Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Каб сказалі цяпер, што вернецца Савецкі Саюз — хоць павешайся»


Па дарозе на мястэчка Сьнігяны на старым віленскім бальшаку ў мяне ўзьнікла невялікая праблема з карбюратарам. Цывільнага сэрвісу зь яркімі рэклямамі ўздоўж трасаў у нас пакуль няма. Затое няма праблемаў з гаражнымі ўмельцамі. Я трапіў да чалавека, які ня толькі пачысьціў і адрэгуляваў мой агрэгат, але і падзяліўся сваім нялёгкім досьведам на шляху да законнай прадпрымальніцкай дзейнасьці. Якую, мяркуючы па афіцыйных СМІ, у нас вельмі падтрымліваюць на ўсіх узроўнях.


Майстар: «Каб адкрыць сваю справу, трэба ўступіць у прадпрымальнікі. Каб пабудаваць сваё СТА, трэба ўзяць зямлю. Каб узяць зямлю, трэба напісаць заяву на выканкам. Выканкам рашае — даць. Пасьля з гэтым рашэньнем зьвяртаесься ў зямслужбу. Падбірай нармальны ўчастак. Дзе? Выбраў адзін — ні храна. Уперлася рогам».

Карэспандэнт: «Гэта хабар трэба даваць?»

Майстар: «Так. Трэба даваць грошы. Я нікому нічога не даваў. Хай яны задушацца. Робіш праект. Праект робіцца паўгода. Пасьля матэрыялаў трэба. Я зайшоў у лясгас да дырэктара. „Няма фондаў. Да камэрсантаў магу падказаць“. Камэрсанты яму „адшпільваюць“. І вось да гэтае пары я б’юся».

Карэспандэнт: «І да чаго вы выбіліся?»

Майстар: «Да чаго я выбіўся? Уклаў усе свае грошы. І зараз я замарожваю будаўніцтва».

Карэспандэнт: «Колькі чыноўнікаў корміцца з аднаго чалавека?»

Майстар: «Колькі яны выдаяць. А яшчэ ж адкрыцца трэба. Зараз пачнуць пажарныя, электрыкі. Усім трэба. Чым скончыцца? Альбо я дабудую, альбо замарожу і прадам».

У мястэчку Сьнігяны я быў сьпякотным летам 1996-га году. Мы тады «нашаніўскай» кампаніяй ішлі байдарачным паходам па рацэ Ашмянцы. І аднойчы вузенькая Ашмянка пераўтварылася ў маленькае беларускае мора. У бяскрайнюю водную гладзь. Такую, як у вершы Барадуліна, дзе «лілея млявы плёс люляе». Ва ўсім пастаральным краявідзе панавала такая шчасьлівая млявасьць, што пакідаць гэтыя мясьціны зусім не хацелася. Маленькая гідраэлектрастанцыя тады не працавала. Сёньня водгук той вандроўкі я пачуў у гаворцы прадавачкі сьнігянскай крамы. Прадавачка, добразычлівая і ўсьмешлівая прыгажуня сярэдняга веку, расказвала мне пра адроджаную мясцовую ГЭС. Расказвала такой прыроднай моваю, такімі інтанацыямі і з такімі вобразамі, што я зноў зачараваўся.

Прадавачка: «У якім 56-м годзе плаціну паставілі. Рачунская ГЭС. Электраэнэргію давала. А потым жа спускалі гэту ГЭС. Рэканструкцыя ж была. І гэтай вады не было. Нават вёска без вады была тры гады. У студнях вады не было. У трактарах ваду вазілі. Вада выйшла ад нас, і ў студнях стала суха».

Карэспандэнт: «Я тут праплываў на байдарцы».

Прадавачка: «Вы плылі тут? Бо як спусьцілі ваду, стала Ашмянка вузенькая. Як было даўно, як нашы бацькі былі маладыя. Кругом балота — і пасярэдзіне толькі рачулка. Вось на шырыню крамы. Хуткая рака Ашмянка. А тады зноў залілі ваду. Хутка, за суткі набраліся зноў поўныя берагі вады».

Я, парадаваўшыся за мясцовую ГЭС, азадачыўся: на якую халеру ў гэтых мясьцінах патрэбная атамная станцыя? Сярод вёсак і хутароў, якія выміраюць без электрычнасьці, хутка Рачунскай ГЭС будзе замнога. Ад думак пра энэргетыку на зямлю мяне вярнула мясцовая паштарка. Якая зайшла ў краму падзяліцца сваімі праблемамі. Не глябальнымі, але ўсё роўна драматычнымі. Бо хоць насельніцтва былой Віленшчыны скарачаецца, але плян па падпісцы на дзяржаўную прэсу меншы не становіцца.

Паштарка: «Нас за кантраляваныя б’юць. Нас прымушаюць».

Карэспандэнт: «А што значыць прымусіць чалавека выпісаць тую ж…»

Паштарка: «Нікога не прымусіш. Як ты прымусіш? Не захоча, дык і ня выпіша. Нас кантралююць. Нас прымушаюць плян даводзіць, як і ўсюды».

Карэспандэнт: «Як гэта выглядае? Вось вы супрацоўнік пошты, а я чалавек. І вы павінны мяне ўгаварыць?»

Паштарка: «Як добра падысьці, дык можна і ўгаварыць. А як не захочаш, дык і не ўгаворыш».

Карэспандэнт: «А калі вы не ўгаворыце?»

Паштарка: «Лаюць. Як і паўсюль за плян».

Карэспандэн: «А за што?»

Паштарка: «За плян. Як у магазыне плян, выручка, так і ў нас. Гэта ж нашы даходы. Ад гэтага мы працуем. Нам агулам 400 экзэмпляраў трэба выпісаць. 400 я павінна даць».

Слухаючы паштарку, я падумаў — а чаму б нашаму ўраду не пашырыць гэтую ініцыятыву на ўвесь спэктар беларускіх тавараў, а ня толькі на афіцыйныя газэты? Трэба, каб кожны беларус, які выпісвае «Рэспубліку», аўтаматычна купляў сабе камінтэрнаўскі гарнітур, дзяржынскую кашулю і баранавіцкія чаравікі. Далібог, з такімі абавязковымі плянамі нам бы ніякі крызіс ня быў страшны. Дарэчы, з найбольшай ахвотай сьнігянцы выпісваюць «Звязду». Думаю, ня трэба тлумачыць, чаму.

Каля крамы на лавачцы сядзіць і курыць стары са змаршчакаватым тварам былога марскога ваўка. Гэта мясцовы ўраджэнец Ян Кішкель, які разьмяняў дзявяты дзясятак. Ён удзельнік партызанскага руху. За свой удзел у вайне супраць фашыстаў паплаціўся доўгімі гадамі ГУЛагу і высылкі з радзімы.

Ян: «Арганізавалася Армія Краёва, польская партызанка. Кармёжкай дапамагаў. Яны не хадзілі па людзях, не рабавалі, нічога не адбіралі».

Карэспандэнт: «Быў адказны чалавек?»

Ян: «Былі адказныя людзі. Яны работу рабілі. Цягнік пусьцілі, не даяжджаючы Солаў, за прадукцыяй. Нямецкі. Набралі і зброі, і прадуктаў».

Ян: «Запіскі якія там перадаць».

Карэспандэнт: «Вы былі сувязны?»

Ян: «Сувязь трымаў».

Карэспандэнт: «Вы бралі пасільны ўдзел у вайне. Пасьля вайны вам была аддадзеная пашана нейкая?»

Ян: «15 гадоў. На Ўрале лес пілаваў».

Карэспандэнт: «За што?»

Ян: «Я ў іх сам пытаўся. У сьледчых. За што?»

Падчас адлігі спадар Ян вярнуўся на радзіму. Але яна яго сустрэла неласкава. Стары быў вымушаны зьехаць на казахстанскую цаліну, а пасьля на Данбас. У родныя Сьнігяны Кішкель вярнуўся толькі падчас перабудовы.

Участковы пасадзіў мяне два разы на 15 сутак. Ні за што. „Ты, — кажа, — харошы хлопец. Выяжджай адсюль. За табой перасьлед.
Ян: «Мяне перасьледавалі трошкі, за тое, што сядзеў у турме. Участковы пасадзіў мяне два разы на 15 сутак. Ні за што. „Ты, — кажа, — харошы хлопец. Выяжджай адсюль. За табой перасьлед. Цябе трэба пасадзіць тры разы на 15 сутак. А пасьля табе ізноў тэрмін“. „А за што мяне садзіць?“ — „Такі загад, і ўсё“. Па сакрэце ён мне. Я вам кажу, бо яго ўжо няма на гэтым сьвеце. Тады я быў вымушаны зьехаць у Казахстан. Добраахвотна».

Карэспандэнт: «А не хацелася нідзе затрымацца? У тым жа Казахстане? На Данбасе?»

Ян: «Не хацелася. Я вам скажу чэсна. Свая зямля, свае сьцежкі».

Стары Ян перажыў многіх. І сваіх сьледчых, і ўчастковых, і пракурораў з катамі. Дажыў ён і да пашаны. З боку польскай дзяржавы. Якая віншуе яго з Днём перамогі і падтрымлівае матэрыяльна. Але думкі старога ўвесь час занятыя лёсам дзяржавы сваёй.

Ян: «Мяне цікавіць, калі ўжо разгаварыліся, Дзіма… Якога зьнішчылі…»

Карэспандэнт: «Завадзкі?»

Ян: «І гэты быў, Павал Шарамет».

Карэспандэнт: «Чаму быў? Жыў здароў».

Ян: «Дзе ён?»

Карэспандэнт: «Шарамет у Маскве».

Ян: «Колькі ж ён зьнішчыў людзей… Судзіць!»

Былы выкладчык беларускай мовы, 85-гадовы весялун Павал Бельскі ўсё жыцьцё марыў пра беларускую Беларусь. І, нягледзячы на свой паважны ўзрост, не адчайваецца ў сваіх марах.

Павал: «Пачынае больш ужо людзей усьвядомліваць. Я ўжо прагледзеў гэтыя фільмы тры. „Хросны бацька“. Той, хто быў раней „за“, дык сёньня ўжо мне гэтыя фільмы паказаў».

Карэспандэнт: «Ага. Тут адбываюцца такія тайныя кінапрагляды, тайныя вячэры. А акрамя вас і прыяцеля народ бачыў гэтыя фільмы?»

Павал: «Большасьць у нас алкашы».

Ядвіга: «П’янюгі і гультаі».

Гэта ў размову ўступіла жонка спадара Паўла, Ядзьвіга Юльянаўна.

Карэспандэнт: «Цікава, ці ведаюць людзі яшчэ якіх-небудзь кандыдатаў?»

Ядвіга: «Нідзе ж нічога пра іх ня пішуць. Ні ў газэтах, ні па радыё. Ні па тэлевізары. Я хачу, каб нешта зьмянілася. Хоць хто, абы не Лукашэнка. Як перадаюць па „Свабодзе“, я больш за Раманчука, за Саньнікава. А Някляеў мне нешта не падабаецца».

Карэспандэнт: «А чаму?»

Ядвіга: «А таму, што ён сказаў, што ён толькі з Расеяй будзе. А я баюся Расеі, я не хачу Расеі. Мы ўжо нажыліся пры Расеі».

Карэспандэнт: «Гэта вы пра 40 год?»

Ядвіга: «А вы думаеце, перад Лукашэнкам добра нам было? Мяне іначай не называлі, як «паляцкая морда».

Карэспандэнт: «За што?»

Ядвіга: «За тое, што я каталічка. І за тое, што я мясцовая. Не прыежджая. Я настаўніцай рабіла. А настаўнікі ў асноўным былі прыежджыя. Гэтыя ўсе прыежджыя мяне так называлі. Дык толькі і чула, што „паляцкая морда“. Таму я не хачу да Расеі ні ў якім выпадку».

Карэспандэнт: «А яны што, з Расеі прыехалі?»

Ядвіга: «Не. З Усходняй Беларусі. І каб сказалі цяпер, што вернецца Савецкі Саюз. Хоць павешайся».

Спадарыня Ядзьвіга, дзякуючы нашаму радыё, трымае руку на пульсе палітычнага беларускага жыцьця. Вось толькі той пульс у яе выклікае непакой.
Божа, калі яны ўсе пойдуць і кожны будзе за свайго галасаваць, Лукашэнка ізноў будзе.

Ядвіга: «А што гэта будзе, што іх так многа сабрала подпісы? І што? Яны будуць балятавацца ўсе? Божа, калі яны ўсе пойдуць і кожны будзе за свайго галасаваць, Лукашэнка ізноў будзе. Хай бы яны дагаварыліся аднаго якога. Я падпісвалася толькі за Саньнікава. Бо да нас толькі адзін і прыйшоў Саньнікава агітатар. А астатніх да нас ніхто не прыходзіў».

Карэспандэнт: «А што гэта быў за чалавек, які зьбіраў подпісы?»

Ядвіга: «Малады чалавек. Сам ён у Маладэчне жыве. І некаторыя падпісаліся. Можа, чалавек дванаццаць. Можа і больш. Некалі мы ўсё галасавалі за Пазьняка. Усё гэта дарэмна…»

Вяртаючыся да пачатку нашай вандроўкі, я міжволі параўноўваю дзейнага прадпрымальніка. Які навучыўся ваяваць з чыноўнікамі. Які хоча працаваць на сябе і сваю сям’ю безь дзяржаўнай апекі. Але пры гэтым ня ведае і ня хоча ведаць ніякіх кандыдатаў. Ня бачыць ніякага сэнсу «ўлазіць» у палітыку. Які даўно перайшоў на «гарадзкі язык». Я яго міжволі параўноўваю з гэтымі старымі. І штосьці мне падказвае, што не наладзяцца ягоныя справы ў бліжэйшай будучыні.


Падарожжы Свабоды

Яшчэ на гэтую тэму

XS
SM
MD
LG