра іхнія надзённыя пытаньні даведацца.

«Абрад не забудзецца, — перакананы Аліфіравец, — калі ў ім будуць зацікаўленыя ўлады, органы мясцовага самакіраваньня. Патрэбны супольныя намаганьні людзей. Асноўнае тут — моладзь зацікавіць. Трэба пачынаць з навучэнцаў малодшых клясаў, каб яны бралі ўдзел у такім народным абрадзе, каб не згубілася ўсё зь цягам часу».

На Юр’е ў Пагост раённыя ўлады сёлета запрасілі шэраг гуртоў зь Лельчыцкага, Петрыкаўскага раёнаў і нават зь Меншчыны. Тыя ў Юр’еўскім абрадзе ня ўдзельнічалі, а выступілі толькі са сваімі нумарамі са сцэны, змайстраванай на галоўнай вуліцы.

Грамадзкі экспэрт у пытаньнях захаваньня нематэрыяльных каштоўнасьцяў Рэгіна Гамзовіч, прамаўляючы з гэтай сцэны на заканчэньне імпрэзы, заўважыла, што сцэнічную творчасьць не выпадае спалучаць з абрадавай, бо сцэна разбурае канву абрадавай традыцыі. Тут ня варта імкнуцца да неапраўданай маштабнасьці. Іншая рэч — запрасіць, скажам, адзін гурт, каб той паўдзельнічаў у «Юр’еўскім карагодзе» ды пераняў гэты звычай.

Ёсьць у грамадзкага экспэрта і сваё бачаньне падтрымкі адметных зьяваў у культурніцкім жыцьці краіны:

«Змалку ўсюды, дзе бяруцца пад ахову няхай сабе рамёствы, няхай абрады — усюды ў школках павінна быць этнаграфічнае выхаваньне. Ня важна, ёсьць такое выхаваньне ў сям’і ці няма, але ў школах павінна быць распрацаваная адпаведная праграма на мясцовым фальклёры, зь мясцовымі гульнямі — усё паводле ўзросту».

Дзе корогод уецца,

Там жыто ўдаецца,

А дзе не бывае,

Там жыто ўлегае.

XS
SM
MD
LG