Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Пакуль ня скончыцца паліва


Міхась Лынькоў на 1-м Усебеларускім зьезьдзе “Маладняка”. 25 – 29 лістапада 1925 г. З фондаў БДАМЛМ

Міхась Лынькоў на 1-м Усебеларускім зьезьдзе “Маладняка”. 25 – 29 лістапада 1925 г. З фондаў БДАМЛМ

Міхась Лынькоў

Як чытач я зь дзяцінства быў удзячны Міхасю Лынькову... Так-так, менавіта яму, стваральніку ідэалягічна правільных мядзьведзяў і хлопчыкаў, аўтару аповесьцяў для яшчэ жывых дарослых і амаль што цалкам вымерлых беларускамоўных дзяцей. Але ўдзячны не за гэта, а за тры зробленыя ім цуды, якія дзіўным чынам засталіся ў памяці ад нашага зь ім знаёмства.

Адна справа — чытаць, і зусім іншая — перачытваць: у першым выпадку ты ў гасьцях, у другім — ужо дома. Перачытваць Лынькова я браўся не без урачыстага ўнутранага трымценьня — раптам з гэтае падзабытае прозы, як вясёлыя нячысьцікі, палезуць не заўважаныя калісьці цікавосткі, сакрэтная зброя майстра, прыхаваная да лепшых часоў. Ды толькі пуста было гэтай ноччу ў вясковай царкве. Новых цудаў не зьявілася. Але і тыя, старыя нікуды не падзеліся. Хаця разьвіднела ўжо даволі даўно.

Міхась Лынькоў. 1929 г. З фондаў БДАМЛМ

Міхась Лынькоў. 1929 г. З фондаў БДАМЛМ

Першы цуд — лынькоўскія цягнікі. Іхная музыка, іхная адзінота, іхная грымучая грацыя, іхны холад, іхная сажа, іхны бруд пад пазногцямі. Нават ня ведаю, хто яшчэ зь беларускіх савецкіх клясыкаў здолеў напісаць радкі, якія б так пасавалі да ўсіх маіх станцый і тамбураў, тамтэйшых, тутэйшых, таемных; да патанулых у змроку талых палеткаў, якія праносяцца за вакном, да бясконцых пэронаў і перакураў. Толькі ў цягніках можна рухацца на захад, ідучы на ўсход. Чытаючы Лынькова, разумееш, што цягнікі, відаць, адзіная чалавечая прыдумка, якая за паўтара стагодзьдзя ня страціла сваёй чароўнасьці і сваёй гіпнатычнасьці. На іх заўжды глядзіш вачыма хлопчыка — і такой бяды, што Міколка-паравоз ператварыўся пакрысе ў Андрэя Летуна з аднайменнага апавяданьня, а потым у Міколку-электрычку, Міколку-ІСЕ, Міколку-хуткасны—Менск-Берасьце-Тэрэспаль-Варшаву-Познань-Бэрлін-Гановэр. Людзі прыходзяць і сыходзяць, а цягнікі застаюцца.

Яны, цягнікі — такія самыя паўнапраўныя героі «Міколкі-паравоза», як сам Міколка, як ягоныя дзед, бацька, маці, сябры і ворагі. Але толькі да цягнікоў захоўваеш сымпатыю на працягу ўсёй аповесьці — яны не зьнікаюць нават за апошняй кропкай, яшчэ доўга грукочучы ў галаве. Ужо нябачныя ў тумане, яны ўсё яшчэ не скаціліся пад адхон нянавісьці — ня тое што іхныя пасажыры. Цягнікам прысьвечаны самы пачатак твора — і нават выказьнікі тут імчаць, апярэджваючы ўсе графікі і расклады, мінаючы сэмафоры так любімых Лыньковым часьціцаў, пакідаючы за сьпінай іншыя, нерухомыя часткі фразаў. Такі сабе чыгуначны сынтаксіс. Пачаць чытаць «Міколку» — значыць сесьці ў добры цягнік і з прыемнасьцю падумаць пра падарожжа. Тут чуваць кожны голас:

«Адзін так гудзіць, што шыбы трасуцца ў вокнах. У другога хрыпаты голас, нібы прастудзіўся паравоз, бегаючы ў зольных туманах і завеях. А трэці... не гудзіць, а пасьвіствае галаском такім тонкім, пранізьлівым».

Міхась Лынькоў. З фондаў БДАМЛМ

Міхась Лынькоў. З фондаў БДАМЛМ

Лынькоў зьдзіўляе. «У небе курлыкалі журавы і паблісквалі на сонцы...» — так мог бы напісаць (а можа, і напісаў) не адзін беларускі празаік старога прызыву. Але тое, якім параўнаньнем сканчае Лынькоў гэты непераборлівы сказ — непаўторна, зусім па-дзіцячаму і абсалютна нечакана як на будучага народнага пісьменьніка БССР:

«...нібы нехта сарваў з тэлеграфнага слупа нізку фарфоравых ізалятараў і кінуў іх высока-высока ў блакітныя бездані неба».

Параўнаць журавоў з ізалятарамі так, каб гэта не выглядала вымучаным і нацягнутым, як эспандэр на спаніэля — амаль нерэальна. А Лынькоў вось здолеў.

Тая літаратура, у купэ якой ён уціснуўся, была яму відавочна цеснаватая. Ён наогул такі пісьменьнік, які быццам бы заўсёды толькі прыгаворвае, прымаўляе, нясьпешна камэнтуе, не даючы разагнацца сваёй інтанацыі — і вось ужо: канец аповесьці. І ў «Міколку», і ў «Мішку» — сваіх самых знакамітых і папулярных творах — ён спачатку дэманструе, што ўмее, умее, умее пісаць, а потым, зь ня меншым імпэтам — што калі трэба, то і ня ўмее. Бо трэба ж раздаць гэтыя вечныя белпісьменьніцкія даўгі. Роднай партыі, сацрэалізму, піянэрскай арганізацыі, савецкаму народу і г. д. Гэтаму дала, гэтаму дала, гэтаму дала... Як Міколка з сумам думае пра экспрэсы, якія пралятаюць міма, так і ўважліваму чытачу застаецца толькі ўспамін пра пачатак тэксту, пра некалькі старонак цудоўнай прозы, якая скончылася так хутка і на месцы якой застаўся голы краявід дурацкага сюжэту пра бальшавікоў і немцаў з панамі і белапалякамі. Даўжок, што паробіш. Кабінэт кожнага савецкага пісьменьніка быў такой даўгавой ямай — але Лынькова чамусьці асабліва шкада.

Вось і цудам нумар два для мяне ёсьць абсалютна геніяльны пачатак іншага лынькоўскага твора, таго, які «Пра сьмелага ваяку Мішку...» Урывак, варты таго, каб працытаваць яго цалкам. Усё ж es geht um die Wurst, а дакладней, пра маліну.

«Калі б хто запытаў Мішку:

Што ты любіш больш за ўсё на сьвеце?

Ён адразу б сказаў, каб умеў гаварыць:

Што люблю? Маліну люблю... Мёд люблю... Цецеруковыя яйкі люблю...

А яшчэ што?

І яшчэ маліну».

Гэтая ўяўная размова аўтара зь мядзьведзем выпісаная з зусім не мядзьведжай элегантнасьцю. Вось чаму Лынькова звычайна дачытваюць да канца (калі наважваюцца). Бо пачатак намякае на тое, што і працяг будзе ня горшы. Але чым далей па рэйках, тым больш адрэзаных ног, і чым далей у лес, тым менш маліны. На кожнай старонцы аўтар дэманструе свой партбілет — а мы думалі, ён нам пра мядзьведзя раскажа.

Міхась Лынькоў з унучкай Ірынай. 1965 г. З фондаў БДАМЛМ

Міхась Лынькоў з унучкай Ірынай. 1965 г. З фондаў БДАМЛМ

Мішка — татэм лынькоўскага таленту. Хочаш народнай любові — зрабі галоўным героем дзіця або жывёлу. Лёгкі спосаб выбіць сьлязу і танную ўсьмешку, або хаця б дабіцца суперажываньня. Лынькоў гэта ведаў і скарыстаўся напоўніцу. І гэта было б не вялікім грахом, калі б ня той злавесны сьвет, куды прыяжджаеш у рэшце рэшт на цягніку лынькоўскіх аповесьцяў. Тут канцавая станцыя, просьба пакінуць вагоны, замест бога тут — Сёмка-матрос, у якога адзін запавет: «На штык ды ў рэчку». Немца тут завуць Шлёпкінбах (дзіцям марожанае), кабеты плачуць (бабе цьвяты). Бальшавікі, буржуі... Дзе вы, цягнікі, дзе ты, двайная маліна зь лёдам?

Перачытваючы «Міколку-паравоза», неяк заміраеш на фразе, якую калісьці ў дзяцінстве пракаўтнуў і не заўважыў. Бальшавікі захапілі параход (мяркуючы па апісаньні, амаль філязофскі) і адабралі сярод пасажыраў кучку маладых людзей. Адабралі, каб расстраляць без суду і сьледзтва. І харошы, выхаваны бацькам і аўтарам Міколка — ён

«ведаў, што чакае гэтых людзей, і ніколькі не шкадаваў іх, калі партызаны павялі іх у лес, у лагчынку».

Малайчынка, Міколка. Сапраўдны паравоз. Нейкай безнадзейнай лютасьцю, непрабіўнай мэталічнасьцю вее ад усяго гэтага. Часам Лынькоў у сваіх тэкстах сапраўды намякае на нейкі блізкі апакаліпсыс. Сьвет ужо ня пахне цягнікамі — «глухая ноч была напоеная пахамі пажараў, крыві і чалавечай нянавісьці», прызнае ён. І тут жа пасьпешліва, нібы спужаўшыся, канчае главу кароткім сказам — «Сьпяшаўся коньнік». Так у «Міколку» зьяўляецца бадай што дзюрэраўскі вершнік Сьмерць — і дае надзею на тое, што аўтар насамрэч меў больш даўгоў, чым мусіў аддаць...

Міхась Лынькоў. 1965 г. З фондаў БДАМЛМ

Міхась Лынькоў. 1965 г. З фондаў БДАМЛМ

Мой трэці цуд цалкам прыватны. У аповесьці пра Мішку ёсьць момант, калі мядзьведзь трапляе на лясную паляну — і бачыць на ёй з-за кустоў аэраплян і польскага лётчыка. Ня ведаю, чаму — можа, фрайдысты патлумачаць? — але гэтая карціна стаіць у мяне ўваччу ўсё сьвядомае жыцьцё. Забыліся шмат якія пэрыпэтыі лынькоўскіх гісторый, а гэта вось, нязначнае, захавалася, як нейкі загадкавы фотаздымак. Паляна, аэраплян і лётчык. Можа, адсюль і ўзялася мая дылетанцкая любоў да гісторыі першай паловы ХХ стагодзьдзя, калі любая рэч з тых часоў выклікае дзіцячае захапленьне, калі ты пачынаеш шкадаваць, што нарадзіўся «так позна, позна, і так рана, рана...»

Перачытаўшы Лынькова, хочацца аднаго: уратаваць іх. Узяць Мішку, Барадатага, Жука, дзеда Астапа, Міколку ва ўсіх ягоных абліччах, сабраць усе цягнікі і фарфоравыя ізалятары, маліны бочку, скрыню тытуню, а заадно і аўтара, пасадзіць усіх у аэраплян і лятаць па коле над прыгожымі лынькоўскімі лясамі, доўга, моўчкі, часам ледзь не кранаючы вершаліны дрэваў, ня думаючы пра тое, што будзе далей — пакуль ня скончыцца паліва.


Ранейшыя фрагмэнты сэрыі:


Гамбурскі рахунак Бахарэвіча
Кіно 1866 году (Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч)
Бог ня роўна delete (Францішак Багушэвіч)
Сумны крошынскі джаз (Паўлюк Багрым)
Шапэнгаўэру назло (Янка Лучына)
У чаканьні войта (Гутарка Данілы са Сьцяпанам)
Белагаловая без галавы (Саламея Пільштынова)
Усё цьвітуць і цьвітуць тыя макі… (Тарас на Парнасе)
Курсіў чарнакніжніка (Ян Баршчэўскі)
Карыда па-беларуску (Мікола Гусоўскі)
Нашы душы з дынаміту (Цётка)
Інтымны дзёньнік Макса Б. (Максім Багдановіч)
Невыносная зычнасьць шыпячых (Ядзьвігін Ш.)
Цёмнае мінулае Каяна Лупакі (Янка Купала)
Крыўда, праўда і брыда (Янка Купала)
Тым, хто шукае Туле (Якуб Колас)
Зацемкі падчас зацьменьня (Алесь Гарун)
Ампутацыя немагчымая (Максім Гарэцкі)
Нехта трэці (Максім Гарэцкі)
Крыжыкі-ножыкі (Зьмітрок Бядуля)
Ацалелы ў пакоі сьмеху (Кандрат Крапіва)
Не чапай маіх кругоў (Уладзімер Дубоўка)
Лініі разрэзу (Уладзімер Жылка)
Сто пудоў адзіноты (Лукаш Калюга)
Квадратны рай (Пятрусь Броўка)
Вы шуміце, шуміце (Паўлюк Шукайла)
Чысты, як шклянка (Пятро Глебка)
Уяві, што ты на Яве (Янка Маўр)

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG