Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Буслы над Рудутамі


«Там работаў Коля трактарыстам.
Ён з Марусяй-дзевушкай гуляў.
Ў разгаворах часта аб’ясьняўся,
Ён на ёй жаніцца абяшчаў».


Над вёскай Рудуты ліецца песьня пра Колю-трактарыста. Жорсткі пасьляваенны раманс. У Рудуты я зьбіраўся даўно. Бо пра знакамітую майстрыню, што вырабляе з лазы ўсё, ад маленькіх лапцей да вялікіх вазаў, я чуў не аднойчы. І тым прыемней было перад уездам у вёску пабачыць шыльду-ўказальнік на беларускай мове. Сама вёска схавалася ад галоўных трасаў за маляўнічым борам. І першае, што заўважаеш на яе доўгай вуліцы, — мноства бусьлянак. Зоя Майстровіч, маладжавая, адкрытая кабета з амаль літаратурнай беларускай моваю сустрэла мяне каля хаты. Па-над якой таксама жыве бусел.


Зоя: «Яны ўпадабалі вёску з-за таго, што ў нас многа тут траваў. Многа лугоў, жабаў тут многа. У лугах вада цёплая. Вельмі многа ім яды ёсьць. Яны вельмі добра пачуваюцца тут. І прылятаюць штовясны. Тут гнёздаў дванаццаць. Можа, і больш ёсьць ужо. І любяць нашу вёску. А мы іх».

«Раз у Колі ня стало бэнзына.
Он паехаў ў горад палучаць.
Не пасьпеў ён з горачкі спусьціцца,
Сталі Колю немцы акружаць».

Больш за ўсё за мяжой мяне раздражняе неабходнасьць тлумачыць іншаземцам, што такое Беларусь і дзе яна знаходзіцца. Геаграфічныя мапы зь беларускай прысутнасьцю ўжо безмаль 20 гадоў існуюць паўсюль. Але ўсё роўна прыходзіцца расказваць, што «гэта не Расея». Тым крыўдней такое чуць ад сваіх падляшцаў. Старая рудутаўка Марыя, даведаўшыся, што я з-за Буга, вырашыла мне зрабіць адпаведны камплімэнт.


Марыя: «Такі народ добры. Палякі такія гордыя ці якія. А з Расіі то спраўныя людзі, файныя. Я вас уважаю».

Карэспандэнт: «Але ж я не з Расіі. Я зь Беларусі».

Марыя: «Расія і Беларусь — гэта ўсё адно».

Карэспандэнт: «Марыя, калі я скажу „Як добра ў вас у Нямеччыне“ — вы не пакрыўдзіцеся?»

Марыя: «Не».

Карэспандэнт: «Як добра ў вас у Нямеччыне!»

Зоя: «У нас не Нямеччына. У нас людзі так разумеюць, што як граніцу беларускую праехаў, то ўжо Расія. Яны не разумеюць, што Беларусь — гэта свая нацыянальнасьць. А Расія — сама па сабе. У нас усё — Расія. І мы рускія таксама. А ня польскія».

Марыя: «Рускі, польскі, немец — абы чалавек».

Да нашай размовы далучылася жвавая кабетка на ровары. Цётка Маня вярталася з могілак, дзе адведвала магілу мужа. Маня аўдавела ўсяго пару месяцаў назад. Застаўшыся адна ў чатырох сьценах, яна адчувае праблему — з кім пагаварыць? Але як пагаварыць! Я проста заслухаўся яе дзіўным маналёгам на тэму мясцовага патрыятызму.


Маня: «Цяпер нашы дзеці ніц вартыя. Ніц. У местах жывуць, і ўсё. Кажуць: „Мама, іды да Беластоку“. А я нікуды не пайду. А чаго са сваёй хаты да дэтэй ідты? Служонцаю? Хопіць ужо, я выслужылася. Яшчэ да сына, то так. А да зяця — зяць то любіць узяць. З сынам сваруся — за хлеб бяруся. А зь зяцем — за клямку. Бо то зяць. Выкіне тэбэ і дачку, і ўсё».

Карэспандэнт: «Маня, а дзеці і ўнукі, яны гавораць?…»

Маня: «Усе яны па-мойму гавораць. Усе. Я гадавала. І малюткі-ўнукі, усе гавораць. Я іх прысварваю. „Учытэ па-свойму. Бо нашае мовы ніхто не навучыць“.
Ты не маты, як не навучыш па-свойму. Як гэта так, сваю мову забуты?
Ніхто. Яны да царквы зайдуць, яны не разумеюць. Бацюшка чытае. Што яна разумее? Ніц! А цокаты? Яшчэ навучыцеся цокаты, колькі схочаце. Я ім казала — цокаты навучыцеся, аж вам збрыднэ. А сваёй мовы вас ніхто не навучыць. Ну што? Ня кепска я гаварыла? Добра я гаварыла. Ты не маты, як не навучыш па-свойму. Як гэта так, сваю мову забуты?»

Карэспандэнт: «А як „па-вашаму“? Як гэта называецца?»

Маня: «А я ведаю? Па-беларуску ці па-хахляцку? Але я была і на Ўкраіне, і ў Беларусі. Усе разумеюць».

Пакуль у Беларусі будуюцца малазразумелыя аграгарадкі, дзе па-ранейшаму на задворках узвышаюцца драўляныя клязэты, у вёсках Падляшша паўсюдна ёсьць водаправод. А гэта значыць — пажарныя гідранты ўздоўж вуліц і цывілізаваныя ванныя пакоі ў хатах. Ня кажучы ўжо пра поўную тэлефанізацыю і аўтамабілізацыю. Здаецца, жыві і радуйся. Але штосьці ня бачна моладзі. Вось працуе на сваім гародзе сямідзесяцігадовы стары.


Карэспандэнт: «Як вам тут жывецца? Хапае вам грошай, працы?»

Стары: «Усяго хапае. Работы таксама».

Карэспандэнт: «Зямлі можна браць».

Стары: «Колькі хочаш. Але ніхто ня хоча браць. Дзед і баба».

Карэспандэнт: «А чаму моладзь ня хоча браць?»

Стары: «У іх папытайся. Я маю 76 гадоў, а жонка 79».

Пра плюсы і мінусы Уніі Эўрапейскай мне даходліва распавяла Зоя Майстровіч.

Зоя: «Плюсы такія, што яны нам даюць датацыі да гаспадаркі. На кожную карову. На кожную кабылу. І на зямлю таксама. Але каб яны яшчэ прадукты нашы бралі. Тады іншая справа. А так што? Малако яшчэ бяруць. Але на малако таксама планы накладзеныя. Колькі можаш здаць, колькі не здасі. Калі больш малака, вылівай яго на вуліцу ці куды. Таксама і зь мясам. Прыедзе, паглядзіць. Цана малая. Не дае вялікай цаны. Хочаш — трымай, хочаш — не трымай. Калісьці на мяса гадавалі. А цяпер гадуй яго пяць гадоў, а таньней возьмуць, чым паўгадовае. І таму нашы маладыя ня хочуць рабіць і ўцякаюць у горад».

Карэспандэнт: «Бо няма эканамічнай выгады».

Зоя: «Няма. Няма толку. Такая палітыка. Нам, старэйшым, каму пэнсіі плацяць, то вельмі добра. А тых маладых шкада. Бо яны ня маюць ніякай будучыні».

«І бэнзын ад Колі адабралі,
І бэнзынам Колю аблілі.
Загарэлась сэрца маладое,
Ён крычаў: «Маруся, памагі».

У гэта цяжка паверыць, але тутэйшыя народныя промыслы — пляценьне з саломы і лазы — гэта ня проста хобі Зоі Майстровіч. Ёй паступаюць замовы і з Познані, і з Варшавы.


Зоя: «Яно разышлося ўсюды, бо вельмі добры быў заробак. І можна многа было купіць. Людзі пачалі дамы будаваць, і трактары купляць, і машыны для гаспадаркі. У нас уласнасьць».

Карэспандэнт: «Машыны і трактары купляліся?..»

Зоя: «За салому. Я ўжо сорак пяць гадоў гэта раблю. Яшчэ падлеткам гэта пачынала, гадоў дванаццаць мне было».

Карэспандэнт: «У вас свая кліентура?»

Зоя: «Так. Гэта свае людзі, якія многа гадоў ужо бяруць. Раней з Варшавы прыяжджаў пан. Прыяжджаюць, шукаюць па іншых вёсках. І так набіраюць патрошку, што могуць».

Карэспандэнт: «Колькі каштуюць гэтыя вырабы?»

Зоя: «Гэтыя кошыкі яны ў нас таньней купляюць. 5-6 злотых. 12 злотых за збанок. Зімою вельмі добра. Бо на двары вельмі халодна. А сабе прыйду, сяду — цёпленька, спакойна і час хутчэй праходзіць».

Карэспандэнт: «Колькі часу трэба, каб зрабіць гэты збан?»

Зоя: «Гэты збан я раблю дзьве, дзьве з паловаю гадзіны».

«А наутра Колю харанілі,
А наутра плакала сям’я.
Над магілай плакала, рыдала
Дзевушка з суседняга сяла».

Я быў упэўнены, што страшныя гісторыі пра паленьне вёсак байцамі Арміі Краёвай ня маюць аніякага працягу ў сёньняшнім дні. Але, завітаўшы да старой Вольгі, я быў нямала зьдзіўлены. Старая, стоячы на парозе сваёй хаты, расказвала пра трагедыю ў Заляшанах.


Вольга: «Залешаны прыехалі паліты. Але як. Загналі ўсіх да клуні. Аблілі. Зачынілі. Аднаго на варце паставілі. Як будуць уцякаты, то ты іх страляй. Бандыты паставілі свайго. А самі пайшлі ў другі кірунак. А ён пашкадаваў людэй. Хоць быў і бандытам. Адчыніў клуню. „Уцякайтэ“. І тыя ўцякалі».

Карэспандэнт: «За што тыя бандыты палілі вёскі? Якая была мэта? Выцясьніць беларускае насельніцтва?»

І тут мая суразмоўца раптам замаўчала і пайшла на вуліцу. Далей ад дзьвярэй. Яе паводзіны патлумачыла мне цётка Зоя.

Зоя: «Паляк-зяць. Зяць сядзіць на ложку. Яна баіцца, каб чаго не сказаць».

Карэспандэнт: «Але ж гэта справы даўно мінулых дзён».

Зоя: «Мінулых. Але ня хоча дзяцей раздражняць».

Карэспандэнт: «Вось мы выйшлі сюды, каб не пачуў зяць. Няўжо да сёньняшняга дня ёсьць нейкая праблема паміж беларусамі і…»

Вольга: «У нас няма. Мой католік у царкве шлюб браў. І дзіця ў царкве хрысьціў. Нармальны чалавек».

На гэтым наша размова скончылася. Я купіў у спадарыні Зоі колькі кошыкаў на падарункі. І ўзяў накірунак на Заляшаны.

«Каласілась поле, рож густая,
Асыпалісь усікі аўса.
Паласа нежатая стаяла,
Трактарыста Колечкі ждала».

Яшчэ на гэтую тэму

XS
SM
MD
LG