Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Чалавек з арліным позіркам


Арлен Кашкурэвіч. "Полымя" з цыклю "Блякада", 1978

Арлен Кашкурэвіч. "Полымя" з цыклю "Блякада", 1978

Мне, безумоўна, падабаецца сэрыя «Славутыя мастакі зь Беларусі». «Безумоўна» — таму, што іншых варыянтаў няма. Хочаш купіць альбом беларускага мастака — Драздовіча, Філіповіча, Астаповіча — ідзі і купляй гэтыя кніжкі. Ну, альбо бегай па букіністах, язык на плячо паклаўшы, гадоў пяць і, можа, урэшце адшукаеш старыя каталёгі.

Сэрыя паказвае і агульную культурную палітыку: тое, што ёсьць беларускай мастацкай школай — апушчана ніжэй плінтуса, на ўзровень «малодшага брата». У Нацыянальным мастацкім музэі трэба добра паблукаць па «рускіх партрэтных і пэйзажных жывапісах», каб выйсьці ўрэшце ў адну на ўсё беларускае мастацтва ХХ стагодзьдзя залю, дзе на кожнага мастака кінута костка — адна карціна. Тое самае і з гэтай сэрыяй: маленькія 80-старонкавыя альбомчыкі 15×17 см, дзе ледзь не палову займаюць прадмова і камэнтар... А што ж вы хацелі — вялізны шыкоўны альбом на 300 работ? Вы што, Босх ці Ільля Рэпін? Пераб’ецеся. І наагул: як языком вашым нельга прамовіць нічога вялікага, так і беларускія пальцы не дадуць рады з пэндзлем і ўсёй палітрай фарбаў.

Арлену Кашкурэвічу хапіла адной.

Графіка і, асабліва, гравюра — мастацтва строгае. Ад зьяўлення задумы да гравюры пралягае немалая дарога, чыста тэхналягічная. Сам мэтад не дазваляе графіку памыляцца нават у дробязях, і значыць, ён правінен прадумаць ідэю выявы да драбніцаў, перад тым, як перайсьці да вытворчасьці. Па сутнасьці, і самая чорная фарба абмяжоўвае гравёра — зрэшты, гэтаксама як мармур скульптара: графік мусіць убачыць у чорным тле мясціны, якія варта вынуць і дзе зьявіцца пасьля адцісьненьня белы колер. Таму гравёра вельмі часта цягне ў сфэры сымбалічныя: самое супрацьстаяньне чорнага адціску і белага аркуша да гэтага непасрэдна спрычыняецца.

Ілюстрацыі да "Песьні пра зубра"

Ілюстрацыі да "Песьні пра зубра"



У адрозьненьне ад шмат каго з сваіх раўналеткаў, Арлен Кашкурэвіч ніколі ня быў сацрэалістам. Пачатак ягоны — ў шасьцідзясятніцкім «нізкапаклонстве перад захадам» (як тады казалі газэты): крыху хэмінгуэеўскім, разьняволеным, што праявілася ў літаграфіях да «Атамнай базы» Халдара Лакснэса.

Яго кніжная графіка працавала на задуму. Гэта заўсёды быў аўтарскі камэнтар, але не да «ўсеагульнай тэорыі ўсяго», як часта бывала, скажам, у Міколы Селяшчука, а менавіта да пэўнага твора. Матэрыял дыктаваў нават тэхніку выкананьня. Так, ілюстрацыі да Міколы Гусоўскага пераасэнсоўваюць кніжную гравюру часоў Рэнэсансу, якою мог цешыцца сам аўтар «Песьні пра зубра». Лёгкасьць і плястычнасьць вершаў «Найвышэйшай песьні Саламонавай» нібыта ўставіла ў рукі Кашкурэвіча чаротавае пяро, а крыху чырвана-карычневатыя паверхні чалавечага цела і музычных інструмэнтаў падштурхнулі да сангіны («Concerto Grosso»).

Ілюстрацыі да паэмы "Бандароўна" Янкі Купалы

Ілюстрацыі да паэмы "Бандароўна" Янкі Купалы



Вядомасьць як нацыянальны мастак Кашкурэвіч атрымаў пры ілюстраваньні паэмаў Янкі Купалы. Тут таксама дзейнічае згаданы прынцып адпаведнасьці. У лінагравюрах-ілюстрацыях хапае купалаўскай экспрэсіі, хуткасьці й імклівага руху, аднак самая тэхніка як бы абмяжоўвае і залішнюю прагу мастака да экспрэсіўнасьці, і ў той жа час, праз гэты няскончаны рух, жэст — адсылае да купалаўскага сымбалізму: так ён яднаецца з рамантычнай паэтыкай. Гэтая замкнёнасьць малюнка нагадвае мне кніжную графіку Фаворскага 1920-х гадоў, у якога Кашкурэвіч (як і ўсе, бадай, графікі-шасьцідзясятнікі) шмат чаму вучыўся.

Ілюстрацыі да рамана "Халдара Ласкнэса",1959

Ілюстрацыі да рамана "Халдара Ласкнэса",1959



Ёсьць, пры ўсёй рознабаковасьці Кашкурэвіча, адна скразная лінія — экспрэсіянісцкая. Можна нават сказаць, экспрэсійны сымбалізм. Ён найбольш праявіўся ў «ваенных» аркушах вялікага Арлена: «Блякада», «Партызаны», ілюстрацыі да «Карнікаў» Алеся Адамовіча і «Пайсьці і не вярнуцца» Васіля Быкава. Боль, трагічнасьць існаваньня прабіраліся ў рысы твараў пэрсанажаў, скажалі іх і нават разбуралі. У партызанскіх мацярок з аднайменнага аркушу зьіначаныя болем рысы твараў, гэтак жа энэргія разбурэньня паказвае сфэру нізкіх інстынктаў у «Садзе Марты» з ілюстрацый да «Фаўста».

Ілюстрацыя да "Карнікаў" Алеся Адамовіча

Ілюстрацыя да "Карнікаў" Алеся Адамовіча

А твар нацысцкага злачынцы з «Карнікаў» Адамовіча ўжо наагул распадаецца на малекулы пад узьдзеяньнем Цемры. Тут жа і сонца-Маю Цзэдун узыходзіць па-над полем, засеяным касьцьмі. У 1990-я — 2000-я — адзінота чалавека ў горадзе, гульня ў більярд яблыкамі Эвы і імкненьне голага чалавека паяднацца з музычным інструмэнтам, памкненьне, загадзя вырачанае на поўны правал, але ад таго яшчэ больш палкае і жарснае. Апафэоз — лісты апошняга года жыцьця «Апакаліпсіс»: згрувашчаныя, расьціснутыя невядомай сілай аўтамабілі, чорныя крумкачы — карціна ўсеагульнай сьмерці і бязьлюдзьдзя. Іх у альбом не ўключылі (відаць, баяліся траўмаваць псыхіку гледачоў расейскіх тэленавін): іх пашчасьціла ўбачыць на вялікай рэтраспэктыўнай выставе ў мінулым годзе. Былі там і аркушы пасьлявыбарнага часу: група людзей каля высокага муру, якія абхапілі рукамі калені, і можна было б прачытаць тут палітычны кантэкст, каб ён ня быў для Кашкурэвіча толькі стымулам да кантэксту ўнівэрсальнага.

"Партызанская маці" з цыклю "Партызаны", 1970

"Партызанская маці" з цыклю "Партызаны", 1970



Шлях Арлена Кашкурэвіча — боль, самота, горыч, поўная няўтульнасьць існаваньня і ў той жа час гарачае імкненьне пэсыміста да ідэалу, як у таго неапранутага чалавека да віялянчэлі. Вельмі хочацца верыць, што некалі будзе мажлівасьць убачыць добрыя альбомы яго графікі — ня гэтыя турыстычныя, адчэпныя, на 30 выяў 9×12. Пра тое, што ён таго варты, гаварыць неяк дзіка — няўжо гэтага яшчэ не разумеюць?​

Більярд

Більярд

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG