Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Забытыя і занядбаныя


Габрэйскія могілкі. Клімавічы

Габрэйскія могілкі. Клімавічы

На Магілёўшчыне ў заселеных некалі пераважна габрэямі паселішчах бяз догляду занепадаюць габрэйскія могілкі.

Нешматлікія цяпер габрэйскія грамады ня ў стане як мае быць падтрымліваць на іх парадак. Мясцовыя габрэі заяўляюць, што на просьбы дапамагчы ўлада адгукаецца не заўжды і зь неахвотаю. Тым часам могілкі зарастаюць, дзе-нідзе на пахаваньні скідаецца сьмецьце, а ўнікальныя старыя надгробкі разбураюцца. Пра стан могілак у Крычаве, Клімавічах ды Хоцімску.

На габрэйскіх могілках у Крычаве багата старых надмагільляў вывернутыя зь зямлі і паламаныя. Нямала магілаў зарасьлі хмызьняком. Некаторыя схаваліся ў густым бузоўніку. Заняпад асабліва відавочны на ўскрайку кладоў — на мяжы стромкага схілу рова. Тут на магілах звалена сьмецьце.

Прыбіраць могілкі спрабуюць. Там, дзе яны падыходзяць да хат, трава выкашаная.

«Вы ж бачылі, што там трава выкашаная. Гэта я дабіўся праз райвыканкам. Столькі нэрваў парваў. Было такое, што надмагільны камень вывернулі зь зямлі і кінулі пасярод дарогі, і я тры дні званіў, пакуль не прыехалі працаўнікі і гэты камень не ўкапалі ў зямлю», — кажа крычаўскі габрэй Генадзь.

Габрэйскія могілкі. Крычаў

Габрэйскія могілкі. Крычаў



У Крычаве ад шматтысячнай некалі габрэйскай грамады засталося паўсотні чалавек. Бальшыню магілаў — а некаторыя датуюцца канцом 19 стагодзьдзя — няма каму даглядаць. Жыхарка райцэнтру Галіна цьвердзіць, што дамагалася, каб раённая ўлада і камунальныя службы дапамагалі прыбіраць могілкі, але цяпер кінула гэты занятак:

«Я ўжо да кіраўніцтва «Камунальніка» не хаджу. Мне надакучыла туды хадзіць. Я стамілася. Там зьмяніўся ўжо трэці ці чацьвёрты дырэктар. Гэта яны павінны прыбіраць могілкі. Колькі ж можна язык аб зубы біць? Тыя, хто зьехаў у Ізраіль, плацяць грошы некаторым людзям, і тыя прыбіраюць магілы, але ёсьць старыя пахаваньні. Ім невядома колькі гадоў і невядома, чые яны. Гэта праца «Камунальніка».

Габрэйскія могілкі. Крычаў

Габрэйскія могілкі. Крычаў



У прадпрыемстве «Камунальнік» заявілі, што рэгулярна прыбіраюць могілкі, але даць рады сьмецьцю, якое скідаецца ў роў і на суседнія магілы, не заўжды могуць.

«Так, можа, некаторыя камяні, на якіх надпісы, і ўяўляюць сабой даволі вялікі гістарычны інтарэс, але яны ў тым стане, у якім ёсьць. Мы рэгулярна наводзім парадак на могілках. Некалькі разоў намагаліся вычысьціць роў, але людзям здаецца, што калі ёсьць роў, то гэта прыродная звалка», — цьвердзіць супрацоўнік «Камунальніка».

У райцэнтры Клімавічы засталося меней за трыццаць габрэяў. Нашы могілкі зарастаюць, кажа жыхарка райцэнтру Рыта.

«Ніхто могілкі нашы не даглядае. Травы — мора. Туды не прайсьці. Нават прыяжджалі людзі з Ізраілю, дык хадзілі ў райвыканкам скардзіліся. Я ж не магу, напрыклад, усе могілкі прыбраць. У мяне пяць магілак сваіх. Ну, магу яшчэ суседзкія прыбраць. Хрысьціянскія могілкі — іх жа прыбіраюць. Дык што, калі габрэйскія могілкі, тут габрэі, то яны непатрэбныя?»

У мясцовым прадпрыемстве «Камунальнік» словы спадарыні Маргарыты абвяргаюць. Заяўляюць, што на могілках парадак. Паабяцалі агледзець іх яшчэ раз.

Габрэйскія могілкі. Клімавічы

Габрэйскія могілкі. Клімавічы



Сёньня клімавіцкі журналіст Сяргей Аржанцаў наведаўся на габрэйскія могілкі:

«Я хаджу па могілках — тут трава і праўда вялікая. У некаторых месцах нават па пояс. Кустоўе, трава — нельга нават прайсьці паміж магіламі. Крапівы шмат. У асобных месцах купы сьмецьця згорнутыя. Агароджы некаторыя зьмятыя. Па бакох могілак надгробныя камяні — толькі верх відаць. Тое, што тут робіцца, — гэтак не павінна быць».

У некалі спрэс габрэйскім Хоцімску габрэяў засталася жменька. Габрэйскія могілкі агароджаныя старым плотам — і гэта ўсё, што зроблена для іх, кажа жыхарка райцэнтру спадарыня Любоў:

«Калі нехта ёсьць са сваякоў, то даглядаюць, а так ніхто не даглядае. Сваякоў тут у Хоцімску дужа мала. Двое ці трое разам са мной. Надгроб’яў старых было дужа шмат, але іх бралі на фундамэнты дамоў. Цяпер іх ёсьць троху — паўкругам такой формы. У нас яшчэ ёсьць помнік ахвярам гета. Тут расстралялі больш за сямсот чалавек. Іншым разам там вучні нешта прыбіраюць, калі трэба, а так і там усё зарастае».

Стараста магілёўскай сынагогі Сымон Глазштэйн прызнае, што габрэі павінны найперш самі дбаць пра свае могілкі, але іх у Беларусі ўсё меней. Таму захаванасьць ня толькі могілак, але й усёй габрэйскай спадчыны — абавязак беларускага грамадзтва і дзяржавы:

«І ня толькі могілкі, а і тое, што засталося ад будынкаў сынагог ды малітоўных дамоў, асабліва ў тых месцах, дзе габрэі зьніклі не таму, што зьехалі, а таму, што іх забівалі ў гады вайны. Усё гэта клопат і боль дзяржавы і грамадзтва. Ратаваць гэта трэба, бо бяз памяці — будучыня будзе пустой і бессэнсоўнай».

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG