Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Першы прэзыдэнт Украіны – пра 20 гадоў незалежнасьці


Леанід Краўчук

Леанід Краўчук

24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраінскай ССР прыняла Акт абвяшчэньня незалежнасьці Украіны, які 1 сьнежня 1991 году пацьвердзіў народ на ўсеўкраінскім рэфэрэндуме. На падставе гэтага народнага волевыяўленьня прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук 8 сьнежня 1991 году падпісаў Белавескія пагадненьні, якія паклалі канец існаваньню СССР. Успамінамі і роздумамі з нагоды 20-й гадавіны ўкраінскай незалежнасьці Леанід Краўчук падзяліўся з радыёстанцыяй «Нямецкая хваля».

Deutsche Welle: Леанід Макаравіч, вы – першы прэзыдэнт незалежнай Украіны, вас можна назваць бацькам-заснавальнікам гэтай дзяржавы. Ці задаволеныя вы тым, якой стала ваша «дзіця» ў 20 гадоў?

Леанід Краўчук: Калі мы пачыналі гэтую найскладанейшую працу па дэнансацыі імпэрыі Савецкі Саюз і ўтварэньня незалежных дзяржаваў – Украіны, Беларусі, Расеі – вядома, у мяне былі мары, крышку рамантычныя. Я добра ведаў Саюз, я добра ведаў сваю Ўкраіну, ведаў яе патэнцыял, і чалавечы, і матэрыяльны. Вядома, калі параўноўваць з тымі марамі, якія склаліся ў мяне тады на аснове маіх уяўленьняў аб незалежнай Украіне, з тым, што ёсьць сёньня, то нічога падобнага і блізка з тымі марамі няма.

Deutsche Welle: Што менавіта з вашых мараў не ажыцьцявілася – чаго няма цяпер?

Леанід Краўчук: Я думаў, што гэта будзе багатая Ўкраіна, бо яна мае калясальныя магчымасьці.
Я думаў, што гэта будзе багатая Ўкраіна...

Я думаў, што яна будзе дэмакратычная, цывілізаваная, што гэта будзе дзяржава эўрапейскага ўзору, што яна пойдзе шляхам вызнаньня веры, што яна гістарычна зьяўляецца краінай з высокай маральнай плятформай, з высокімі рэлігійнымі пачуцьцямі. Я думаў, што людзі будуць паважаць сваю гістарычную памяць. Гэтага цяпер няма.

Deutsche Welle: Чаму?

Леанід Краўчук: Тут ёсьць шмат прычын... Я лічу, што тут шмат псыхалёгіі. 70 гадоў жыцьця ў таталітарнай дзяржаве камуністычнай, прайшоўшы праз рэпрэсіі, мільёны людзей загінулі ад Галадамору, мільёны! Мы цяпер маем ужо амаль 4 мільёны прозьвішчаў рэальных людзей, якія былі закатаваныя голадам. І гэта яшчэ далёка ня ўсё. Сотні тысяч людзей загінулі ў ГУЛАГу, праз катакомбы Грэка-каталіцкай царквы, праз рэпрэсіі духоўныя, фізычныя прайшла дзяржава, прайшоў народ. Па яе тэрыторыі хадзілі і палякі, і татары, і манголы, і туркі, і немцы, і рускія. Усе хадзілі з войнамі, захоплівалі, падпарадкоўвалі сабе, рабілі выгляд, што яны нас вызваляюць. Лэся Украінка пісала – «Той, хто вызваліцца сам, будзе вольны. Каго вызваляць – возьмуць у палон».

Так не вызваляюць – дзеля любові да нашага народу. Яны тут пакінулі столькі праблем
Усе хадзілі з войнамі, захоплівалі, падпарадкоўвалі сабе, рабілі выгляд, што яны нас вызваляюць.

для нас – і маральных, і духоўных, і матэрыяльных! Вядома, гэта ўсё наклала такі адбітак на агульную чалавечую псыхалёгію ўкраінскую, што сёньня прыходзяць да ўлады людзі, зусім не падрыхтаваныя да барацьбы за духоўна-маральныя, за эўрапейскія каштоўнасьці. А прыходзяць для таго, каб зрабіць уладу прадметам даходу.

Deutsche Welle: Ці бачыце вы пагрозу страты незалежнасьці Ўкраіны?

Леанід Краўчук: Не. Вядома, і Кучма, і Юшчанка за гэтыя 20 гадоў прыклалі вельмі шмат намаганьняў, каб стварыць карумпаваную ўладу, каб стварыць ўладу – не дэмакратычную, а кланава-алігархічную. І цяпер паўстала пытаньне так – быць гэтай уладзе або яе зламаць? Цяпер кажуць: якая лепшая сыстэма выбараў – зьмяшаная ці незьмяшаная? Якую б вы сыстэму ні ўжылі, калі сярод 500 людзей, якія ўвесь час мігруюць з парлямэнту ў парлямэнт, у большасьці маралі – нуль, карупцыя – самая высокая, павага не да народу, да гісторыі, да культуры, а толькі свае ўласныя інтарэсы, то любая сыстэма прывядзе гэтых самых людзей да ўлады.

Deutsche Welle: Якое ж выйсьце?

Леанід Краўчук: Выйсьце ў цярплівасьці і ў тым, што прыйдзе да ўлады новае пакаленьне.
Выйсьце ў цярплівасьці.

Гэтае цяперашняе пакаленьне, паверце мне, нічога радыкальна ня зможа зрабіць... Перад Януковічам стала задача – як быць далей? Працягваць тое, што рабілі яго папярэднікі – ці пачаць разбураць сыстэму? Ён пачаў рабіць крокі, каб сыстэму зламаць.

Deutsche Welle: Можаце прывесьці канкрэтныя прыклады?

Леанід Краўчук: Скажам, што ўсе роўныя перад законам; барацьба з карупцыяй, вы скажаце, што посьпехаў няма – я пра гэта ведаю, азначэньне курсу, ня проста словамі, а рэальным курсам – у Эўропу. Таму што словамі казаў Юшчанка, але ён нічога не зрабіў...

Deutsche Welle: А што зрабіў Януковіч?

Леанід Краўчук: Януковіч пачаў рэальна рабіць у краіне, як нам выйсьці на асацыяцыю (падпісаньне пагадненьня аб асацыяцыі Украіна – ЭЗ. – заўвага DW). Рэальна пачаў вырашаць пытаньне аб візавым рэжыме, ёсьць дакумэнты, ёсьць даты. Я прыводжу адзін прыклад – Эўра-2012. У нас хацелі ўжо яго адабраць. Прыйшла каманда Януковіча – рэальна пачалі будаваць, стадыён у Кіеве завяршаецца, у Львове завяршаецца, у Данецку і Харкаве завершаныя. Гатэлі, інфраструктура, дарогі. Прычым, калі Польшчы Эўразьвяз дапамагае, то нам – не. У нас – бюджэт небагатай краіны. Кажуць, што там «адкаты» і г.д., я пра гэта не кажу, таму што кралі і крадуць усе. Толькі адны крадуць і робяць, а іншыя крадуць – і ні чорта ня робяць. Вось розьніца.

Deutsche Welle: Якімі вы бачыце адносіны Украіны з Расеяй – ці не сыходзіць ад Расеі пагроза незалежнасьці Ўкраіны?

Леанід Краўчук: Не, я лічу, што без наладжваньня эфэктыўных, празрыстых, рэальных адносінаў з Расеяй Украіне будзе цяжка будаваць сваё жыцьцё, таму што
Такая культура рускіх, іх правадыроў.

там столькі нітак, нават вяровак нас зьвязваюць па гісторыі да сёньняшняга дня, праз энэргетыку, праз проста чалавечыя адносіны, я ня ведаю, ці ёсьць яшчэ ў сьвеце дзьве краіны, якія былі б гэтак зьвязаныя і на эканамічным, і на палітычным, і на духоўным, і на чыста сямейным узроўні.

Deutsche Welle: А вы ня лічыце, што кіраўніцтва Расеі зацікаўленае ў кантролі над Украінай?

Леанід Краўчук: Я не лічу, я ведаю пра гэта. Ня проста зацікаўленая, яно груба ўмешваецца ў нашы справы. Гэта такая культура рускіх, іх правадыроў. Наша задача пры гэтым – не ўцякаць ад гэтага, таму што няма куды бегчы. А паставіць сябе так, каб яны бачылі, што мы адстойваем свой гонар, годнасьць, свае інтарэсы, і не ахвяруем імі, што б яны ні рабілі. Я думаю, калі б сёньня прымаліся Харкаўскія пагадненьні (пагадненьні пра газ і Чарнаморскі флёт), я абсалютна перакананы, Януковіч іх у такім выглядзе ўжо не падпісаў бы.

Deutsche Welle: Чым вы гэта растлумачыце?

Леанід Краўчук: Тым, што ён становіцца прэзыдэнтам.

Deutsche Welle: Пасада мяняе чалавека?

Леанід Краўчук: Пасада, маштабы, адказнасьць. Тады ён прыйшоў «гарачы» з выбараў. Яго штурхалі, яго білі, ён кагосьці біў, штосьці абяцаў, імідж свой падымаў праз розныя крокі, якія нельга лічыць сур'ёзнымі. І тады шмат у чым меў падтрымку Расеі – патрыярх Кірыл прама ж яго падтрымліваў! І калі ён прыйшоў да ўлады – расейцы маюць вялікі вопыт, асабліва шантажу, яшчэ з царскай Расіі – яны яго ўзялі «гарачым». Ён падпісаў. Я не кажу, што ён бы не падпісаў наагул, але тое была б зусім іншая дамова.

Deutsche Welle: У свой час вы ўзначальвалі аддзел ЦК Кампартыі УССР па пытаньнях ідэалёгіі. Калі вам стала ясна, што Савецкі Саюз асуджаны разваліцца?

Леанід Краўчук: Гэта быў момант маёй дыскусіі з Рухам. Я як загадчык аддзелу ЦК, дарэчы,
Я зразумеў, што гэтая дзяржава ўжо ня можа жыць.

пайшоў на прамы эфір – не на запіс, перад усёй Украінай. Дыскусія была вельмі вострая – аб сёньняшнім дні Ўкраіны, пра яе будучыню, яшчэ так востра пытаньне незалежнасьці ня ставілася, але гэта прымусіла мяне глыбока задумацца над гісторыяй Украіны і СССР у цэлым і паставіць перад сабой адно пытаньне – а чаму гэтыя людзі так востра ставяць пытаньне аб тым, што нам трэба іншае жыцьцё. Я да гэтага быў настолькі залучаны ў працу партыі – філязофію, ідэалёгію – што так востра пытаньне перад сабой ня ставіў і не даваў адказу на яго. А тут я даў гэты адказ, калі я ўбачыў гэтыя гістарычныя, рэальныя праблемы перад Савецкім Саюзам – Прыбалтыка, войны, Нагорны Карабах, падзеі ў Грузіі, я зразумеў, што гэтая дзяржава ўжо ня можа жыць. Яна жыла да таго часу, пакуль не былі абвешчаныя галоснасьць і перабудова. Як толькі гэта абвясьцілі, ліквідавалі шосты артыкул Канстытуцыі аб кіруючай ролі партыі, падняліся хваля за хваляй перайсьці ў новы лад жыцьця. Гэта быў 1989 – 1990 год.

Deutsche Welle: Украіна ў часы вашага прэзыдэнцтва адмовілася ад атамнай зброі, якая засталася ёй у спадчыну ад СССР. Пазьней быў падпісаны мэмарандум, вядучыя дзяржавы сьвету далі Ўкраіне гарантыі бясьпекі. Наколькі гэтыя гарантыі, на вашу думку, вытрымліваюцца сёньня?

Леанід Краўчук: Гэтыя гарантыі фармальныя. Мэханізмаў не запісалі. Калі НАТО дае гарантыі, то яна мае мэханізмы. Напад на краіну НАТО азначае напад на НАТО, і яны ўключаюцца і абараняюць рэальна – зброяй. Таму для нас было важна стаць чальцом НАТО. Зьняць гэтае пытаньне бясьпекі, трываласьці, незалежнасьці, гарантый незалежнасьці можна толькі праз НАТО.

Deutsche Welle: Прэзыдэнт Януковіч ад курсу ў НАТО адмовіўся. Ён правільна зрабіў?

Леанід Краўчук: Не, няправільна. Але ён на выбарах улічыў, што 65 % людзей супраць НАТО.
Украіна павінна быць пад парасонам: НАТО, Эўрапейскі Зьвяз.

Што робіць Януковіч? Гэта няправільна. Мы нібыта дэкляруем, што мы краіна пазаблёкавая, а якія шляхі гарантый нашай бясьпекі – мы ня ведаем... Сьвет трасе з усіх бакоў, калі і далей будзе трэсьці, то Ўкраіна так ці інакш павінна будзе вызначацца. Яна ня можа быць паміж зямлёй і небам. Яна павінна быць пад парасонам. НАТО, Эўрапейскі Зьвяз. Але ніколі не скажу, што для гэтага нам трэба пагоршыць адносіны з Расеяй.

Deutsche Welle: Што вы бачыце адной з сваіх самых вялікіх памылак у першыя гады незалежнасьці? Што б вы зрабілі інакш?

Леанід Краўчук: Я думаю, што я вельмі хутка хацеў зьмяніць сытуацыю ва Ўкраіне да лепшага. Часта сьпяшаўся і ў кадравых пытаньнях, і ў Вярхоўнай Радзе.
Я вельмі хутка хацеў зьмяніць сытуацыю ва Ўкраіне да лепшага.

А самая вялікая мая памылка, што я не дамогся роспуску Вярхоўнай Рады старой і абраньня новай сучаснай Вярхоўнай Рады. З таго ўсё пачалося. Гэта была калясальная мая памылка. Я пагадзіўся з нацыянал-патрыётамі. Яны мяне пераканалі, што для чаго, маўляў, вось ужо камуністы разьбітыя, у Вярхоўнай Радзе яны ўжо не паднімуць галавы, і мы будзем дзейнічаць з гэтай Вярхоўнай Радай, дзе большасьць падтрымлівае незалежнасьць.

Deutsche Welle: Чым Украіна вас зьдзівіла за 20 гадоў?

Леанід Краўчук: Рабствам, глыбока ўкарэненым. Рабства, прыніжанасьць, прынцып "ты – начальнік, я – дурань». Гэта – усюды прасочваецца. Станоўча зьдзівіла моладзь. Яна вельмі хутка пераймае сучаснае. Я сустракаў шмат маладых людзей у Оксфардзе, ва ўнівэрсытэтах ЗША, у Нямеччыне, гэта зусім іншыя людзі.

Deutsche Welle: Чым яны адрозьніваюцца ад вашага пакаленьня?

Леанід Краўчук: Сьветапоглядам. Для іх сьвет – нейкае адзінае цэлае, дзе трэба прымаць усё як ёсьць. Жыць так, як жывуць усе людзі цывілізаваныя. Мы жылі ў закрытым рэгіёне, за сьцяной, і думалі, што толькі мы ўсё робім правільна, а ўсё, што іншыя робяць, гэта ўсё няправільна.

Deutsche Welle: Чаго б вы хацелі пажадаць Украіне?

Леанід Краўчук: Я пажадаў бы кожнаму асобна адчуць сваю годнасьць, свой гонар, сваю маральнасьць і не дараваць ніколі нікому прыніжэньня годнасьці, асабліва незалежнасьці, як гэта я цяпер бачу. Выбары часам праходзяць – даў 150 грыўняў, і галасуе чалавек не за заўтрашні свой дзень, а за кіляграм грэчкі, як гэта ў Кіеве было. Я хацеў бы, каб мы сталі незалежнымі ў душы, у сэрцы і ў розуме. Калі б такія ўсе былі, улада не магла б сабе дазволіць таго, што яна дазваляе.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG