Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Катаваньні ў беларускіх і амэрыканскіх турмах: падабенства і адрозьненьні


Гэтыя пытаньні ў «Праскім акцэнце» абмяркоўваюць выдавец часопісу Belarus Digest, заснавальнік цэнтру імя Астрагорскага Яраслаў Крывой, вядучая перадачы нашага радыё «Свабода ў турмах» Алена Струвэ і суаўтар справаздачы аб становішчы ў беларускіх турмах Павал Сапелка.

Справаздачы «Вясны» і камітэту Сэнату ЗША

Дракахруст: Днямі быў абнародаваны даклад камітэту па выведцы сэнату ЗША, які апісвае мэтады, якія ўжывалі прадстаўнікі амэрыканскіх спэцслужбаў у дачыненьні да асобаў, падазраваных у датычнасьці да тэрарызму пасьля 11 верасьня 2001 году. Таксама на гэтым тыдні, 10 сьнежня, у Міжнародны дзень правоў чалавека, праваабарончы цэнтар «Вясна» прэзэнтаваў аналітычнае дасьледаваньне «Справаздача па выніках маніторынгу месцаў прымусовага ўтрыманьня ў Рэспубліцы Беларусь». Амаль адначаснае зьяўленьне гэтых справаздачаў дазваляе больш аб’емна, шматбакова паглядзець на праблему, якая мае па сутнасьці сусьветны характар. Павал Сапелка, удзельнік сёньняшняй перадачы, адзін з аўтараў дасьледаваньня аб стане беларускіх турмаў. Павал, у сьвятле амэрыканскай справаздачы — ці адрозьніваюцца ўмовы ўтрыманьня і абыходжаньне зь вязьнямі ў Беларусі ў залежнасьці ад цяжкасьці злачынства, аб яго небясьпечнасьці? Ці можна сказаць, што ёсьць катэгорыя вязьняў, адносна якой практыкуецца асабліва жорсткае абыходжаньне?

Сапелка: У дачыненьні да вязьняў у месцах пазбаўленьня волі ў асноўным выкарыстоўваюцца не катаваньні ў іх клясычным разуменьні, хутчэй гаворка ідзе аб жорсткім, нялюдзкім абыходжаньні, аб прыніжэньні чалавечай годнасьці. Безумоўна, гэта ёсьць і, вядома ж, ёсьць адрозьненьні ў залежнасьці ад катэгорыі месца пазбаўленьня волі ў тым, наколькі інтэнсіўна і часта такое абыходжаньне практыкуецца. Жорсткае абыходжаньне, ў прыватнасьці, часта ўжываецца ў адносінах да асобаў, якія утрымлівацца на пажыцьцёвым зьняволеньні. Таксама гэта часьцей ужываецца ў калёніях, дзе ўтрымліваюцца ўпершыню асуджаныя асобы. З такімі хаджалымі зьняволенымі адміністрацыя калёніі не дазваляе сабе некаторыя рэчы.

Дракахруст: Павал, у апошнія гады найбольш у фокусе грамадзкай увагі было абыходжаньне з палітычнымі зьняволенымі. Ці можна сказаць, што абыходжаньне з гэтымі асобамі найбольш жорсткае, ці насамрэч зь імі абыходзяцца гэтак жа, як і зь іншымі?

У дачыненьні да гэтых людзей спрабавалі ўжываць той жа самы арсэнал сродкаў, якія ўжывае адміністрацыя да зьняволеных, якія не ўпісваюцца ў сыстэму

Сапелка: Па-першае, у дачыненьні да тых людзей, пра якіх вы прыгадалі, калі яны ўтрымліваўся ў свой час у сьледчым ізалятары КДБ былі ўжытыя клясычныя катаваньні для дасягненьня пэўнага выніку — для таго, каб людзі далі патрэбныя паказаньні, каб паводзілі сябе пэўным чынам. Так, гэта былі канкрэтныя катаваньні ў дачыненьні да палітвязьняў.

Па-другое, былі зьвесткі аб тым, што ў дачыненьні да некаторых зьняволеных ўжываліся мэтады «перавыхаваньня», дастаткова вядомыя ў крымінальнай асяродзьдзі, але ад гэтага яны ня жорсткія. Гаворка ідзе пра тое, што людзям гвалтоўна спрабавалі надаць нізкі статус у месцах пазбаўленьня волі. У дачыненьні да гэтых людзей спрабавалі ўжываць той жа самы арсэнал сродкаў, якія ўжывае адміністрацыя да зьняволеных, якія не ўпісваюцца ў сыстэму. У дачыненьні да палітвязьняў гэта было вельмі відавочна і зразумела, хаця б таму, што яны пра гэта не маўчалі. Таму ў нас зьявіліся вельмі выразныя і пэўныя зьвесткі аб тым, як гэта было.

Дракахруст: Алена, я чуў ад вас, што існуюць і іншыя ацэнкі сытуацыі ў месцах пазбаўленьня волі ў Беларусі. Вы не маглі б распавесьці, што гэта за дасьледаваньні і наколькі яны адрозьніваюцца ад таго дасьледаваньня, якое было прэзэнтаванае «Вясной»?

Струвэ: Пару словаў да таго, што сказаў Павал. Гэта маё меркаваньне, але на падставе размоваў з былымі вязьнямі магу сказаць, што катаваньні і псыхалягічны прэсінг выкарыстоўваюць супраць тых вязьняў, у дачыненьні да якіх існуе несправядлівы ці нацягнуты прысуд, а самі асуджаныя з гэтым ніяк не згодныя. Калі такія людзі робяць шмат шуму, тады супраць іх ўжываюцца розныя жорсткія захады. Напрыклад, тая ж гісторыя з былым асуджаным на пажыцьцёвае зьняволеньне Аляксандрам Буд-Гусаімам, супраць якога, паводле яго сьведчаньняў, выкарыстоўвалі фізычныя катаваньні. Такія прыклады ёсьць і гэта тычыцца ня толькі палітвязьняў. Шмат ёсьць такога, што невядома пакуль ні журналістам, ні праваабаронцам.

Што тычыцца альтэрнатыўных ацэнак, то я мела на ўвазе пачатак маніторынгу, які нядаўна дазволілі рабіць праваабаронцам «Плятформы» у турэмных установах. Наколькі я ведаю, праваабаронцы наведалі ўжо чатыры калёніі. Мяне ўразіла, напрыклад, што ў адной з калёніяў яны змаглі размаўляць з тымі, хто сядзіць у штрафным ізалятары. Гэтыя людзі ў прынцыпе не скардзіліся на нейкі «беспредел» з боку адміністрацыі. Выказваліся скаргі ў сувязі з тым, як разглядалася іх справа, у сувязі з тым, што скаргі на парушэньні, якія здараюцца ў турме, ніхто не разглядае, што яны не ідуць далей за сьцены калёніяў. У гэтым можна ўбачыць псыхалягічны прэсінг, аднак не катаваньні.

Дракахруст: Нехта, параўнаўшы справаздачы камісіі амэрыканскага Сэнату і беларускіх праваабаронцаў, можа зрабіць выснову: ну такі сьвет, турма нідзе не маці родная, здараецца, што і катуюць там, што ў Амэрыцы, што ў Беларусі. Паўсюль аднолькава. Яраслаў, вы згодны з такім меркаваньнем?

Крывой: Я мяркую, што такое параўнаньне ня вельмі карэктнае. У першую чаргу таму, што тыя катаваньні, пра якія ідзе гаворка ў амэрыканскім дакладзе, адбываліся па-за межамі Амэрыкі і, наколькі я разумею, амаль ва ўсіх выпадках супраць замежных грамадзянаў. Гэта былі не катаваньні амэрыканцаў на амэрыканскай тэрыторыі, але катаваньні замежнікаў на замежнай тэрыторыі. Што, зразумела, ня робіць гэтыя праблемы і гэтыя факты больш прымальнымі, але гэта важнае адрозьненьне.

Там усё ж такі сыстэма пабудавана на прававых асновах, і калі адбываюцца збоі, то ёсьць пэўныя мэханізмы, якія ўключаюцца і выпраўляюць сытуацыю

Можна сказаць, што ў параўнаньні з тымі фактамі, якія апісаныя ў амэрыканскім дакладзе, тыя катаваньні, якія практыкуюцца ў беларускіх турмах — гэта дзіцячая гульня. Сапраўды, ў амэрыканскім дакладзе жахлівыя факты выкладаюцца. Але іншая рэч, якая сапраўды адрозьнівае сытуацыю ў Беларусі, ў іншых краінах СНД, і сытуацыю ў Амэрыцы — гэта тое, што ў ЗША ёсьць пэўныя мэханізм для таго, каб выпраўляць гэтыя хібы. Там, калі ёсьць парушэньні, калі гэта зафіксавана, то будзе абавязкова разьбіральніцтва, яно будзе публічным, у ім будзе прымаць удзел грамадзтва. І ў выніку гэтага разьбіральніцтва вінаватыя панясуць адказнасьць. Прынамсі, на гэта спадзяецца большасьць людзей, якія назіраюць за гэтым разьбіральніцтвам як ў Амэрыцы, так і за яе межамі. Там усё ж такі сыстэма пабудавана на прававых асновах, і калі адбываюцца збоі, то ёсьць пэўныя мэханізмы, якія ўключаюцца і выпраўляюць сытуацыю.

У якіх выпадках міжнароднае права дазваляе катаваньні?

Дракахруст: Амэрыканскі даклад распавядае пра допыты і ўтрыманьне людзей, якія, так бы мовіць, ня мех бульбы скралі. Ва многіх зь іх на руках — кроў людзей, некаторыя валодалі інфармацыяй, якая магла б уратаваць жыцьці нявінных людзей — патэнцыйных ахвяраў тэрактаў. Як трактуе жорсткае абыходжаньне з вязьнямі міжнароднае і нацыянальнае права? Яны катэгарычна і унівэрсальна асуджаюць яго ці ў залежнасьці ад цяжкасьці злачынства, ад ступені небясьпекі падазраванага дапускаюць розныя варыянты?

Сапелка: Безумоўна, свабода ад катаваньняў — гэта ўнівэрсальнае паняцьце і тое, пра што мы зараз гаворым, ужо неаднаразова было прадметам разгляду рознага роду міжнародных судоў і квазі-судоў кшталту Эўрапейскага суда па правах чалавека і камісіі па правах чалавека пры ААН. Усе гэтыя інстанцыі зрабілі адназначную выснову пра тое, што свабода ад катаваньняў — абсалютна ўнівэрсальная і не залежыць ад сытуацыі. У выніку такія дзяржавы як Брытанія, Гішпанія, Турэччына адной рукой каралі тэрарыстаў, а другой рукой выплачвалі ім кампэнсацыю за парушэньне іх правоў, калі такія выпадкі ўскрываліся.

Любы абывацель можа паспрабаваць абгрунтаваць, што ў адным выпадку катаваньні прымальныя, а іншым — не. Але што тычыцца дзяржаваў, то тут варыянт адзін — выйдзіце з ААН і рабіце па-свойму. Але калі дзяржава падпісала пэўныя абавязацельствы, то, калі ласка, выконвайце іх без аглядкі на прынцып ўяўнай карыснасьці тых ці іншых дзеяньняў.

Дракахруст: Яраслаў, ці ўплывае на ацэнку катаваньня ці жорсткага абыходжаньня з боку міжнароднага права сытуацыя вайны? Тыя выпадкі, пра якія вядзецца ў амэрыканскім дакладзе — гэта сытуацыя ці проста вайны ці блізкая да вайны. Людзей бралі ў палон у Аўганістане падчас баёў, і не зусім зразумела, хто яны. Яны не парушалі ніякіх амэрыканскіх законаў, яны не былі і ваеннапалоннымі, бо ЗША не ваявалі з арміяй Аўганістану. Ці няма тут юрыдычных «дзірак», якія даюць магчымасьць так абыходзіцца?

Крывой: Сапраўды, ёсьць юрыдычная праблема ў тым, што афіцыйная вайна паміж адной дзяржавай і іншай не абвешчаная. Зь іншага боку, вядуцца баявыя дзеяньні на тэрыторыі ня толькі Аўганістану, але і на тэрыторыях іншых краінаў. Тут і Ірак можна ўзгадаць, і Сірыю, і іншыя краіны рэгіёну.

Дракахруст: І Ўкраіну.

міжнароднае права катэгарычна забараняе катаваньні і бесчалавечныя адносіны адносна вязьняў вайны

Крывой: Так, і Ўкраіну. Што тычыцца міжнароднага права наагул, то яно не вельмі прыстасаванае для такіх сучасных войнаў, такіх гібрыдных войнаў. Калі не адна дзяржава змагаецца з іншай дзяржавай, а калі тэрарыстычныя групы, баявыя групы ваююць з салдатамі рэгулярнага войска. Таму тыя канвэнцыі, якія распрацаваны да баявых дзеяньняў паміж дзяржавамі, не зусім падыходзяць да гэтай сытуацыі. Але нават у выпадку вайны міжнароднае права катэгарычна забараняе катаваньні і бесчалавечныя адносіны адносна вязьняў вайны. Пра гэта гаворыцца, ў прыватнасьці, ў Жэнэўскай канвэнцыі. Таксама ёсьць канвэнцыя супраць катаваньняў, распрацаваная на ўзроўні ААН, якая гэта забараняе, і ЗША, і пераважная большасьць краінаў, у якіх адбываліся катаваньні, ратыфікавалі гэтую канвэнцыю. Гэта таксама супярэчыць і амэрыканскаму крымінальнаму праву. Так што, калі казаць менавіта пра юрыдычны аспэкт, то гэтыя катаваньні, безумоўна, парушаюць міжнароднае права і нацыянальнае права ЗША, і таксама тых краінаў, дзе гэтыя катаваньні адбываліся. Але з палітычных прычынаў улады ЗША прынялі тады рашэньне, што трэба на гэта ісьці для таго, каб дасягнуць іншых мэтаў, у іх разуменьні больш важных мэтаў. Але вось гэта зараз пераглядаецца і справядліва пераглядаецца, таму што гэтая практыка была няправільнай не толькі з юрыдычнага, але і з маральнага пункту гледжаньня.

Наколькі празрыстая турэмная сыстэма ў Беларусі?

Дракахруст: Алена, вы ўжо сказалі пра тое, што «Плятформе» дазволілі наведваць турмы, размаўляць зь вязьнямі. Наколькі я ведаю, справаздача «Вясны» таксама грунтуюцца не толькі на размовах зь вязьнямі, але і на афіцыйных дакумэнтах беларускай улады пра тое, як адбываецца ўтрыманьне ў беларускіх турмах. Дык вось у параўнаньні з ЗША — у якой ступені беларуская дзяржава адкрытая ў сэнсе інфармаваньня аб ўмовах утрыманьня людзей за кратамі, у тым ліку і інфармаваньня пра жорсткасьць гэтых умоваў?

Струвэ: Мы ж ведаем адказ на гэта пытаньне. У многіх краінах гэта закрытая «тэрыторыя», шмат у каго ёсьць свой «шкілет у шафе». І нават не адзін, бо катаваньні — гэта і псыхалягічная праблема. Можна прыгадаць вядомы псыхалягічны стэнфардзкі экспэрымэнт, калі адзін чалавек у межах гульні апынаецца ў ролі вязьня, іншы — ў ролі наглядчыка. І як хутка наглядчык робіцца катам. Для мяне больш аўтарытэтны швэдзкі турэмны досьвед, там людзі, якія падбіраюцца на пасаду турэмнікаў, правяраюцца найперш на псыхалягічныя якасьці.

Для мяне больш аўтарытэтны швэдзкі досьвед гэтых турмаў, там людзі, якія падбіраюцца на пасаду турэмнікаў, правяраюцца найперш на псыхалягічныя якасьці

Хаця і ў нас яны імкнуцца не дзейнічаць сілай. Я гутарыла з адным турэмнікам і запытала яго, дзе яго зброя, там жа па зоне сур’ёзныя людзі ходзяць. Ён адказаў, што яго зброя — гэта вэрбальная зброя, ён павінен працаваць са словам. Калі ён будзе выкарыстоўваць фізычную сілу, зброю — гэта парушэньне.

Але што тычыцца ўмоваў утрыманьня ў турмах Беларусі, то мы ня хутка даведаемся, што робіцца ў іх, бо гэта яшчэ больш закрытая «тэрыторыя», чым у многіх іншых краінах.

Дракахруст: Павал, справаздача беларускіх праваабаронцаў грунтуецца ня толькі на расповедах вязьняў, але і на афіцыйнай інфармацыі беларускіх дзяржаўных органаў. У якой ступені беларуская дзяржава адкрытая ў сэнсе інфармаваньня аб умовах утрыманьня людзей за кратамі, ў тым ліку і інфармаваньня пра жорсткасьць гэтых умоваў?

Сапелка: Вядома, не. Мелася на ўвазе, што выкарыстоўваліся нарматыўныя акты, статыстыка. Што тычыцца статыстыкі, то, здавалася б, няма ніякай таямніцы ў тым, колькі на сёньняшні дзень знаходзіцца людзей у тым ці іншым месцы пазбаўленьня волі. Аднак, у адрозьненьне ад той жа Расеі, дзе на сайце Фэдэральнай службы выкананьня пакараньняў гэта можна даведацца на сёньняшні дзень з дакладнасьцю да аднаго чалавека, ў нас гэтыя зьвесткі зьяўляюцца час ад часу, прычым, з рознай ступеньню праўдападобнасьці. Раз на год публікуюцца статыстычныя зборнікі Белстату і там паказваецца дакладная колькасьць зьняволеных на канец года. Гэта адзіная крыніца, якой я давяраю ў гэтым пытаньні.

Дракахруст: Калі я вас правільна зразумеў, то з афіцыйных крыніцаў вы бралі толькі статыстычную інфармацыю і то не зусім дакладную. Але інфармацыю пра ўтрыманьне вы атрымлівалі не з афіцыйных крыніцаў.

Сапелка: Так, інфармацыя пра канкрэтныя выпадкі з канкрэтнымі людзьмі ў канкрэтнай калёніі — гэта, безумоўна, неафіцыйная інфармацыя.

Дракахруст: Ці бывалі выпадкі, калі чалавек, які стаў ахвярай жорсткага абыходжаньня, дамогся кампэнсацыі, выбачэньняў? Як вы, Павал, казалі пра гішпанскія ці брытанскія турмы, дзе катуюць, а потым усё ж такі кампэнсуюць шкоду?

Сапелка: Я баюся быць недакладным, але такіх яркіх выпадкаў, каб людзі, якія сталі ахвярамі катаваньняў або жорсткага абыходжаньня менавіта ў месцах пазбаўленьня волі, а потым атрымалі кампэнсацыю альбо пакаралі вінаватых, я пакуль ня чуў. На жаль, гэтыя выпадкі, як правіла, лятэнтныя, схаваныя. Гэта значыць, яны вядомыя толькі ахвяры і тым, хто прычыняў пакуты. Людзі не зьвяртаюцца ў праваахоўныя органы, яны не патрабуюць распачаць крымінальны перасьлед, таму што яны альбо запалоханыя альбо лічаць гэта бескарыснай справай.


Нашто амэрыканцы «распрануліся»?

Дракахруст: Напярэдадні публікацыі дакладу аб турмах ЦРУ ЗША прывялі ў баявую гатоўнасьць свае войскі за мяжой, перасьцерагаючыся помсты, тэрактаў і нападаў. А нашто яны так ускладняюць сабе жыцьцё? Ну і маўчалі б, і спакайней бы жылі. Нашто амэрыканцы самі «распранаюцца», распавядаюць сьвету аб сваіх ня самых прыгожых дзеяньнях, якія, дарэчы, рабіліся ня сёньня? Алена, Яраслаў

Крывой: Па-першае, адным з перадвыбарчых абяцаньняў Абамы ў 2008 годзе ў выпадку сваёй перамогі зачыніць турму на Гуантанама. Ён абяцаў разабрацца з усімі выпадкамі катаваньняў, якія былі пры адміністрацыі рэспубліканцаў. З аднаго боку, магчыма, гэта палітычны крок, то бок дэмакраты разьбіраюцца з тымі праблемамі, якія стварылі рэспубліканцы. З другога боку, калі хаваць гэтую праблему глыбей і глыбей, потым яна магла б выбухнуць з такой моцай, што закранула б і цяперашнюю адміністрацыю, а шкода рэпутацыі была б нават большай.

Яны зьвяртаюць увагу на недапушчальныя зьявы і шукаюць сродкі, як з гэтым можна змагацца, каб удасканаліць сваю турэмную сыстэму

Да таго ж быў вялікі ціск грамадзтва, праваабарончых арганізацый, якія працуюць у ЗША і па-за іх межамі. Яны гэтыя праблемы заўсёды ўзьнімаюць. Да таго ж ёсьць і юрыдычны аспэкт. Некалькі справаў разглядалі суды, як амэрыканскія, так і замежныя, і прымалі рашэньні пра тое, што гэтага рабіць нельга, што гэта забаронена, што трэба плаціць кампэнсацыю, а людзі, якія катавалі, павінны быць пакараныя. Напрыклад, была справа супрацоўніка прыватнай кампаніі бясьпекі, які працаваў у Аўганістане і там удзельнічаў у дзеяньнях, якія трактаваліся як катаваньні. І суд вырашыў, што, нягледзячы на тое, што гэта было ў Аўганістане, ён вінаваты. І яго ў ЗША пасадзілі.

Што ў гэтай справе зьяўляецца даволі важным для Беларусі і непрыемным з пункту гледжаньня амэрыканскай палітыкі ў дачыненьні да Беларусі — гэта тое, што турмы ЦРУ знаходзіліся ў дзяржавах, якія мяжуюць з Беларусьсю — ў Польшчы і ў Літве. І беларускія ўлады могуць казаць, якое маральнае права мае Амэрыка вучыць Беларусь, як абыходзіцца з палітвязьнямі, калі сама практыкавала такое побач зь межамі Беларусі?

Дракахруст: ЗША вельмі рэзка рэагуюць на парушэньні правоў чалавека ў розных краінах сьвету. Пасьля зьяўленьня цяперашняга даклада нехта можа сказаць — ага, ўсіх папікаюць парушэньнямі, а самі ж і парушаюць. А іншыя могуць заўважыць, што амэрыканцы і да сябе ўжываюць той жа стандарт, і сябе крытыкуюць і імкнуцца выпраўляць парушэньні. Можа, гэта добры прыклад, напрыклад, для беларускіх уладаў. На ваш погляд, якое стаўленьне ў сьвеце будзе дамінаваць? Страціць ці набудзе Амэрыка, абнародаваўшы гэты даклад?


Сапелка: Мне складана рабіць нейкія прагнозы. З майго пункту гледжаньня ў дадзенай сытуацыі ЗША навучылі Беларусь, як рабіць не тады, калі праводзілі гэтыя катаваньні, а тады, калі іх расьсьледавалі і зрабілі здабыткам галоснасьці. Я думаю і спадзяюся, што будзе пераважаць такі пункт гледжаньня. На жаль, жорстка абыходзіцца зь людзьмі нашы ўлады навучыліся, а прызнаваць свае памылкі і даваць ім адэкватную ацэнку — не.

Струвэ: Я некалькі інакш гляджу на гэтае пытаньне, Вось гэтае «распрананьне», якое сабе дазваляюць ЗША, яно мае на мэце перш за ўсё разьвіцьцё турэмнай сыстэмы. Яны зьвяртаюць увагу на недапушчальныя зьявы і шукаюць сродкі, як з гэтым можна змагацца, каб удасканаліць сваю турэмную сыстэму.

Крывой: Сыстэму характарызуе не адсутнасьць памылак, не адсутнасьць катаваньняў, не адсутнасьць злоўжываньняў, а тое, як сыстэма рэагуе на гэтыя памылкі і злоўжываньні. І вось мы можам бачыць, што ў Амэрыцы гэтая сыстэма рэагаваньня працуе, у Беларусі яна амаль не існуе. Калі ў амэрыканскай сыстэме і парлямэнт, і судовая сыстэма, і шмат якіх праваабарончых арганізацый узяліся за гэта і пачалі вырашаць, то гэта паказвае, што ступень удзелу грамадзянаў у кіраўніцтве сваёй краінай значна вышэйшая ў Амэрыцы, чым у Беларусі.

  • 16x9 Image

    Юры Дракахруст

    Журналіст. Нарадзіўся ў 1960 г. Зь 2000 г. — супрацоўнік Беларускай рэдакцыі Радыё Свабода ў Празе. Ляўрэат прэміі Беларускай асацыяцыі журналістаў (1996).
     

XS
SM
MD
LG