Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Трошкі больш, чым Бахарэвіч


Ганна Янкута, пісьменніца, перакладчыца. Здымак Алены Казловай

Ганна Янкута, пісьменніца, перакладчыца. Здымак Алены Казловай

Новая кніга эсэ Альгерда Бахарэвіча «Ніякай літасьці Альгерду Б.» («Галіяфы») добра ўпісваецца ў шэраг яго папярэдніх выданьняў з сэрыі «Бібліятэка Свабоды»: «Малая мэдычная энцыкляпэдыя Бахарэвіча» (2011), «Гамбурскі рахунак Бахарэвіча» (2012), «Каляндар Бахарэвіча» (2014). Нягледзячы на тое, што тэксты з гэтай кнігі, у адрозьненьне ад свабодаўскіх, тэматычна даволі стракатыя, яе галоўны герой, пра што папярэджвае назва, гэтак жа, як і назвы папярэдніх кніг — Альгерд Бахарэвіч. І ўсё ж «Ніякай літасьці Альгерду Б.» — кніга пра тое, што хвалюе аўтара тады, калі ён не вывучае памятныя даты ці гісторыі хваробы — стаіць трохі ўбаку ад папярэдніх выданьняў. Яна ва ўсім трошкі больш [...], чым яны, а што можна паставіць на месцы шматкроп’я, будзем глядзець ніжэй.

Новая кніга Бахарэвіча трошкі больш паэтычная, чым яго папярэднія зборнікі эсэ, а месцамі нават і сэнтымэнтальная. Эсэ «Пра рэўнасьць да будучага» ці «Спадары экстрэмісты» — гэта суцэльныя вершы ў прозе, але нават і ў самых змрочных ці саркастычных тэкстах Бахарэвіча знаходзіцца месца для парадаксальных вобразаў, побач зь якімі ў рыфах прозы так і чакаеш якой-небудзь іранічнай рыфмы. Часам гэтае чаканьне зусім ня марнае: «Ну, ясная рэч, нэрвішкі ня вытрымалі. Канвялішкі, Верцялішкі і іншыя Беняконі спакутаванага памежным станам арганізму, на якія той садзіцца, калі доўга трасуць у машыне і ня кормяць» («Толькі ня сьмейся»). Ці, напрыклад, тут: «Тое, чаго не хапае нашым гарачым дзядкам ад літаратуры, у якіх скепсыс звычайна імгненна ператвараецца ў сэпсыс, а ад пераліваньня крыві яны адмаўляюцца, абіраючы гераічную сьмерць праз павешаньне на падцяжках уласнае велічы» («Мат зь сіропам і без»). А за выраз «вятры з замашкамі кішэнных злодзеяў» у літаратурным сьвеце ўвогуле можна забіць — ад зайздрасьці ці ад той самай рамантычнай рэўнасьці, якая зрабілася тэмай ці ня самага лірычнага тэксту ў зборніку.

Бахарэвіч таньчыць ад слова і вакол слова, слова зь яго гучаньнем і бязьмежным патэнцыялам для моўных гульняў, які ён ніколі не прапускае магчымасьці рэалізаваць, нават калі лёгіка тэксту гэтага не патрабуе. Часам гэтыя танцы здаюцца нават збыткоўнымі, іх так шмат, што ў вачах пачынае мільгацець, аднак аўтар нібыта зачараваны словам і ідзе ў яго на павадку. Такім чынам мова робіцца другім паводле значнасьці героем кнігі «Ніякай літасьці Альгерду Б.», нават ня проста беларуская мова (хаця яна — у першую чаргу), а мова ўвогуле, мова і тое, што прафэсійны закаханы ў мову можа зь ёй зрабіць. Аўтар з прыемнасьцю спрабуе на смак адны і тыя ж словы і выразы на розных мовах: «Пакет нужан?» Калі падумаць, нічога страшнага не адбылося. Па сутнасьці, гэта звычайны адпаведнік паслужліваму нямецкаму «Eine Tüte?» («Выспа Ўінстана Сіняга»), выкарыстоўвае трасянку, шукае ў словах сугуччы і, адштурхнуўшыся ад іх, скіроўвае сваю думку новым рэчышчам, каб праз сказ ці абзац вярнуцца да абранай тэмы. Часам і не разумееш, гэта Бахарэвіч гуляецца з мовай ці мова з Бахарэвічам, але ў тым, што разам ім добра, сумненьняў няма.

У кнізе «Ніякай літасьці Альгерду Б.» Бахарэвіч больш злосны і іранічны, чым у кнігах «Малая мэдычная энцыкляпэдыя» і «Гамбурскі рахунак», але і больш сур’ёзны таксама. Гэтага не схавае ніякая іронія. Аўтар з усёй сур’ёзнасьцю ставіцца да такіх рэчаў, як «Народная лирика Витебского Поозерья» («Песьні крэолаў Паазер’я»), ці «ўбогі матыў і струнны перабор» («Тры акорды»), ці «Тваім сьвятлом благаславёны» («Імя па бацьку») — а інакш навошта прысьвячаць ім столькі кніжнай прасторы? Пры гэтым цэнтральным эсэ зборніка я б назвала «Толькі ня сьмейся» — і пад гэтым загалоўкам, які, здавалася б, настройвае чытача на максымальную сур’ёзнасьць, чытач знаходзіць тэкст пра тое, ці ёсьць межы ў літаратурнага сьмеху і нават пра тое, ці павінныя яны ўвогуле быць. Хто сьмяецца перадапошнім, задаецца пытаньнем Бахарэвіч, і мы разумеем, што ў канцы заўсёды будзе сьмех — здаровая рэакцыя арганізму на любую нечаканку.

Як і ў іншых кнігах эсэ, Бахарэвіч часам частуе нас гісторыяй. Уласна гісторыяў, такіх, як у «O.R.V.I.» з кнігі «Малая мэдычная» ці ў «Францішку Багушэвічу» з «Гамбурскага рахунку», тут таксама няшмат — «гісторыйка з правай кішэні» ў «А яшчэ зь іх робяць жэле», напрыклад. Як і ў іншых кнігах, эсэ ў новай часам бываюць вельмі сьмешнымі — як «Могілкі кіндэрсюрпрызаў» пра казкі для беларускамоўных. Нават трошкі больш сьмешнымі, чым у «Гамбурскім рахунку» — у гісторыі беларускай літаратуры сьмешнага ўвогуле няшмат.

Эсэ Бахарэвіча заўсёды вельмі прыватныя, нават ня ў тым сэнсе, у якім эсэ звычайна прадугледжвае прыватнае меркаваньне канкрэтнага чалавека, а ў тым, што аўтар нават не спрабуе рабіць выгляд, што ён бесстароньні, і кніга «Ніякай літасьці Альгерду Б.» трошкі больш прыватная за папярэднія. Музычныя, літаратурныя і моўныя густы Бахарэвіча мы па ягоных кнігах апошніх гадоў ведаем ужо на памяць, і новая кніга расказвае нам пра тое, што Бахарэвічу не падабаецца, што яго раздражняе і што выклікае ў яго абурэньне. І што самае цікавае, яго эсэ чытаюць — спачатку на сайтах, потым — у кнігах, чытаюць і бурна абмяркоўваюць. А значыць, гэта трошкі больш, чым Бахарэвіч.

Аўтарка дзякуе выдавецтву «Галіяфы» за кнігу для рэцэнзіі.

XS
SM
MD
LG