Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Гісторыя аднаго цуду: Лявон Вашко


Лявон Вашко. Здымак Арцёма Канцавога.

Лявон Вашко. Здымак Арцёма Канцавога.

Трыццаць гадоў таму ў Беларусі была толькі адна журналістыка -- дзяржаўная. Незалежныя, кажучы сёньняшняй мовай, і праўладныя журналісты працавалі ў адных і тых выданьнях, а перад тым вучыліся на адным факультэце журналістыкі. Як і сёньня, журналістыка збольшага выконвала ролю прапаганды, але, у адрозьненьне ад сёньняшняй, у той маналітнай сьцяне часьцяком зьяўляліся шчыліны эзопавай мовы і таго, што чыталася “паміж радкоў”, а выхад артыкулаў, напрыклад, у абарону помнікаў архітэктуры ўспрымаўся як агульная перамога ўсіх, хто ўжо тады лічыў сябе незалежным.




Менавіта на журфаку БДУ напачатку 1980-х склалася група маладых людзей, якія зьвязвалі свой лёс не з прапагандай, а з творчасьцю. Вальналюбства гэтых людзей, нібы аблачынай, ахутвала іх. І гэты свой агульны настрой яны прынесьлі ў Майстроўню, першае ў краіне нефармальнае беларускае аб’яднаньне. Для Лявона Вашка патрапляньне ў гэты настрой і ў Майстроўню супала з паступленьнем на журфак.

Вашко: “На журфаку зьявілася такая добрая зазвычайка – размаўляць па-беларуску. Калі я паступіў на першы курс... Гэта ўсё ішло ад старэйшага курсу: Ігар Гермянчук, Сяргей Дубавец. Тацяна Сапач... Гэтая тэндэнцыя перакінулася і на наш курс. І ў нас захапіліся. І Алесь Суша пачаў размаўляць, і Віталь Вашкевіч. Ну, і для мяне пытаньне беларускасьці было... Хацелася сябе вызначыць, знайсьці.

Такая тэндэнцыя была, і на курсе другім Галя Пахолка неяк у мяне запыталася: а ты быў на Майстроўні? Я як бы й ня чуў. Проста так размаўлялі паміж сабой па-беларуску ў інтэрнаце, на факультэце. Ну, я зацікавіўся, што гэта такое. А хто прывёў? Напэўна, Алесь Суша. Не сказаць, што я актыўны быў сябра гэтай суполкі. Можа, цераз раз хадзіў”.

Дубавец: У вобразе Лявона Вашка спалучаюцца рысы сьціплага і незлаблівага правінцыйнага хлопца і адзінокага ваўка, які выклікае позіркам поўню. Гэты позірк мэдытатыўны і скіраваны ў сярэдзіну сябе. Чым тлумачыцца Лявонава непублічнасьць у паводзінах і публічнасьць у самарэалізацыі як журналіста, празаіка, драматурга.

Характэрны для Лявона здымак. Майстроўня з тортам і гарбатай адзначае народзіны Аліны Садоўскай. Менск, Палац прафсаюзаў, чэрвень 1983 году. Тварам да нас справа налева: Яўген Валасевіч, Міхал Анемпадыстаў, Сяргей Харэўскі, Сяргей Шупа, Алесь Шпакоўскі, Лявон Вашко, аўтар, Аліна Садоўская, Віталь Вашкевіч, Таня Лаўрыновіч.

Вашко: “Я з характару такі, як Юнг казаў, інтравэрт. Мне цікава знайсьці сутнасныя, падставовыя, фундамэнтальныя рэчы, якія прысутнічаюць ува мне. Размова па-беларуску многімі ўспрымалася як тое, што скіравана на зьнешняе, на нейкі эпатаж, каб паказаць сябе, сярод іншых вызначыцца. І гэта мяне бянтэжыла, таму што я ня з мэтай зьнешняга эфэкту гэта рабіў. Таму што лічыў, што гэта мая сутнасьць. У Майстроўні ніхто не сьмяяўся, не падкалваў. Гэта ўсё было арганічна. Я прыходзіў у сваё асяродзьдзе. Таму я туды і хадзіў.

“ПОЙДЕМ, ДУНЯ, В ОГОРОД”


Бо сьпяваць я не сьпяваў. Убачыў, як Алесь Суша рот раскрывае, і я стаў раскрываць. Сьпяваць у мяне не атрымлівалася.

У хоры тройчы я спрабаваў. Першы раз у школе. Там сьпявалі... была такая камсамольская песьня – “Я в мир удивительный этот пришел отваге и правде учиться, единственный друг, дорогой комсомол, ты можешь на нас положиться”. Я ў прынцыпе нічога супраць камсамолу ня меў і ня маю, але чаму “единственный” друг? Незразумелы патас. Не “единственный” гэта друг. Ну прыйшла завуч... Павінен быў быць агляд самадзейнасьці недзе ў сельгастэхніцы там. І патрабавала, каб я пакляўся. Я кажу: што я буду клясьціся? Як умею, так сьпяваю. Ну, і мяне выдалілі з гэтага хору.

А другі раз на журфаку мяне паставілі. Там сьпявалі добрую расейскую песьню, недзе зь севяроў, відаць, бо там прымушалі окаць. “Во ку, во кузнице, во кузнице молодые кузнецы”. Яна стала і кажа: окайце! Можа для якіх вяцкіх гэта было б арганічна. І валагодзкіх. Але гэта журфакаўскі хор і я сябе няёмка адчуваў. Акрамя таго, канечне сьпяваць ня ўмеў. Тады неяк засьпявалі, і яна кажа: ціха! І на мяне. А там яны Дуню ў агарод вядуць: “Пойдем, пойдем, Дуня”... Кажа, ну ўсё, больш сюды не прыходзь. Я пагавару з дэканам. Было ж такое, што там адзначалі, каб не сачкавалі.

Ну, і я патрапіў на Майстроўню. Там, канечне, ніхто не выганяў. Але патрабаваньні былі – чаму ты не сьпяваеш? Ну і я, як той Макарэвіч у той час, -- “петь меня никто не мог заставить”...

Тым ня менш, там жа ня толькі сьпеўкі былі, але й другая частка пасьля сьпевак, абмяркоўваліся беларускія пытаньні. Аб’явы рабіліся, пра кніжкі расказвалі, дыскусіі ішлі. І мне другая частка больш падабалася”.

Дубавец: Журфак – інтэрнат – Майстроўня, для Лявона і ягоных сяброў тады гэта былі тры сталыя пункты існаваньня. І разам зь імі перамяшчалася з пункту ў пункт тая вальнадумная аблачына. У кожным месцы яна набіралася моцы і ахутвала новых прыхільнікаў, нешта з Майстроўні пераносіла на журфак, нешта ў Майстроўню пераносіла з журфаку, дзе, як цяпер уяўляецца, было крыху вальней, чым у іншых месцах.

Купальская ноч у Заслаўі, 1981 год.

ВАЛЬНАДУМСТВА НА ЖУРФАКУ


Вашко: Мне здаецца, журфак быў вальнейшы. Я не магу казаць “за ўсю Адэсу”, за гістарычны і тэхнічныя факультэты, там свае абстракцыі. Але тут даволі дэмакратычна было.

Калі я да аднаклясьнікаў прыходзіў у палітэх, адчувалася, што ў нас больш вольна. І выкладчыкі неяк больш сабе дазвалялі. Я помню Юшкевіч быў, эканоміку чытаў, яго фразы і анэкдоты палітычныя, пра Карла Маркса... Не сказаць, канечне, што гэта было нейкае дысыдэнцтва, але... Тады, Пётра Садоўскі ў нас цудоўныя лекцыі чытаў па арфаэпіі. Таксама – ягоны ўплыў. І пасьля лекцыі, і на перапынку, і ў Вязынку ён прыяжджаў. Адчувалася нейкая разьняволенасьць, нефармальнасьць. Не так, як у палітэху ці ў ін’язе, ці яшчэ дзе.

Ну, вось і Радкевіч Яўген, царства яму нябеснае, і Барыс Стральцоў, яшчэ году мабыць няма, як ён памёр,-- заўсёды па-беларуску лекцыі ў яго былі. Мікола Каваленка, наш куратар быў, ён нават зь нейкай рэўнасьцю: калі што няправільна скажаш, аж закіпаў. Наркевіч Аркадзь Восіпавіч беларускую мову чытаў. Можа, там змагарамі-барацьбітамі яны не былі, але была годнасьць, што – беларус, што на сваёй мове размаўляе.

Ну, і ўвогуле нейкая свабода, нават не зьвязаная зь беларушчынай... Што Бондарава Еўфрасіня Леанідаўна паказы нам рабіла, фільмы мы глядзелі, і эратычныя сцэны там былі, і нязмушана пасьля гэта абмяркоўвалі. І Тацяна Зьмітраўна Арлова...Вадзіла ў тэатры. Усе гэтыя фізыкі сядзелі, формулы рашалі, сохлі... помню, перад Новым годам сядзяць зялёныя ўсе, рашаюць, а мы -- па тэатрах...”

Дубавец: Зразумела, што вальнадумства было несанкцыянаваным і сыходзіла ад канкрэтных людзей, а не ад сыстэмы. Ад сыстэмы сыходзіў перасьлед гэтага самага вальнадумства, якое рана ці позна выяўлялася ва ўчынках. Скажам, калі ў Майстроўні Лявон Вашко не сьпяваў і ня танчыў, дык быў сярод першых агітатараў за беларускую школу, калі ў Майстроўні задумалі зьбіраць подпісы за яе, абыходзячы кватэры. Сыстэма адказала на гэта міліцэйскім пастарункам і пільнай увагай з боку КГБ.

КАБІНЭТ МАШЫНАПІСУ


Вашко: “Помню, такая гісторыя была, як кадэбісты наляцелі. Мы подпісы зьбіралі, каб беларускую школу адкрыць. І яны прыйшлі з праверкай у кабінэт машынапісу. Мяне ў міліцыю запрасілі, ну я і кажу, што я там надрукаваў, у кабінэце. Ня буду ж казаць, што Вінцук надрукаваў, ці хто. Дык яны з праверкай прыйшлі. Тым ня менш, я без спагнаньняў застаўся, без камсамольскіх, а маглі і прафсаюзы падключыць, жэнсаветы... Ну, як заўсёды. Дэкан Ткачоў выклікаў, даў прачуханца, і на гэтым усё і скончылася. Казаў, што ходу ня дам, але вы глядзіце. Можа, гэта ён як для будучага зяця (сьмяецца)”.

Дубавец: Пасьля той “хапун” на зборы подпісаў Віктар Івашкевіч назаве пярэдаднем першага майстроўскага пікету ў абарону будынку старога менскага тэатру. Маўляў, калі б не “пакаштавалі” міліцэйскага клопату ў часе збору подпісаў, маглі б на пікет і ня выйсьці. Між тым, міліцыю майстроўцы сустракалі на сваім шляху, пачынаючы з самай першай акцыі – з Калядаў напрыканцы 1980 году, калі першы раз дзівам не патрапілі ў пастарунак. Але вось гісторыя затрыманьня на зборы подпісаў, гэта першая палова 1984 году.

Вашко: “Мы зьбіралі подпісы за беларускую школу ў доме, дзе Радкевіч жыў Яўген, і хтосьці выклікаў міліцыю, і прывезьлі мяне ў міліцыю. Міліцыянэр паглядзеў, што крыміналу няма, кажа -- ідзі. Помню, у гэтым “малпоўніку” яшчэ два манголы сядзелі: хлопцы піва папілі і дзесьці патрэбу спраўлялі, і іх там узялі. Яны там абураліся...

Можа, я і сам дзесьці справакаваў пра КДБ. Я кажу: вы ж самі бачыце, у мяне сумленьне чыстае – ня краў, не забіваў, не гвалтаваў. Ну, вось хадзіў... Хочацца, каб школа была ў Менску. Ну, так, кажа, ідзі. А тады я кажу: тут ні КДБ, ніхто да мяне не прыкапаецца. А тады я выйшаў, ён у вакно: зайдзі яшчэ. І хвілін празь дзесяць гэты чалавек з КДБ прыехаў. Таксама там не было ніякага допыту, ён проста цікавіўся: што, чаму, як. Ну, і папрасіў нічога не казаць. То мне ўжо неяк і няёмка, я паабяцаў, што ня буду расказваць.

Пасьля гэтага пачалося. На журфак наляцелі. На гэтыя машынкі. Зразумела, дэкан і бацьку паведаміў, што такое дзела -- нас трасуць. Ну, і бацька мне даў прачуханца, каб ня лез у такія крымінальныя, зь ягонага пункту гледжаньня, справы. Ну, а так супраць самой беларускасьці ён ніколі не выступаў. Наадварот”.

Дубавец: Лявонаў бацька тады быў начальнікам у Мастоўскім раёне. Напэўна ж, выгаворваючы сыну за ягоны ўчынак, ня мог ён не задумвацца, а што ўласна кепскага сын учыніў? Зьбіраў подпісы за беларускую школу? Апошняя такая школа ў сталіцы зьнікла за часы кіраваньня Машэрава. Ясна, што ня гэта абурала бацьку. Яго абураў ня зьмест учынку, а форма, дакладней, яго нефармальнасьць. Бо кожная нефармальнасьць выглядала тады як дзейнасьць супраць сыстэмы, а бацька ў гэтай сыстэме і працаваў.

Вашко: “Бацька старшынём райвыканкаму шмат гадоў працаваў. Маці настаўніца. Вучылася на беларускім філфаку ў Магілеве. Але так атрымалася, што ні дня не працавала беларускім настаўнікам, бо расейскія былі запатрабаваныя. І яна, можна сказаць, не па спэцыяльнасьці працавала ўсё жыцьцё, расейскую мову выкладала і літаратуру”.

Дубавец: Зразумела, што сям’я была пасіўна беларуская, гэта значыць, што сына наўмысна не выхоўвалі сьвядомым беларусам, але й антыбеларусам не выхоўвалі таксама. Як у большасьці беларускіх сем’яў. Чаму? Гэтае пытаньне Лявон Вашко задае сабе яшчэ зь дзяцінства.

Майстроўская імпрэза, прысьвечаная Кастусю Каліноўскаму, Палац прафсаюзаў, 10 сакавіка 1984 году.

Вашко: “Мяне гэтае пытаньне хвалявала заўсёды, хто я такі, і чаму я жыву ў Беларусі, і няма ў нас нашай мовы, а калі й ёсьць, дык толькі ў дэкаратыўных формах прысутнічае. Прыходзяць людзі -- перапіс насельніцтва, пытаюцца: хто ты? Кажаш: беларус. А якая мова... Звоніш маці, якую мову назваць? Ну, скажы, што беларуская. Пачынаеш думаць: а чаму беларуская, калі зрусіфікавана ўсё?

Мяне хвалявала ня тое, што “товарищ Ким ир Сен в детстве думает о счастье народа”. Канечне, пра шчасьце народа ня думаў. Гэта было пытаньне, зьвернутае ў сябе. Пытаньне пра сваю ўласную сутнасьць. Хто я такі, і чаму я тут жыву. І чаму павінен размаўляць на чужой мове, калі ёсьць свая? Была ўва мне нейкая ўнутраная патрэба быць самім сабою, я й імкнуўся да гэтага.

Адкуль гэта? Тут ніхто, відаць, не адкажа. Можа той, хто гэта зрабіў, зрабіў заканамерна. А нам цяжка сваім розумам зразумець, і таму здаецца, што гэта фэнамэнальна. І спрабуем гэта вызначыць празь нейкую інтуіцыю, пачуцьці, ці яшчэ праз што. Душа была ў чалавека, і яна так захацела, каб па-беларуску. Абудзілася -- і нічога тут ня зробіш. І гэта ж не адзінкавы выпадак. Узяць і Купалу, і Коласа, і мільёны беларусаў”.

Дубавец: Сапраўды, калі гэта не фэнамэнальна, а заканамерна, дык і пытаньне трэба ставіць па-іншаму. Не “Адкуль у табе гэты флюід беларушчыны?”, а “Чаму нас гэта хвалюе?” ці “Чаму гэта не хвалюе большасьць нашых супляменьнікаў?” Тое, што некалі называлі “цемнатой народнай”, па сутнасьці не зьмянілася, толькі называецца цяпер па-іншаму – недахопам інфармацыі. А каб пераканацца, што не зьмянілася, дайце каму-небудзь несьвядомаму пачытаць прадмову Багушэвіча да яго “Дудкі беларускай”. Зробіце чалавеку сапраўднае адкрыцьцё.

ШКОЛА ДЛЯ ЛІТАРАТАРА


Трыццаць гадоў таму з гэтага адкрыцьця і ўзьнікла Майстроўня. У пэўным сэнсе гэта быў паралельны ўнівэрсытэт, які даваў чалавеку неабходную гумнітарную адукацыю пра сябе самога, тую, якую паляк ці француз пра сябе атрымліваюць у звычайнай школе. Для Лявона Вашка Майстроўня й была перш за ўсё школай, адкуль ён чэрпаў веды для свайго будучага прызначэньня – стаць літаратарам.

Вінцук Вячорка праводзіць на Майстроўні моўныя заняткі. Філфак БДУ, 1981-82 навучальны год.
Вашко: “Думаю, што я ад Майстроўні больш браў, чым даваў. Зьвесткі ўзбуджалі думку. Вось у мяне ў паліцы стаіць слоўнік Насовіча. Памятаю, Вінцук выйшаў, кажа: вось зьявіўся слоўнік Насовіча, факсімільнае выданьне. І я пайшоў пасьля Майстроўні, набыў. І да гэтага часу чытаю, не стамляюся.

Што яшчэ... Праца са словам. Я памятаю, як Вінцук прыдумляў, усе сьмяяліся. Ён казаў: шрубакрут. Сьмяяліся: адвёртка -- гэта шрубакрут... Тады ў газэце гляджу – “прадам шрубавёрт”. Гэта значыць, апярэджвала... Тады гэта здавалася сьмешным, а яно зьявілася.

І калі ўжо стаў літаратурным майстрам сярэдняй рукі, я бачу нейкі прыкладны, утылітарны сэнс у Майстроўні, што ўсё-ткі спатрэбілася і стаўленьне да мовы Вінцука, і гэтыя пошукі беларускай мовы, пошукі новых словаў, словатворчасьць, я думаю, што гэта адтуль ідзе. Як натхненьне нейкае.

Туды і Адам Глёбус прыходзіў, пісьменьнік, і з Уладзімерам Сьцяпанам мы там пазнаёміліся. Сяргей Астравец, помню, прыходзіў са сваёй жонкай Сьвятланай. Помню сустрэчу, Алег Бембель прыходзіў з Разанавым. І пытаньні я нават помню, і пра што яны гаварылі. Разанаў расказваў будысцкую прыпавесьць пра вераб’я і мёртвае мяса. Што маленькі верабей пераважыў у руках Буды кавалак мёртвага мяса. Жыцьцё пераважыла, хоць яно ў кіляграмах і меншае, такі сэнс.

Кнігі Лявона Вашка.
Ну, і я думаю, што Майстроўня – гэта ж ня толькі ў гэтыя дні, што зьбіраліся там на гадзіну ці дзьве, але і вакол. Помню журфакаўскую паездку ў Полацак, гэта мабыць год 1982. Усе журфакаўцы, але ўсе майстроўцы. Тады, я памятаю, і з Уладзем Арловым пазнаёміўся, і зь Вінцэсем Мудровым. І зь Сяргеем Сокалавым-Воюшам. І тады з Уладзем мы перапісваліся ў сярэдзіне 1980-х, ужо як я скончыў журфак. Я Ўладзевы творы чытаў, і нейкія словы сабе выпісваў. Размова фармавала эстэтыку пісьменьніцкую. Бо калі варысься недзе сам... А тут нейкія спрэчкі, глядзіш, як людзі разумеюць беларускую мову, як да яе ставяцца, як выкарыстоўваюць у творах. Гэта ўсё з чыста ўтылітарнага боку спатрэбілася”.

Дубавец: Пасьля тых майстроўскіх часоў Лявон працаваў у розных рэдакцыях, выдаў некалькі кніг, яго п’есу паставілі некалькі тэатраў. Літаратурная праца для яго і сёньня застаецца галоўнай. Лявон выдае свой часопіс “Дзеячас” і лічыць яго яшчэ адной сваёй майстроўскай спадчынай.

Часопіс Лявона Вашка “Дзеячас”.
Лявон: “Папісваю, выдаю гэты свой “Дзеячас”, лісток самавыдаўскі. Гэта таксама, думаю, з Майстроўні. Таму што гэтае самавыдавецтва -- з таго часу. Тады, канечне, не было рызографаў. З дапамогай фотаапарата рабілася ці машынкі друкавальнай. Тым ня менш, гэта тыя рэчы, якія прысутнічаюць з таго часу.

Я зараз сам па сабе. Я ж казаў, што інтраверт, і не смуткую, калі адзін, наадварот. Мне ў Майстроўні доўга знаходзіцца ніякавата, на сцэне дзесьці скакаць. Мне вось гэтую п’есу ставілі, дык самы пакутлівы момант быў – хадзіць на выхад, калі клічуць аўтара. Мне нармальна пасядзець недзе ў залі, паслухаць і пасачыць, як людзі рэагуюць.

У Маладэчне ставілі “Сэкс па перапісцы”. Яна ж была пастаўлена і ў Віцебску і ў Бабруйску. У Віцебску ў тэатры імя Коласа, а ў Бабруйску – імя Дуніна-Марцінкевіча.

Я думаю, што для пісьменьніка важна дыстанцыявацца. Ёсьць моманты, калі трэба прысутнічаць у грамадзе, і бачыць, і назіраць, але неяк актыўна праяўляць сябе, сваю грамадзянскую пазыцыю... З творчага пункту гледжаньня гэта выхалошчвае”.

Дубавец: Некалі даўно, напачатку 1980-х тое, што рабіла Майстроўня, не ўспрымалася самімі майстроўцамі як нешта неверагоднае і гістарычнае. Яно не ўспрымаецца такім і сёньня. Але Лявон Вашко зьвяртае ўвагу на тое, што дзякуючы Майстроўні многія рэчы быццам зусім непрыкметна ўвайшлі ў масавую сьвядомасьць – на сваё месца, туды, дзе трыццаць гадоў таму іх не было. Таму й здаецца, што ўсё адбылося само сабой, бо гэта нармальна – называцца беларусам, цаніць сваю спадчыну, культуру і незалежнасьць свае краіны.

Вашко: “Тады гэта ўсё інакш успрымалася і гаварылася зь нейкім іншым акцэнтам, тым ня менш, гэта эўрыстычна там прысутнічала. Якраз у нейкіх інтуітыўных памкненьнях, якія потым эвалюцыянавалі ў сёньняшні сьветапогляд людзей.

Лявон каля свайго дому пад Менскам у Заслаўі. Верасень 2010 году.
Ва ўсялякім разе, я думаю, што тыя думкі, нейкія тэзы, выказваньні, якія ў тым часе рабілі майстроўцы, гэта ўсё бліжэй ня к тому часу, а к сёньняшняму. Не сказаць, што гэта прамы вынік, што мы сказалі: “Незалежнасьць” -- і вот так. Але гэта ўсё ў ідэі прысутнічала. І з тога часу яно ў сёньня эвалюцыю і зрабіла. Нікога ўжо не зьдзіўляе, ня трэба даказваць, спрачацца пра незалежнасьць, пра карыснасьць беларускай мовы. Пра школу, хоць гэта зьнішчаецца, але ўсе ўжо разумеюць, што школу рабіць трэба”.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG