Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Тарашкевіца


Слова тарашкевіца няма ў Тлумачальным Слоўніку Беларускай Мовы. Яго няма наагул ні ў якім беларускім слоўніку, нават і ў энцыкляпэдыі «Беларуская Мова». Слова-прывід. Слова-фантом.

Разам з тым - гэта безумоўна слова ХХ стагодзьдзя і абазначае яно рэальную зьяву - адзін з варыянтаў беларускай літаратурнай мовы.

Сёньняшні афіцыйны правапіс, які ўжываецца ў школах, афіцыйным друку, кнігавыдавецтве на тэрыторыі Беларусі, у супрацьлегласьць тарашкевіцы часам завецца «наркомаўкай». Ён успрымаецца як нэўтральны, нічым не афарбаваны, усім прывычны ад школьнай лавы. Тарашкевіца сёньня - гэта знак заангажаванасьці - сацыяльнай, культурнай, палітычнай. Або таксама прыкмета нетутэйшай беларускасьці (зь іншай прасторы або зь іншага часу).

На пачатку стагодзьдзя, калі фармаваўся наш правапіс, ніякіх варыянтаў і альтэрнатываў не было. Браніслаў Тарашкевіч зафіксаваў першыя здабыткі мовазнаўства ў 1918 годзе ў сваёй «Граматыцы». Наўрад ці ён тады мог сабе ўявіць, што ад ягонага прозьвішча празь дзесяцігодзьдзі будзе ўтворанае новае слова...

Вось жа тады - на пачатку стагодзьдзя - Тарашкевічаў правапіс быў адзіны і натуральны. Тарашкевіцай напісаная ўся клясычная беларуская літаратура - зь мяккімі знакамі пісалі Купала й Колас, Багдановіч і Гарэцкі, Жылуновіч і Чарвякоў.

Але ў 1933 годзе Савет Народных Камісараў БССР - у духу іншых павеваў таго часу - увёў дэкрэтам іншы правапіс. На той момант нэўтральнай, усім звыклай быў менавіта правапіс Тарашкевіча, дапрацаваны іншымі моваведамі - Лёсікам, Станкевічам, Некрашэвічам, Байковым. Ён быў натуральны як паветра, а ўжо на ягоным фоне новы правапіс успрымаўся як моцна палітычна афарбаваны - фактычна гэты правапіс ператварыў самабытную беларускую літаратурную мову ў нейкі беларуска-расейскі гібрыд. Аднак з часам ён стаўся звыклым і нармальным, што нямала спрычынілася да заняпаду беларускай мовы наагул. Такі стан рэчаў датрываў да нашых дзён.

На пачатку 80-х Тарашкевічаў правапіс вярнуўся зь нябыту. Тады і ўзьніклі тэрміны-антыподы - тарашкевіца і наркамаўка. Аднак антыподы яны ўяўныя: і адно і другое - гэта ўсё беларуская мова. Настане час, калі беларуская мова зойме належнае ёй месца ў жыцьці краіны, і тады ўсе варыянты непазьбежна зьліюцца ў адзін. Толькі настане гэта, як і шмат чаго іншага, ужо ў ХХІ стагодзьдзі.

Сяргей Шупа

XS
SM
MD
LG