Лінкі ўнівэрсальнага доступу

logo-print

РЭВАЛЮЦЫЯ ВЫБАРЧЫХ СКРЫНЯЎ: МАЛДОВА - ЛЮТЫ 2001 ГОДУ


Юры Дракахруст, Прага

Ня будзем спрачацца пра словы: рэвалюцыяй ці контрэвалюцыяй называць вынікі апошніх парлямэнцкіх выбараў у Малдове. На іх уладу, прычым усю ўладу, атрымала камуністычная партыя, якая кіравала Малдоўскай ССР на працягу дзесяцігодзьдзяў і 10 гадоў таму была адхіленая ад улады. Зь іншага боку, і іх папярэднікі таксама паходзілі з той жа сыстэмы: і першы прэзыдэнт Малдовы Сьнегур, і другі – Лучынскі ў савецкія часы былі сакратарамі ЦК малдоўскай кампартыі.

Вызначальная прыкмета рэвалюцыі – не прыход новых ці вяртаньне старых людзей, а кардынальная зьмена палітычнай сыстэмы. Пераможцы на выбарах у Малдове маюць намер рабіць менавіта гэта. Калі вынікі галасаваньня сталі вядомыя, кіраўнік кампартыі Ўладзімер Варонін заявіў:

(Варонін: ) ”Удзел выбаршчыкаў і іх голас дазволяць кардынальна зьмяніць сытуацыю, зьмяніць у тым, што ўсе рэформы мусяць мець пачатак і канец. Каб усе хібы, якія былі за 10 гадоў дэмакратычных пераўтварэньняў, былі прыпыненыя, і быў узяты правільны накірунак у разьвіцьці рэспублікі”.

Сказана рашуча і недвухсэнсоўна. Што ж такое “правільны накірунак разьвіцьця” ва ўяўленьні малдоўскіх камуністаў? Гэта – кантроль за цэнамі на харчаваньне, кантроль за імпартам, манаполія на алкаголь і тытунёвыя вырабы, кампэнсацыя банкаўскіх укладаў, страчаных у 1991-1992 гадох. Тэзы знаёмыя, падобныя на абяцаньні ўсіх кампартыяў на абшарах былога СССР і на тэзы, зь якімі ў 1994 годзе ў Беларусі ішоў на прэзыдэнцкія выбары Аляксандар Лукашэнка. З тымі беларускімі выбарамі можна наогул убачыць шмат падабенства: адэпты вяртаньня ў мінулае і ў Беларусі тады, і ў Малдове зараз атрымалі пераканаўчую перамогу на свабодных выбарах. Дарэчы, свабодны і дэмакратычны характар апошніх выбараў у Малдове падкрэсьлілі ўсе міжнародныя наглядальнікі.

Але варта зьвярнуць увагу і на адрозь неньні. Харызматычныя папулісты кшталту Лукашэнкі, калі ідуць да ўлады, ня маюць нейкага ўстойлівага электарату, камуністы ж, наадварот, маюць вельмі вызначанае кола прыхільнікаў. Кола досыць абмежаванае, якое, здавалася б, немагчыма пашырыць. Выбары і ў Расеі, і на Ўкраіне паказалі, што камуністы атрымліваюць сваю чвэрць выбаршчыкаў і гэта іх “электаральная столь”. Чаму ж малдоўскія камуністы здолелі амаль удвая перавысіць гэтую “столь”, атрымаўшы галасы паловы выбаршчыкаў. Гаворыць малдоўскі палітоляг, дырэктар цэнтру разьвіцьця дэмакратыі Ігар Боцан.

(Боцан: ) “На гэтае пытаньне шукаюць адказ і ў Малдове. Дагэтуль за камуністаў у Малдове галасавалі 25-30% – прыкладна столькі ж, колькі ў Расеі і ва Ўкраіне. Эканамічнае становішча настолькі пагоршылася, а ўзровень жыцьця настолькі ўпаў, што ўсе разумелі, што сілам, якія апошнія 10 гадоў кіравалі краінаю, ня будзе чаго сказаць выбаршчыкам. Камуністы згулялі на настальгічных пачуцьцях. Траціна выбаршчыкаў Малдовы – пенсіянэры, якім даводзіцца выжываць на штомесячнаю пэнсію ў 10 даляраў. Звычайна гэта самая актыўная частка выбаршчыкаў, гэта пацьвердзілася і гэтым разам. А вось значная колькасьць моладзі не пайшла на выбары. Частка некамуністычнага электарату таксама праігнаравала выбары, былі нават праціўнікі камуністаў, якія галасавалі за іх паводле матыву: “Паглядзім, на што яны здольныя”. Пра гэтую дзіўную матывацыю сьведчаць сацыялягічныя дасьледаваньні.

Дэмаралізацыі некамуністычнага электарату садзейнічала і барацьба на зьнішчэньне паміж правымі партыямі. Яны выкарыстоўвалі адно супраць аднаго такі кампрамат, ад якога нармальных людзей проста ванітавала. Камуністы выкарыстоўвалі традыцыйныя мэтады агітацыіі – іх людзі хадзілі ад дзьвярэй да дзьвярэй, агітуючы за танныя хлеб і каўбасу і за саюз з багатай Расеяй. Правыя ж рабілі стаўку на дарагія паліттэхналёгіі ў краіне, дзе рэгулярна адключаецца электрычнасьць. Складаючы гэтыя фактары, ня дзіўна, што камуністы выйгралі з такім ашаламляльным вынікам”.

Гаварыў малдоўскі палітоляг Ігар Боцан.

Эканамічнае становішча ў Малдове сапраўды няпростае – сярэдні заробак, прыкладам, складае толькі каля 30 даляраў, але ня толькі яно стала прычынаю “камуністычнага рэваншу”. Іншай ня менш істотнай прычынай была разьяднанасьць правых партыяў, іх нападкі адна на адну, якія раскручвалі вядомую ўжо нам “сьпіраль маўчаньня”, умацоўвалі агульную ўпэўненасьць у перамозе камуністаў, якая і насамрэч ператварылася ў перамогу. Дзеяньне “сьпіралі маўчаньня” праявілася ня толькі ў тым, што значная частка некамуністычнага электарату не пайшла на выбары, паводле словаў сп-ра Боцана, дзеяньне “сьпіралі” прымала і вычварныя формы – антыкамуністы галасавалі за камуністаў.

Пра тое, што цяжкае эканамічнае становішча не было адзіным чыньнікам паразы правых , кажа і былы сьпікер малдоўскага парлямэнту Думітру Д’якаў. Кіраваная ім Дэмакратычная партыя, атрымаўшы каля 5% галасоў, не пераадолела 6%-ы бар’ер і наагул не патрапіла ў парлямэнт”.

(Д’якаў: ) “На жаль, сытуацыя ў Малдове адрозьніваецца ад расейскай і ўкраінскай. У нас ня быў створаны адзіны фронт супраць радыкальных сілаў. Прэзыдэнт краіны Лучынскі ўвесь час “заігрываў” з камуністамі, ён нясе галоўную адказнасьць за тое, што адбылося ў Малдове. Ён на працягу двух гадоў сыстэматычна змагаўся з цэнтрысцкімі партыямі, у тым ліку і з тымі, што яго калісьці падтрымлівалі. Правацэнтрысцкі альянс, які быў створаны ў 1998 годзе, быў разбураны менавіта сп-ром Лучынскім. Прэзыдэнт, выкарыстоўваючы ўсе сродкі, у тым ліку тэлебачаньне і спэцслужбы, два гады змагаўся з парлямэнтам і партыямі цэнтрысцкай арыентацыі. Таму камуністы, што рабілі папулісцкія абяцаньні, атрымалі такую масавую падтрымку ў краіне”.

Гэта быў былы сьпікер парлямэнту Малдовы Думітру Д’якаў.

Раскол сярод правых партыяў спрыяў перамозе камуністаў ня толькі праз дэмаралізацыю некамуністычнага электарату. Правыя партыіі, якія ня здолелі пераадолець 6%-ы бар’ер, разам набралі 28% галасоў, якія фактычна “згарэлі”. У выніку пераразьмеркаваньня мандатаў паміж пераможцамі камуністы, за якіх прагаласавала толькі палова выбаршчыкаў, атрымалі 71 дэпутацкае мейсца са 101.

Акрамя ўзмацненьня дзяржаўнага кантролю над эканомікай малдоўскія камуністы абяцаюць зрабіць расейскую мову другой дзяржаўнай, а таксама далучыць краіну да саюзу Беларусі і Расеі...

(Цалкам тэкст перадачы зьмешчаны ў адпаведным разьдзеле сайту)

XS
SM
MD
LG