Лінкі ўнівэрсальнага доступу

logo-print

Эканамічны крызіс і палітвязьні, «маўклівыя маніфэстацыі» і кадравыя зьмены, «халодная вайна» з Захадам і «мядовы год» з Расеяй.

Чаму востры эканамічны крызіс не спарадзіў масавых пратэстаў? Якое значэньні мелі акцыі «маўклівых» воплескаў, «Стоп-бэнзін» і іншыя? Як пройдуць выбары ў палату прадстаўнікоў у наступным годзе?

Над гэтымі тэмамі ў выніковай перадачы «Праскі акцэнт» разважаюць: кіраўніца грамадзянскай кампаніі «Наш дом» Вольга Карач, намесьнік рэдактара Белгазеты Віктар Марціновіч і аглядальнік «Свабоды» Віталь Цыганкоў.


Чаму не было масавых пратэстаў?

Дракахруст: Чаму сёлета на фоне такога драматычнага падзеньня ўзроўню жыцьця, па сутнасьці, не было масавых пратэстаў? Апазыцыя колькі гадоў казала: вось прыйдзе крызіс, і тады ўжо мы сябе пакажам. Прыйшоў. Але справа тут нават не ў папроках на адрас апазыцыі. Менавіта сёлета ў краінах Магрыбу рэвалюцыі выбухнулі дастаткова спантанна, калі нехта скардзіцца на адсутнасьць у айчыннай апазыцыі Гавэлаў і Валэнсаў, то ў краінах Паўночнай Афрыцы іх таксама не было. А рэвалюцыі былі. А ў Беларусі — ні таго, ні іншага, ні наагул колькі-небудзь заўважальных масавых пратэстаў. Чаму?

Марціновіч: Рэвалюцыя вымагае істотнай зьмены традыцыйных роляў, якія адыгрываюць грамадзяне. У Эгіпце да такіх неканвэнцыйных паводзінаў прывяло тое, што зьявілася новая кляса, страта — беспрацоўных маладых людзей. Яны якраз і былі той сілай, якая ўзначаліла пратэсты. У Беларусі такой сілы не зьявілася з тае прычыны, што не адбылося перагляду «сацыяльнага кантракту», пра які шмат казалі палітолягі. Ён працягвае дзейнічаць, хаця дзяржава ўжо ня можа выконваць свае абавязкі па ім, гарантуючы адпаведны ўзровень дабрабыту. Чаму гэта не адбылося, чаму беларусы шчасьлівыя, калі атрымоўваюць у 3 разы меней чым раней — гэта пытаньне. Можа быць, патрэбны час, каб яны асэнсавалі, у якой краіне, зь якімі заробкамі і цэнамі яны жывуць.

Віктар Марціновіч

Віктар Марціновіч

Не зьявілася ў Беларусі клясы, якая б паводзіла сябе неканвэнцыйна, лезла б пад кулі і не сыходзіла з вуліцы, калі на яе выскоквае АМАП з дубінкамі і шчытамі.

Дракахруст: Ну, варта сказаць, што на працягу дзесяцігодзьдзяў народы Паўночнай Афрыкі сядзелі, як мыш пад венікам, як той казаў. Магчыма, там сапраўды зьяўляліся нейкія клясы, але ў Беларусі на працягу некалькіх месяцаў у разы зьнізіўся ўзровень жыцьця. І чаму гэта не спарадзіла сувымерных пратэстаў?

Карач: Я хачу прыгадаць сваю нядаўнюю размову з дзьвюма жанчынамі пэнсійнага ўзросту. Яны працуюць у дзіцячым садку і былі вельмі задаволеныя, што іх накіравалі раз на тыдзень перабіраць бульбу. Яны гэтай бульбы там назапасілі на ўсю зіму. Я згодная з калегам, што ёсьць пэўныя культурныя асаблівасьці беларускага народу. І на гэтым этапе адна зь іх — гэта пэўны давер насельніцтва да дзяржавы, спадзеў на дзяржаву. Паводле народных уяўленьняў, у дзяржавы ёсьць пэўныя абавязкі, і насельніцтва чакае, што дзяржава будзе іх выконваць. Пакуль няма асабістай адказнасьці за ўсё што адбываецца.

Яшчэ адна прычына — адсутнасьць сетак, адсутнасьць аб’яднаньняў грамадзянаў. У краінах Магрыбу былі рэлігійныя аб’яднаньні, адна рэлігія, якая аб’ядноўвае людзей. У Беларусі няма «гарызантальнай» альтэрнатывы дзяржаве, у людзей няма адчуваньня, што побач ёсьць нехта, хто думае як я, хто падзяляе мае каштоўнасьці.

Я мяркую, што ўсё прыйдзе. І тое, што адбывалася сёлета — я маю на ўвазе стыхійныя пратэсты. Яны не былі масавымі, але яны ўсё ж былі, і гэта добры знак таго, што наша насельніцтва не такое пасіўнае, як прынята лічыць.

Цыганкоў: Увогуле, як часта і дзе адбываюцца рэвалюцыі? Гэта даволі рэдкая гістарычная зьява, дзе павінна сысьціся шмат зорак і абставінаў. Рэвалюцыі адбываюцца раз у стагодзьдзе, у некаторых краінах іх зусім не было. Цяпер у сьвеце 200 краінаў, рэвалюцыі адбыліся ў 3-4, няўжо ў астатніх усе задаволеныя жыцьцём?

Сапраўды, магчыма, варта казаць аб пераглядзе той базавай устаноўкі, што пратэсты адбываюцца тады, калі праходзіць пік эканамічнага крызісу. Магчыма, больш рацыі якраз мае тое меркаваньне, што калі людзі занятыя праблемамі простага выжываньня, то ім не да палітычных пратэстаў. Калі і могуць адбыцца нейкія пратэсты, то гэта спантанныя галодныя бунты, якія маюць вельмі лякальныя мэты. Вось правобраз такіх галодных бунтаў мы мелі ў страйку прыбіральшчыкаў сьмецьця ў Барысаве, у іншых, не такіх прыкметных, падзеях. Калі эканамічныя патрабаваньні задавальняюцца, то такі пратэст вельмі хутка заканчваецца, бо ён вычэрпвае сваю задачу.

Многія гістарычныя дасьледаваньні сьведчаць якраз пра тое, што рэвалюцыі адбываюцца на фоне эканамічнага росту, і ў выніку — росту патрэбаў людзей. Некаторыя аналізы сытуацыі ў Эгіпце і Тунісе якраз паказваюць, што эканамічны рост там назіраўся даволі доўгі час і прывёў да фармаваньня той самай сярэдняй клясы, якой найбольш патрэбныя менавіта палітычныя свабоды. Ну, і ўсё-такі пэрсанальны чыньнік у Беларусі, можа, у адрозьненьне ад таго ж самага Эгіпту, мае значэньне. Прынамсі, я ня раз чуў такі аргумэнт, калі слухаў, як дастаткова апалітычныя людзі лаюць Лукашэнку і ўладу, і пытаўся ў іх, чаму ж яны не выходзяць на вуліцы, то гучаў адказ — «няма лідэра, дзеля каго выходзіць». Я пэрсанальна глыбока нязгодны з такой пастаноўкай пытаньня, але варта прызнаваць тое, што такія настроі існуюць. У нашай традыцыі менавіта пэрсанальны фактар альтэрнатывы мае вялікае значэньне.

Пратэсты, якія былі: усплёск ці пралёг?

Дракахруст: Дагэтуль мы гаварылі пра тое, што не адбылося, хаця і магло б адбыцца. А зараз да таго, што ўсё ж такі адбылося: я маю на ўвазе «маўклівыя» акцыі воплескаў, акцыі «Стоп-бэнзін», восеньскую ініцыятыву Народнага сходу. Можна дадаць таксама страйк прыбіральшчыкаў сьмецьця ў Барысаве і маніфэстацыі кіроўцаў у Брузгах. Тады, летам «маўклівыя акцыі» выглядалі, асабліва на фоне «арабскай вясны», пралёгам да беларускай плошчы Тахрыр. Зараз тыя спадзевы, страхі і прагнозы выглядаюць недарэчна. Але чым ўсё ж такі ўсё пералічанае было, якое значэньне мела?

Вольга Карач

Вольга Карач

Карач: Насамрэч усё, што адбывалася сёлета, мела вялікае значэньне для будучыні Беларусі. Насельніцтва ўспрымае дзяржаву як стыхію. Калі мы гаворым пра акцыі пратэстаў, то я лічу важным сказаць і пра акцыі салідарнасьці, якія былі ў гэтым годзе. І яны былі ня менш значнымі, чым акцыі пратэсту. Людзі дэманстравалі салідарнасьць, узаемную падтрымку пасьля 19 сьнежня 2010 году, пасьля тэракту 11 красавіка 2011 году, падчас і пасьля суда па гэтай справе. Наша грамадзтва яшчэ павінна вучыцца аб’ядноўвацца.

Што да акцый пратэсту, то за выключэньнем «Народнага сходу» гэта не былі звычайныя акцыі апазыцыі. Ня ўсе надзеі спраўдзіліся — напрыклад, што «Стоп-бэнзін» ці акцыі «маўклівых воплескаў» выльюцца ў маштабныя агульнанацыянальныя кампаніі, але гэтыя акцыі прывялі ў палітыку новых людзей, новых лідэраў. Гэта добрая школа для будучыні. Немагчыма сабе ўявіць, што адразу паўстане моцная арганізацыя, якая зможа кінуць выклік уладзе і перамагчы яе. Трэба прайсьці вялікі шлях, каб стаць сапраўднай народнай сілай і мяняць сытуацыю ў краіне.

Цыганкоў: Магчыма, мае ацэнкі не такія аптымістычныя. Бакі паспрабавалі розныя мэтады, і ўлада навучылася рэагаваць на новыя дзеяньні апазыцыі і грамадзтва. Узгадаем, што першая акцыя «Стоп-бэнзін» была досыць масавай і пасьпяховай, як і першыя маўклівыя пратэсты, якія ўвогуле шлі па нарастаньню. Але там не было ніякай наступнай мэты і наступных крокаў, не было задачы зьвяржэньня палітычнага рэжыму. Людзі выказаліся супраць падвышэньня цэнаў на бэнзін і адразу, дарэчы, атрымалі перамогу — цэны былі вернутыя. А далей ужо на фоне росту даляру патрабаваць далейшага зьніжэньня цаны на бэнзін — гэта было проста нерэальна, цана ўжо не магла зьніжацца. І людзям не было часу і матывацыі далей хадзіць на загадзя бессэнсоўныя акцыі.

Маўклівыя акцыі таксама мелі вялікае значэньне — яны паказалі, што ёсьць даволі шмат людзей, раней палітычна не ангажаваных, якія гатовыя выказваць сваю нязгоду з існуючым рэжымам, якія не прымаюць гэты рэжым канцэптуальна, эстэтычна, як заўгодна. Але яны не гатовыя станавіцца прафэсійнымі апазыцыянэрамі, на якіх могуць абрынуцца ўсё цяжкасьці такога лёсу. Ня кожны можа быць героем, плюс людзі ня могуць доўгі час быць у стане падвышанай палітычнай актыўнасьці, гэта звычайна адбываецца нейкімі хвалямі, усплёскамі.

Марціновіч: Калі ёсьць падрыхтаваная да рэвалюцыйных дзеяньняў маса, калі ёсьць кляса, якая незадаволеная тым, што адбываецца, то яе проста немагчыма спыніць. Прыгадайма — ў Эгіпце страляніна пачалася амаль з першых дзён пратэстаў, але яна нічога не спыніла. У Беларусі ніхто не страляў, усё, у тым ліку і здушэньне акцый пратэсту, адбывалася параўнальна мірна. Пратэсты сьведчаць пра тое, што кляса незадаволеных зьявілася, але яна пакуль не дасягнула крытычнай вагі. Кіроўцам пайшлі насустрач — яны адразу адмовіліся ад далейшых спробаў нешта зьмяніць кардынальна. Яны ня бралі на сябе ролю рэвалюцыянэраў, такіх «бязбашаных чувакоў», якім прасьцей ісьці на вуліцу біцца, чым спрабаваць зарабіць грошай на тое, каб дазволіць сабе купляць паліва па больш высокіх коштах.

З аднаго боку гэта значыць, што кардынальныя зьмены ў Беларусі не сасьпелі і адбыцца не маглі. Тут складаная сувязь з эканамічным становішчам. Беларусы не вылучалі палітычных патрабаваньняў ні тады, калі атрымлівалі 500 даляраў, ні зараз, калі яны атрымліваюць у разы менш.

Адсюль можна зрабіць выснову, што чакаць няма чаго, што кардынальных зьменаў не адбудзецца ніколі. Але, напрыклад, у Эгіпце ўсё адбылося спантанна, ніхто ня мог прадказаць тыя падзеі. Давайце спадзявацца, што ў нас адбудзецца тое, на што мы спадзявацца ня можам.

Карач: Я мяркую, што ў нас хаду падзеяў будзе вызначаць не сярэдняя кляса, а тыя людзі, якія зараз зьяўляюцца прыхільнікамі Аляксандра Лукашэнкі, вось тыя жанчыны сярэдняга ўзросту, якія яго пакуль абараняюць, нягледзячы на ўсьведамленьне, што эканамічнае становішча іх сямей стала горшым. І яны будуць вырашаць усё. І гэта будзе, як толькі нешта здарыцца, ці зьявіцца лідэр, які будзе больш прымальны для гэтай групы. А ён павінен зьявіцца.

Прагноз на парлямэнцкія выбары 2012 году

Дракахруст: Якім вам бачыцца сцэнар парлямэнцкіх выбараў 2012 году? Якімі будуць умовы іх правядзеньня? Ці будзе ў іх удзельнічаць апазыцыя? Што азначаюць двухсэнсоўныя намёкі наконт вынікаў апазыцыі на парлямэнцкіх выбарах, якія зрабіў Аляксандар Лукашэнка на прэсавай канфэрэнцыі 23 сьнежня: і што ніводзін апазыцыянэр ня пройдзе ў парлямэнт, і што можа 5-9 і пройдуць, калі іх за дзьве рукі цягнуць будуць — ці гэта прагноз ці загад? Можна прыгадаць, што напярэдадні выбараў 2008 году таксама казалася, што некалькі апазыцыянэраў патрапяць у парлямэнт. Але ніхто зь іх туды не патрапіў.

Віталь Цыганкоў

Віталь Цыганкоў

Цыганкоў: Я таксама хацеў прыгадаць гэты эпізод 2008 году, калі на высокім узроўні рабіліся намёкі на тое, што нехта з апазыцыі будзе прапушчаны ў палату. Але гэтага не адбылося, і тады Лукашэнка ўсё зваліў на мясцовае начальства, якое нібыта не зразумела, што трэба было рабіць.

Стратэгія ўладаў пасьля 19 сьнежня 2010 году адна — каб на палітычнай прасторы была выпаленая пустыня. І ўсё, што выторкваецца хоць на некалькі сантымэтраў, павінна быць скошана альбо засунута назад, пад зямлю. Падзеі 19 сьнежня і агульная атмасфэра, якая ўсталявалася пасьля гэтага ў краіне, вядома, паўплывалі на актыўнасьць і дзеяздольнасьць апазыцыі. У грамадзтва было зноў ін’ектаванае пачуцьцё страху, і я б сказаў, сярод масаў падтрымліваецца пачуцьцё бессэноўнасьці выступаў супраць улады. Людзі бачаць, як працуе мэханізм падаўленьня, і проста ня бачаць пэрспэктываў выступаць супраць яго. Да таго ж сярод апазыцыйных лідэраў зноў вярнулася атмасфэра недаверу, пошуку агентаў, чыстых і нячыстых, большых і меншых змагароў — да чаго ўлада, безумоўна, прыклала руку, і што яна падсілкоўвае ўсімі спосабамі, каб сярод апазыцыі не было еднасьці і не было выпрацавана адзінай пазыцыі нават на парлямэнцкіх выбарах.

Калі казаць коратка і схематычна, то 19 верасьня былі скасаваныя (нельга сказаць, што назаўсёды, але на гады, прынамсі) магчымасьці цывілізаванай палітычнай мадэрнізацыі рэжыму. Толькі сама ўлада, а ні якія замежныя абставіны, прыняла гэтае рашэньне — цалкам сьвядома і, як высьвятляецца, загадзя сплянавана. І трымаецца гэтай матрыцы, бо ўбачыла, што лібэралізацыя можа прывесьці да непажаданых вынікаў. Так што ніякія апазыцыянэры ў парлямэнт ня пройдуць, выбары пройдуць па тых самых старых правілах, дзе пройдуць прызначаныя дэпутаты. Мы ня можам ведаць, наколькі працягнецца гэты пэрыяд замарозкі, бо сама ўлада ад такой жорсткай мадэлі адыходзіць добраахвотна ня будзе.

Дракахруст: Віктар, прагноз Віталя — трэндавы, калі сытуацыя будзе такой, як і зараз. Але падобныя ж пачуцьці і прагнозы былі напярэдадні сёлетніх думскіх выбараў у Расеі — ніхто ад іх не чакаў ніякіх зьменаў. Але зьмены адбыліся, адбываюцца, і ня столькі ў часе саміх выбараў, колькі пасьля іх. Ці ня можа ў Беларусі адбыцца нешта падобнае?

Марціновіч: Парлямэнцкія выбары ў Расеі ўжо прывялі да палітычных рэформаў. Вяртаньне выбараў губэрнатараў — гэта сэнсацыйная перамога расейскай апазыцыі. Але ці можна чакаць такога ў Беларусі? На мой погляд, немагчыма. Чаму? Таму што беларуская апазыцыя зараз масава схіляецца да байкоту выбараў. Людцы, калі б у Расеі апазыцыя байкатавала парлямэнцкія выбары — ці мелі б яны такую сытуацыю, якую маюць зараз? Не. Быў бы байкот, не было б патрэбы фальсыфікаваць, не было б нагоды для пратэстаў. Калі апазыцыя абарэ байкот, да якога яна зараз схіляецца, нічога падобнага на расейскі сцэнар ня будзе. Таму я зьвяртаюся да нашых апазыцыйных палітыкаў з просьбай: з улікам расейскага досьведу пераасэнсаваць іх стратэгію — людцы, удзельнічайце ў парлямэнцкіх выбарах, гэта наша адзінае спадзяваньне, адзіная надзея па палітычныя рэформы. Пакажыце, што вы настолькі моцныя, што ваша моц вымушае ўлады ісьці на фальсыфікацыі, зафіксуйце гэтыя фальсыфікацыі і на падставе гэтых зафіксаваных фальсыфікацый запрашайце людзей пратэставаць.

Карач: Я згодная з пунктам гледжаньня, што калі нехта зьяўляецца палітыкам, ён абавязкова павінен удзельнічаць у палітычных кампаніях і змагацца за ўладу. Але трэба зразумець і цяперашні пункт погляду палітычных партый: людзі проста стаміліся штогод атрымоўваць палкай па галаве. Кожны год мы чакаем рэвалюцыі, кожны год людзі трапляюць за краты, і кожны год атрымліваецца адно і тое ж.

Я лічу, што Лукашэнка будзе спрабаваць гандляваць месцамі ў парлямэнце. Але нам патрэбныя свабодныя выбары, ня можа быць размовы пра тое, што Лукашэнка пагадзіцца даць нейкія месцы людзям, «якія не былі ў турме», як ён сказаў. Зараз трэба даць апазыцыі магчымасьць выбіраць. Я добра памятаю байкот мясцовых выбараў у 1999 годзе і парлямэнцкіх у 2000 годзе. Калі нам трэба да гэтага вярнуцца — нам трэба да гэтага вярнуцца. Але ў любым выпадку ня можа быць гандлю месцамі ў парлямэнце. Ці апазыцыя ідзе і змагаецца за гэтыя месцы без усялякіх дамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам, ці не змагаецца. Але формула — дайце нам 5 ці 9 месцаў у парлямэнце, і мы будзем вырашаць — гэта не свабодныя выбары і не парлямэнт. Чым мы тады будзем адрозьнівацца ад Лукашэнкі? Выбіраць павінен народ.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG